Eranskina · Perspektibak aurrez aurre

Ikasturtean zehar, atal desberdinek galdera berei erantzuten diete jarrera bateraezinez. Eranskin honek jarrera horiek biltzen ditu disertazioa prestatzeko, hain zuzen ere bi perspektiba kontrajarri eta arrazoiekin alde egitea eskatzen baitu disertazioak. Lehenik, ikuspegi orokorreko koadro bat; ondoren, eztabaida bakoitza lerro gutxitan garatuta. Koadroan, ilara bakoitzak bi erantzun aurkakoak enfrentatzen ditu, eta zenbakiek bakoitza garatzen den atalera igortzen dute. Azken zutabeak jasotzen du, dagoenean, bien arteko zubia egiten duen erdibideko bat edo geroagoko sintesi bat; marrak (—) adierazten du eztabaida oraindik zabalik dagoela.

Perspektibak aurrez aurre: ikasturteko galdera handiak eta jaso dituzten bi erantzun aurkakoak, disertazioan jarrerak kontrajartzeko materiala.

Galdera	Perspektiba bat	Aurkako perspektiba	Sintesia ala erdibidea?
Nola ezagutzen dugu? (Antzinaroa)	Platon: Formak gogoratzea (§10)	Aristoteles: sentigarritik abstraitzea (§15)	—
Ezagutzaren jatorria	Arrazionalismoa: arrazoitik jaiotzen da (Descartes §36)	Enpirismoa: esperientziatik jaiotzen da (Hume §39)	Kant: a prioriko formek esperientziak ematen duena ordenatzen dute (§50)
Errealitatea den bezala ezagutzen al dugu?	Bai: adimenak dagoeneko eginda dagoen mundu bat islatzen du	Ez: fenomenoa baino ez, ez berbaitango gauza (Kant §50); perspektibak baino ez (Nietzsche §60)	—
Ba al dago oinarria duen egiarik?	Bai: Formak, cogitoa, noumenoa (§10, §36, §50)	Ez: perspektibak baino ez (Nietzsche §60)	—
Zerk oinarritzen du egia zientifikoa?	Esperientziak eta indukzioak (positibismoa §54)	Faltsazioak: errefutaziora agertzeak (Popper §70)	—
Arrazoiak bere burua gobernatzen al du?	Bai: zientziak aurrera egiten du eta dena azaltzen (positibismoa §54)	Ez: indar ezkutuek gobernatzen dute (susmoa §55)	Habermas: arrazoi komunikatibo bat berreraikitzea (§75)
Fedea eta arrazoia (Erdi Aroa)	Arrazoia fedearen mende jartzea: «sinetsi ulertzeko» (Agustin §26)	Bereiztea, bakoitza bere aldetik (Ockham §28)	Tomas: fedea eta arrazoia harmonizatzen dira, bi bide egia berberera (§27)
Existitzen al da Jainkoa eta froga al daiteke?	Bai, arrazoiaren bidez: bost bideak (Tomas §27)	Ez: frogek esperientzia gainditzen dute (Hume §39, Kant §50); «Jainkoa hil da» (Nietzsche §59)	—
Zertan datza zoriontasuna?	Plazer sosegatuan (epikureismoa §21)	Jarduera bertutetsuan (Aristoteles §18)	Kant: moralak ez du zoriontasuna bilatzen, eginbeharra baizik (§51)
Moralaren oinarria	Eginbeharra eta arrazoia (Kant §51)	Zoriontasuna eta ondorioak (utilitarismoa §53)	—
Xedeak bidezkotzen al ditu bitartekoak?	Bai: boterearen eraginkortasunak kontatzen du (Machiavelli §42)	Ez: pertsona xede da, inoiz ez bitarteko huts (Kant §51)	—
Libre ala determinatuak?	Askatasun erradikala (Sartre §64)	Determinismoa: inkontzientea (Freud §56), baldintza materialak (Marx §58)	Beauvoir: askatasun kokatua (§77)
Giza natura	Lehiakorra eta gatazkatsua (Hobbes §43)	Ona, gizarteak usteldua (Rousseau §45); kooperatiboa Marxengan (§58)	Locke: ez aingeru ez otso, erdibide bat (§44)
Boterearen jatorria	Jainkozko edo naturazko sustraikoa, Jainkorantz ordenatua (agustinismoa eta tomismoa §26, §27)	Indibiduoen arteko giza itun bat (kontraktualismoa §43-§45)	—
Gizarteak askatu ala alienatu egiten al gaitu?	Zibilizatu egiten gaitu: Estatutik kanpo, bizitza basatia da (Hobbes §43)	Alienatu egiten gaitu: desberdintasuna (Rousseau §45), lan alienatua (Marx §57)	—
Estatuak esku hartu behar al du?	Estatu minimoa, merkatuaren epailea (liberalismoa §44, §46)	Desberdintasuna zuzentzen duen Estatua (Marx §58, Rawls §71)	Ongizate-estatua (Popper-Habermas polemika §70)
Ba al dago aurrerabiderik historian?	Bai: arrazoiak eta zientziak mundua hobetzen dute (Ilustrazioa §47, positibismoa §54)	Ez nahitaez: arrazoia basakeria bihur daiteke (Frankfurt §68); kontakizun handien amaiera (postmodernitatea §75)	—
Esentzia ala existentzia?	Esentzialismoa: esentzia aurretik dator (Platon §09)	Existentzialismoa: existentzia aurretik dator (§62)	Beauvoir: askatasun kokatuak faktualtasuna eta transzendentzia lotzen ditu (§77)
Sexua ala generoa, natura ala eraikuntza?	Natura da: biologiak finkatzen ditu paperak	Gizarte-eraikuntza da (Beauvoir §77, Butler §79)	—
Bi arrazoiak (XX. mende espainiarra)	Bizi-arrazoia: bizitza errealitate erradikal gisa (Ortega §66)	Arrazoi poetikoa: sentitzez ere ezagutzea (Zambrano §67)	—
Teknikak askatu ala menderatu egiten al gaitu?	Askatu egiten gaitu: oinazetik eta gabeziatik emantzipatzen (herentzia ilustratua §47)	Menderatu egiten gaitu: arrazoi instrumentala (Frankfurt §68), autoustiapen digitala (Han §78)	—

Ondoren, eztabaida bakoitza garatuta: bi jarrerak beren arrazoirik onenekin, erdibidea dagoenean, eta, «Gaur» errotuluaren pean, arazoa gaurkora ekartzeko eguneratze-arrasto bat.

Ezagutza eta egia

Nola ezagutzen dugu? (Antzinaroa)

Ezagutza oroitzapena da. Platonentzat, benetan ezagutzea ez da inguratzen gaituen mundura begiratzea, hartatik aldentzea baizik. Sentigarria aldakorra da eta engainatu egiten du; aldatzen ez denaz —Formez— soilik izan daiteke zientzia. Eta Forma horiek gauzetan ez daudenez, arimak jaio aurretik kontenplatu behar izan ditu: ikastea, hertsiki, gogoratzea da (§10). Jakintzaren bideak itzaletatik argira igotzen du, zentzumenetatik arrazoira, haitzuloaren alegoriak kontatzen duen bezala.

Ezagutza zentzumenetatik abiatzen da. Aristotelesek, Platonen ikasleak, norabidea iraultzen du. Ez dago Forma bereizien mundurik: forma gauzetan dago, bere materiari lotua (§14). Horregatik ezagutza ez da gogoratutako zeru batetik jaisten, esperientziatik igotzen da baizik: zentzumenek konkretua atzematen dute, eta adimenak kasu partikular askotatik kontzeptu unibertsala abstraitzen du (§15). Ez dago adimenean lehenago zentzumenetatik igaro ez denik.

Gaur. Jakintza arrazoi hutsari fidatzen dionaren eta esperientzian errotzen duenaren arteko liskarrak filosofiaren historia osoa zeharkatzen du, eta, jada modernitatean, arrazionalismoaren eta enpirismoaren arteko auzi gisa berragertzen da. Dakiguna nondik ateratzen den ulertzeko bi moduren arteko jatorrizko arrakala da.

Zein da ezagutzaren jatorria? (Modernitatea)

Arrazoitik jaiotzen da. Arrazionalismoak uste du arrazoiak, berak bakarrik, egia beharrezko eta unibertsalak lortzen dituela. Descartesek zalantzarik gabeko abiapuntu bat bilatzen du, eta cogitoan aurkitzen du: den-denaz zalantza egin arren, ezin dut zalantza egin pentsatzen dudanaz (§36). Handik, eta adimenak bere baitan aurkitzen dituen ideietatik, gainerakoa deduzitzen da, geometria batean bezala. Esperientzia irristakorra da; argi eta bereizi pentsatzen dena baino ez da ezagutza deitzea merezi duena.

Esperientziatik jaiotzen da. Enpirismoak erantzuten du adimena, hasieran, orri zuria dela: gure ideia guztiak zentzumenen inpresioetatik datoz. Humek printzipioa amaieraraino eramaten du, eta arrazionalismoaren asmoa deuseztatzen: lotura kausala bera ere ez da hautematen; egitate batek beste bat jarraitzen duela baino ez dugu ikusten, eta ohiturak errepikapena espero araztera garamatza (§39). Arrazoiak, bakarrik, ez du munduari buruz ezer aurkitzen.

Sintesia? Kantek aurrez aurrekoa hausten du. Ezagutza bi iturrien lankidetzatik jaiotzen da: esperientziak materia ematen du, eta subjektuak, a prioriko formak —espazioa, denbora, kategoriak— ordenatzen dutenak (§50). «Edukirik gabeko pentsamenduak hutsak dira; kontzepturik gabeko intuizioak, itsuak».

Gaur. Egia bat «logikaz» ala «datuez» frogatzen den eztabaidatzen dugun bakoitzean, liskar hau errepikatzen dugu. Gaur egungo zientzia bere sintesitik bizi da: arrazoiaren hipotesiak esperientziarekin kontrastatuta.

Errealitatea den bezala ezagutzen al dugu?

Bai, gauzak ikusten ditugun bezalakoak dira. Errealismo espontaneoak —eta tradizioaren zati handi batek— suposatzen du ezagutzea dagoeneko eginda dagoen mundu bat islatzea dela: adimenak hor kanpoan hautematen dugun bezala dagoen errealitate bat kopiatzen du, gutxi-asko zuzentasunez.

Ez: nola agertzen zaigun baino ez dugu ezagutzen. Kantek muga gainditu ezin bat markatzen du. Gauzak ez ditugu berez ezagutzen (noumenoa), gure ezagutzeko formetatik igarotzen diren bezala baizik (fenomenoa) (§50). «Betaurreko» batzuk jantzita ditugu —espazioa, denbora, kategoriak— eta ezin ditugu kendu: ikusten dugun guztia haiek moldatuta iristen zaigu. Nietzschek susmoa erradikalizatzen du: ez dago mundu egiazkorik itxuren atzean, perspektiba batetik egindako interpretazioak baino ez, bat ere ez behin betikoa (§60).

Gaur. Egitateetara «gordinik» iristen ez garela, beti markoren batetik iragazita baizik —kulturala, linguistikoa, kognitiboa—, ideia horrek zientzia, psikologia eta joeren inguruko eztabaida zeharkatzen ditu. Betaurrekoekin begiratzen dugula jakitea da begirada zuzentzeko lehen urratsa.

Ba al dago oinarria duen egiarik?

Bai, bada lur sendo bat. Filosofiaren zati handi batek azken oinarri bat bilatu du egia eusteko eta apetatik askatzeko: Platonen Formak (§10), Descartesen cogitoa (§36), Kanten subjektu traszendentala (§50). Elkarren artean desberdinak, denek partekatzen dute konbentzimendua: ezagutza iritzi hutsa ez den zerbaitetan finka daitekeela.

Ez, perspektibak baino ez daude. Nietzschek lur hori ukatzen du. Ez da existitzen «Egia» maiuskulaz, bizitzari baliagarri zaizkion interpretazioak baizik; egia deitzen ditugunak «direla ahaztu ditugun metaforak» dira, beti ikuspuntu batetik iragaziak eta interesatuak (§60). Egia-nahiaren atzean botere-nahi bat dabil.

Gaur. Egia absolutua daukala uste duen dogmatismoaren eta egia oro ukatzen duen erlatibismoaren artean, disertazioak bere ardatzik emankorrenetako bat aurkitzen du hemen —eta gaurkoenetako bat, «egiaosteko» garaiotan—.

Zerk oinarritzen du egia zientifikoa?

Esperientziak eta indukzioak. Enpirismoarentzat eta, batez ere, Comteren positibismoarentzat, zientzia egitateen gainean eraikitzen da: behatu, orokortu eta legeak formulatzen ditu; ezagutza baliozkoa esperientzian egiaztatzen dena da, eta hura bakarrik (§54). Jakintza positibo, seguru eta metatzailearen idealra da.

Ez egiaztapena, faltsazioa baizik. Popperrek objektatzen du behaketa-metaketa batek ere ez duela lege unibertsal bat frogatzen —zisne zuri asko ikusi arren, ez dute frogatzen denak zuriak direnik—, eta Humek berak jada indukzioa ahuldu zuela (§39). Zientzia bereizten duena ez da egiaztatzea, errefutatzera agertzea baizik: teoria bat zientifikoa da zerbait debekatzen badu, hura eraisteko gai den esperimentu bat onartzen badu (§70). Horregatik dena azaltzen duen teoria batek ez du ezer azaltzen.

Gaur. Faltsagarritasunaren irizpidea zientziaren eta sasi-zientziaren arteko muga praktikoa izaten jarraitzen du, eta egunero baliatzen da ezagutza zorrotza itxura zientifikoa duen berritsukeriatik bereizteko.

Arrazoiak bere burua gobernatzen al du?

Bai: arrazoiak aurrera egiten du eta dena azaltzen. Positibismoak arrazoi subirano eta autonomo batean fidatzen da: zientziak etengabe aurreratzen du, mitoa eta metafisika baztertzen ditu, eta gizartea ere ordenatzea agintzen du (§54). Ilustrazioaren herentziarik baikorrena da.

Ez: indar ezkutuek gobernatzen dute. «Susmoaren maisuek» —Marx, Nietzsche eta Freud— erakusten dute kontzientzia arrazionala ez dela bere etxearen jabe: haren azpian klase-interesek, botere-nahiak edo inkontzienteak dihardute (§55). Aske pentsatzen dugula uste duguna, neurri handi batean, ikusten ez dugunak agindua dago.

Sintesia? Habermasek arrazoia inozokeriarik gabe berreskuratzen saiatzen da: ez bitartekoak baino kalkulatzen ez dituen arrazoi instrumentala, berdinen arteko elkarrizketan eraikitzen den arrazoi komunikatiboa baizik (§75). Arrazoiak bere burua zuzentzen du, baina elkarrekin baino ez.

Gaur. Arrazoian fidatzearen eta hura baldintzatzen duena azaleratzearen arteko pultsuak pentsamendu garaikidearen zati handi bat definitzen du, eta baita gaur egun ideologiaz, manipulazioaz eta hedabideez eztabaidatzen dugun modua ere.

Jainkoa, fedea eta arrazoia

Fedea eta arrazoia (Erdi Aroa)

Sinetsi ulertzeko. Agustinek ez ditu fedea eta arrazoia bereizten: fedea da atea. «Sinetsi ulertzeko» —fedetik soilik ulertzen da benetan, eta arrazoiak gero argitzen du fedeak dagoeneko eusten duena (§26)—. Azken egia erlijiosoa da, eta filosofia, haren zerbitzaria.

Erabat bereiztea. Aurkako muturrean, Ockhamek bi eremuak banatzen ditu: fedearen egiak ez dira frogatzen, sinetsi egiten dira; eta arrazoiak, tutoretza teologikotik libre, bere bitartekoez ezagut dezakeenaz arduratzen da (§28). Zientzia modernoari bidea zabalduko dion autonomia baten printzipioa da.

Sintesia? Bien artean, Akinoko Tomasek harmonizatzen du: fedea eta arrazoia bi bide dira egia berberera, eta ezin dute elkarren kontra egin, Jainkoa baita bien egilea; arrazoia iristen den lekuan (bost bideak), frogatu egiten du; iristen ez den lekuan, fedeak osatzen du (§27).

Gaur. Sinesmenaren eta ezagutzaren arteko harremanak —zer froga daitekeen, zer onartzen den fedez, non dagoen muga— bizirik jarraitzen du zientziaz eta erlijioaz, laizitateaz eta hezkuntzaz egiten diren eztabaidetan.

Existitzen al da Jainkoa eta froga al daiteke?

Arrazoiaz froga daiteke. Akinoko Tomasek dio, federa jo gabe, arrazoiak berak froga dezakeela Jainkoa existitzen dela: bost bideak dira, higiduratik, kausetatik edo munduaren ordenatik lehen printzipio beharrezko baterantz igotzen direnak (§27). Jainkoa ondorio arrazional bat da, ez fede-artikulu bat soilik.

Ezin da frogatu. Humek froga horiek desegiten ditu: munduaren ordenatik ez da nahitaez sortzaile bat ondorioztatzen, eta kausalitatea esperientziatik haratago aplikatzea ez da zilegi (§39). Kantek osatzen du: Jainkoa arrazoiaren ideia bat da, ezin duguna ezagutu, pentsatu baino ez; haren existentziaren frogek jakintzaren mugak gainditzen dituzte (§50). Nietzschek azken urratsa ematen du eta «Jainkoa hil da» aldarrikatzen: kulturak sinesteari utzi dio, ondorio guztiekin (§59).

Gaur. Jainkoaren existentzia arrazoiaren, fedearen ala zentzu bitalaren auzia izatea sinestunak, agnostikoak eta ateoak banatzen jarraitzen du, eta erlijioak gizarte sekular batean duen lekuari buruzko eztabaidaren zati handi bat ordenatzen.

Etika: ongia, zoriontasuna eta eginbeharra

Zertan datza zoriontasuna?

Plazeran. Epikureismoarentzat, bizitzaren xedea plazera da, ondo ulertua: ez neurrigabekeria, gorputzaren oinazerik eza eta arimaren asaldurarik eza baizik (§21). Bizitza zoriontsua bizitza sosegatua da, plazer neurritsuz eta adiskidetasunez betea, jainkoen eta heriotzaren beldurretik libre.

Bertutean. Aristotelesentzat, zoriontasuna (eudaimonia) ez da egoera atsegin bat, jarduera bat baizik: bere eginkizun propioa, arrazoia, bertuteari jarraiki eta bizitza oso batean zehar gauzatzen duen arimarena (§18). Ez da zoriontsu plazera sentitzen duena, ondo bizi dena baizik, eta plazerak bizitza lortu hori koroatzen du, haren xede izan gabe.

Kanten bira. Geroago, Kantek markoa hausten du: morala ez datza zoriontasuna bilatzean —xede aldakorra eta askotan egoista—, eginbeharragatik jokatzean baizik, kosta arren (§51). Ongi morala ez da neurtzen zoriontsu egiten gaituenaren arabera.

Gaur. Berehalako zoriontasuna eta kontsumo-plazera saltzen dituen kultura batean, pasatzen den plazerraren eta eraikitzen den bizitza lortuaren arteko bereizketa zaharrak gaurkotasun deserosoa du.

Zein da moralaren oinarria?

Eginbeharra eta arrazoia. Kantentzat, ekintza bat morala da bere formagatik, ez bere emaitzengatik: baliozkoa da eginbeharragatik jokatzen denean, unibertsal nahi genezakeen arau baten arabera eta pertsona ororen duintasuna berezko xede gisa errespetatuz (§51). Eginbeharraren etika bat da, zorrotza eta baldintzarik gabea.

Zoriontasuna eta ondorioak. Utilitarismoak ongia bere ondorioen arabera neurtzen du: ekintza bat ona da gehiengorik handienarentzat zoriontasunik handiena sortzen badu (§53). Ez da asmoa kontatzen, ongizate-saldoa baizik; zuzena da multzoari gehien mesede egiten diona.

Gaur. Ondo al dago gezurra esatea kalte bat saihesteko? Bat sakrifikatzea bost salbatzeko? Eginbeharraren etikaren eta ondorioen etikaren arteko talka gaur egungo ia dilema moral guztien bihotza da, bioetikatik adimen artifizialera.

Xedeak bidezkotzen al ditu bitartekoak?

Politikak bere logika du. Machiavellik politika moraletik bereizten du: agintaria ez da bere egintzen ontasunagatik epaitu behar, Estatua kontserbatzeko duen eraginkortasunagatik baizik (§42). Engainatu, itxurak egin edo beldurgarri izan behar bada, izan bedi; emaitzak kontatzen du, ez eskrupuluek. Ez da gaizkiaren gorespen bat, boterea nola dabilen adierazten duen errealismo biluzi bat baizik.

Bada zeharkatzen ez den mugarik. Kantentzat, ordea, ezein xedek —bikaina bada ere— ez du bidezkotzen pertsona bat bitarteko huts gisa tratatzea: duintasuna balio absolutua da, eta badira ekintzak kontraesanik gabe unibertsal nahi ezin daitezkeenak (§51). Xedeak ez ditu inoiz bitartekoak santutzen, hauek norbait zapaltzen badute.

Gaur. «Estatu-arrazoia», gezur politikoak, «bizitzak salbatzeko» tortura, kalte kolateralak: Machiavelliren eta Kanten arteko dilema berragertzen da boterea xede on bat baliatzen duen bakoitzean bitarteko zikin bat justifikatzeko.

Libre gara ala determinatuak gaude?

Askatasunaren aldeko apustua. Existentzialismoarentzat, gizakia askatasuna da ezer baino lehen. Sartrek muturreraino eramaten du: «libre izatera kondenatuak gaude» (§64); ez dago gugatik erabakitzen duen natura emanik, eta hautatzeari uztea ere hautua da. Izaeran edo gizarte-presioan babestea fede txarra da: guztiz gurea den erantzukizun batetik ihes egitea.

Determinatzen gaituenaren pisua. Konfiantza horren aurrean, pentsamendu modernoak erakusten du zenbateraino uste dugun hautatzen, hautatzen gaituztenean. Freudentzat, gobernatzen ez dugun inkontziente batek erabakitzen du (§56); Marxentzat, ez da kontzientzia bizitza determinatzen duena, baldintza materialak baizik, kontzientzia determinatzen dutenak (§58). Sentitzen dugun askatasuna, neurri handi batean, ondo gordetako ilusio bat litzateke.

Erdibidea? Beauvoirrek irtenbide bat eskaintzen du polorik bakar bati ere uko egin gabe: askatasun kokatua gara (§77). Ez dugu hutsean hautatzen, faktualtasun batetik baizik —gorputza, klasea, garaia— tartea estutzen duena, itxi gabe. Askatasuna ez da ez absolutua ez ispilatzea, benetako erresistentzia baten aurka gauzatzen den zeregin bat baizik.

Gaur. Erabakiak ohartu aurretik detektatzen dituen neurozientzia, erosten eta bozkatzen duguna bideratzen duten algoritmoak, errenta- edo genero-baldintzatzaileak: horiek guztiek galdera berrirekitzen dute. Noraino iristen da gure tartea, eta zer egiten dugu harekin?

Gizakia, gizartea eta boterea

Nolakoa da giza natura?

Otso bat gizakiarentzat. Hobbesentzat, gizakia berez egoista eta lehiakorra da: natura-egoeran, geldiaraziko duen botererik gabe, «guztien arteko gerra» nagusi da (§43). Horregatik behar da bakea inposatuko duen Estatu indartsu bat.

Ona, gizarteak usteldua. Rousseauk erretratua iraultzen du: gizakia on eta libre jaiotzen da, eta gizarteak —jabetzak, desberdintasunak— usteltzen du (§45). Marxek, geroago, kooperatibotzat joko du, produkzio-harreman injustuek deformatua (§58). Ez da gizakia hezi behar, hura galbideratzen duen gizartea aldatu baizik.

Erdibidea? Locke bien artean kokatzen da: ez aingeru ez otso. Natura-egoeran lege arrazional bat nagusitzen da jada, seguru gabea bada ere; horregatik lehendik zeuden eskubideak babesten dituen Estatu mugatu bat hitzartzen da (§44).

Gaur. Zer garen «berez» —egoistak ala kooperatiboak— baldintzatu egiten du hezkuntza, ekonomia eta politika nola pentsatzen ditugun, eta lehiatzearen eta lankidetzaren arteko eztabaida bakoitzean berragertzen da.

Zein da botere politikoaren jatorria?

Jainkoarena ala naturarena. Mendez mende, boterea ordena goragoko batean oinarritu zen: aginpidea Jainkoarengandik jaisten da eta ordena politikoak Berak nahitako ordena naturala islatzen du (agustinismoa eta tomismoa, §26, §27). Obeditzea, azken batean, Jainkoa obeditzea da.

Gizakien arteko itun batena. Modernitateak boterea zerutik erauzten du eta gizakien esku jartzen: Estatua indibiduoen arteko kontratu batetik jaiotzen da, beren askatasunaren zati bat segurtasunaren eta eskubideen truke lagatzen dutelarik (Hobbes, Locke, Rousseau, §43-§45). Legitimitatea jada ez dator goitik, gobernatuen adostasunetik baizik.

Gaur. Boterea adostasunagatik justifikatzen den ideia —eta ez tradizioagatik, odolagatik edo jainkotasunagatik— demokraziaren zimendua da, eta itzultzen da gobernu batek bere aginpidea nondik ateratzen duen eztabaidatzen den bakoitzean.

Gizarteak askatu ala alienatu egiten al gaitu?

Zibilizatu egiten gaitu. Tradizio luze batentzat, gizartean bizitzea da gizaki egiten gaituena: beldurretik eta basakeriatik ateratzen gaitu eta legea, kultura eta segurtasuna ahalbidetzen ditu. Hobbesek biribilketarik gabe dio: Estatutik kanpo, bizitza «bakartia, pobrea, ezatsegina, basatia eta laburra» da (§43).

Alienatu egiten gaitu. Beste batzuek kontrakoa salatzen dute: gizarteak, dagoen bezala, deformatu egiten gaitu. Rousseauk desberdintasunaren sehaska ikusten du bertan (§45); Marxek deskribatzen du nola lanak, kapitalismopean, langilea alienatzen duen, bere jarduerarekiko, ekoizten duenarekiko eta bere buruarekiko arrotz bihurtuz (§57). Ez da bizikidetza arazoa, bizikidetza era hau baizik.

Gaur. Lanak errealizatu ala hustu egiten al gaitu? Sareek konektatu ala isolatu egiten al gaituzte? Eraiki dugun gizarteak askatu ala alienatu egiten gaituen galderak kritika garaikide osoa zeharkatzen du.

Estatuak esku hartu behar al du?

Zenbat eta gutxiago, hobe. Liberalismo klasikoak Estatu minimo bat nahi du, askatasuna, jabetza eta kontratuak bermatzen dituen epailea, eta ekonomiatik bazterrean geratzen dena (Locke, §44; ordena liberala, §46). Merkatuak bere burua erregulatzen du; esku hartzea bakoitzaren askatasunean sartzea da.

Estatuak desberdintasuna zuzendu behar du. Minimo horren aurrean, beste batzuek Estatu aktibo bat aldarrikatzen dute: Marxentzat, jabetza pribatuak ustiapena sortzen du eta sustraitik eraldatu behar da (§58); hain urrun iritsi gabe, Rawlsek Estatu bat justifikatzen du, banaketa egin dezan desberdintasunek behartsuenei ere mesede egin diezaieten (§71). Baldintza materialik gabeko askatasun formala paperezko askatasuna da.

Erdibidea? Ongizate-estatuak —eta zenbat esku hartu behar den Popperren eta Habermasen arteko polemikak (§70)— merkatua eta gizarte-justizia uztartu nahi ditu: ez laissez-faire hutsa, ez plangintza erabatekoa.

Gaur. Osasuna, hezkuntza, etxebizitza, zergak: zenbat egin behar duen Estatuak eta zenbat utzi merkatuari da, gaur egun ere, ezkerra eskuinetik bereizten duen lerroa.

Ba al dago aurrerabiderik historian?

Bai, gizateriak aurrera egiten du. Ilustrazioak eta positibismoak aurrerabidean sinesten dute: arrazoiak eta zientziak ezjakintasuna barreiatzen dute eta bizi-baldintzak etengabe hobetzen; historiak norabide bat du, eta gorantz jotzen du (§47, §54).

Ez nahitaez. XX. mendeak, bi mundu-gerraren eta Auschwitzen ondoren, mesfidati agertzen da. Horkheimerren eta Adornoren Ilustrazioaren dialektikak erakusten du arrazoi ilustratuak, kalkulu huts bihurtuta, basakeria berriak sor ditzakeela (§68); eta postmodernitateak aurrerabidearen eta emantzipazioaren «kontakizun handiak» hilda daudela aldarrikatzen du (§75). Arrazoi eta teknika gehiagok ez dute, besterik gabe, mundu hobe bat esan nahi.

Gaur. Berrikuntzak dena konponduko duela espero duen teknooptimismoaren eta krisi ekologiko eta sozialaren kontzientziaren artean, benetan aurreratzen dugun —eta norantz— galdera inoiz baino premiazkoagoa da.

Existentzia, generoa eta oraina

Esentzia ala existentzia?

Esentzia aurretik dator. Esentzialismoarentzat, gauzek —eta pertsonek— zer diren definitzen duen aurretiazko esentzia bat dute: artisauak aulkiaren plana asmatzen duen bezala hura fabrikatu aurretik, gizakiak ere aldez aurretik emandako natura bat izango luke (Platon, §09). Existitzea hor zegoen esentzia bat gauzatzea da.

Existentzia aurretik dator. Existentzialismoak formula iraultzen du: gizakia «lehenik existitzen da eta ondoren bakarrik definitzen»; ez dago giza natura finkaturik, bakoitzak bere egintzez egiten baitu bere burua (§62). Existentziara jaurtiak gaude erabiltzeko eskuliburu gabe, eta hori da, aldi berean, gure larridura eta gure askatasuna.

Sintesia? Beauvoirrek zubia egiten du bere askatasun kokatuarekin: ez dago gu determinatzen gaituen esentziarik, baina ezta hutsetik hautatzen ere, faktualtasun konkretu batetik baizik (§77). «Ez da emakume jaiotzen, emakume egiten da» ustezko esentzia orori aurretik datorren existentzia baten formula bera da.

Gaur. Aldez aurretik definituak ez egotea —gure burua egin ahal izatea— identitateari, generoari eta bizi-proiektuari buruzko gaur egungo eztabaida askoren oinarri filosofikoa da.

Sexua ala generoa, natura ala eraikuntza?

Natura da. Tradizio luze batek eutsi dio emakumeen eta gizonen arteko desberdintasunak —izaerak, gaitasunak, paperak— naturalak direla, biologian idatziak edo Jainkoak nahiak, eta, beraz, aldaezinak.

Gizarte-eraikuntza da. Beauvoirrek ustezko natura hori desegiten du: «ez da emakume jaiotzen, emakume egiten da» (§77). Eme-gorputz batekin jaiotzea egitate biologikoa da; emakume izatea, garai bakoitzak hitzean pilatzen duen guztiarekin, sozializazio baten emaitza da. Butlerrek ideia urrunago eramaten du: generoa ere performatu egiten da, keinuak eta arauak errepikatuz egiten da, eta ez du aurretiazko esentziarik adierazten (§79).

Gaur. Sexuaren eta generoaren arteko bereizketa, eta garenean zenbat den natura eta zenbat kultura galdera, orainaldiko gizarte-eztabaidarik sutsuenen erdigunean dago. Komeni da kontzeptuekin planteatzea, ez leloekin.

Bi arrazoiak (XX. mende espainiarra)

Bizi-arrazoia. Ortega y Gassetek arrazionalismo abstraktua zein arrazoia gutxiesten duen bitalismoa gainditu nahi ditu: benetako arrazoia bizi-arrazoia da, bizitzan errotua, hura baita «errealitate erradikala». «Ni neu naiz eta nire zirkunstantzia», eta pentsatzea beti bizitza konkretu batetik pentsatzea da (§66).

Arrazoi poetikoa. Haren ikasle María Zambranok urrats bat gehiago egiten du: badira errealitatearen zona batzuk —sakratua, sakona, sentitzea— arrazoi kontzeptualak iristen ez dituenak eta poesiaren hitzarekin anaituta dagoen arrazoi poetiko batek soilik jaso ditzakeenak (§67). Ez da arrazoiari uko egitea, kontzeptu hutsak kanpoan uzten duenarekin zabaltzea baizik.

Gaur. Arrazionaltasun tekniko eta kalkulatzaile huts baten aurrean, bizitzaz eta sentitzez ere ezagutzen dela dioen ideiak arrazoi zabalago bat aldarrikatzen du, formula batean sartzen ez denari erne.

Teknikak askatu ala menderatu egiten al gaitu?

Askatu egiten gaitu. Begirada baikor batek teknikan emantzipatzaile handia ikusten du: gaixotasunetik, distantziatik eta gabeziatik askatu gaitu, eta egin eta jakin dezakeguna zabaltzen jarraitzea agintzen du. Arrazoiaren herentzia ilustratua da, aurrerabidearen zerbitzura (§47).

Menderatu egiten gaitu. Beste tradizio bat mesfidati agertzen da. Frankfurteko Eskolak arrazoi instrumentala salatzen du, dena bitarteko bihurtu eta emantzipazioaren aurka jotzen duena (§68); eta Byung-Chul Hanek deskribatzen du nola gizarte digitalean autoustiatu egiten garen libretzat hartuz, zainduta eta akituta geuk eskatutako gardentasun batek (§78). Askatuko gintuela agindu zuen tresna kaiola eroso bat bihur daiteke.

Gaur. Mugikorrak, sareak, algoritmoak eta adimen artifiziala: teknikak gure askatasuna zabaltzen duen ala kolonizatzen duen galdera da, agian, liburu honek planteatzen dituen guztietan egunerokoena.