III. zatia · Aro Modernoa

XV.–XVIII. mendeak · Descartesetik Kantera

Imajinatu erabakitzen duzula ezer ez ematea egiazkotzat, zeuk zeure kabuz egiaztatu arte. Ezer ez: ez liburuek diotena, ez maisuek irakasten dutena, ez autoritaterik agurgarrienak baieztatzen duena. Zeure arrazoia eusteko gai dena bakarrik onartuko duzu. Keinu horrek (zuri ia sen onekoa irudituko zaizu, baina garai hartan iraultza bat izan zen) definitzen du orain sartzen garen aroa. Aurreko mila urteetan, errealitateari buruzko azken egia aldez aurretik emana zetorren, eta kanpoko autoritate batek bermatzen zuen; Aro Modernoan, gizakiak bere kabuz bilatzea erabakitzen du, arrazoiaren indar hutsez. Pentsamenduaren grabitate-zentroa lekuz aldatzen da: zerutik lurrera, Jainkoarengandik gizakiarengana, jasotakotik aztertutakora. Zati honek lekualdatze hori zeharkatzen du, hasi zutenengandik Kanteraino, hark eman baitzion formarik helduena.

Zentroz aldatzen den mundua

Aro Modernoa, gutxi gorabehera, XV. eta XVIII. mendeen artean hedatzen da, eta ez da kolpetik iristen: eraldaketa-astinaldi batek prestatzen du, bata bestearen atzetik, europarrak munduaz eta bere buruaz zeukan irudia aldatzen duenak. Ez ditugu hemen garatuko (zati honetako lehen gaiaren langaia dira, §30), baina komeni da gogoan izatea, gainerako guztia ernetzen den lurzoru gisa.

Gizakia zentrora itzultzen da. Errenazimentuko humanismoak kultura greko-latindarra berreskuratzen du, eta, harekin batera, begirada bat, gizakia (haren duintasuna, gaitasuna, obra) mendeetan jainkozkoak hartu zuen lehen planoan berriro jartzen duena. Gizakiak utzi egiten dio bere burua beste bizitzarantz pasaeran doan kreatura soil gisa ikusteari, eta bizitza honen protagonista gisa baieztatzen hasten da.

Batasun hautsia. Erreforma protestanteak XVI. mendean hausten du Mendebaldearen erlijio-batasuna. Eliza bakarra zegoen lekuan, elkarren aurkako zenbait konfesio sortzen dira; eta haustura horretatik, gerra ankerren ondoren, pixkanaka ideia berri eta erabakigarri bat jaioko da: sinesmen-kontuetan desadostasuna zilegi dela, eta banakoaren kontzientziak baduela zer esanik ezarritako autoritatearen aurrean.

Bere kabuz azaltzen den mundua. Batez ere, iraultza zientifikoak natura ezagutzeko modua eraldatzen du. Kopernikok Lurra kosmosaren zentrotik ateratzen du; Galileok eta Newtonek erakusten dute unibertsoa lege matematikoen arabera gobernatzen dela, behatuz eta neurtuz aurki ditzakegunak, naturaz gaindiko kausetara jo beharrik gabe. Natura giza arrazoiak irakur dezakeen sistema bihurtzen da. Eta zientziaren arrakasta liluragarri hori filosofia moderno osoaren eredua (eta inbidia) izango da.

Horiei hondoko beste indar batzuk gehitu behar zaizkie: inprenta, jakintza gutxi batzuen kontroletik kanpo biderkatzen eta zabaltzen duena; bidaia handiak, mundu ezaguna bat-batean zabaltzen dutenak; Estatu modernoen jaiotza eta klase berri baten gorakada, burgesiarena. Horretatik guztitik pentsamolde-aldaketa bat dator, irakurriko dugun filosofiaren erroan dagoena: sekularizazioa (mundua, gizartea eta morala Jainkoarengana jo gabe azaltzeko ohitura) eta, harekin batera, arrazoiaren autonomia, jada tutorerik onartzen ez duena eta dena bere kabuz epaitzeko eskubidea aldarrikatzen duena.

Modernitatearen bi galdera handiak

Filosofia modernoa zertan aritu zen laburbildu beharko bagenu, esan genezake bi galdera handitan aritu zela: bata ezagutzari buruzkoa, bestea elkarbizitzari buruzkoa. Ez dira berriak (filosofiak planteatuak zituen jada), baina modernitateak hutsetik birplanteatzen ditu, eta oraindik gurea den bira bat ematen die.

Zer ezagut dezakegu? Lehenengoa ezagutzari buruzko galdera da, eta modernitateak beste guztien aurretik jartzen du. Zientzia berriaren adibidearen aurrean (seguru zihoan aurrera, metafisika zaharra amaigabeko eztabaidetan korapilatzen zen bitartean), modernoek erabakitzen dute, munduaz ezer baieztatu aurretik, argitu egin behar dela zer ezagut dezakeen benetan giza gogamenak eta zer bermerekin. Ezagutzaren teoria, hala, filosofiaren lehen lekura igarotzen da. Eta haren inguruan jokatzen da garaiko eztabaida handia: batetik, arrazionalismoa, arrazoiaz eta haren ideiez fidatzen dena jakite seguruaren iturri gisa (haren irudirik handiena Descartes da, §34–§37); bestetik, enpirismoa, ezagutza oro esperientziatik datorrela defendatzen duena eta, Humerekin, metafisikaren kritika suntsitzaile batean amaitzen dena (§38–§39). Bi korronteek abiapuntu bera partekatzen dute, hain berezkoa non aroa definitzen baitu: subjektua. Jada ez da hainbeste galdetzen gauzak zer diren, baizik eta haiek pentsatzen dituen gogamenak zer dezakeen; ezagutzen duen nia bihurtzen da gainerako guztia beregainean berreraiki nahi den zimendua.

Nola bizi behar dugu elkarrekin? Bigarren galdera handia ordena politiko eta moralarena da. Boterea jada Jainkoarengandik jaisten ez bada, nondik jaiotzen da autoritatea, eta zergatik obeditu behar diogu? Erantzun modernoa aurrekoa bezain ausarta da: gizarte-ordena ez da datu natural bat, ezta jainkozko xede bat ere, gizakiok eraikitzen dugun artifizio bat baizik, eta, beraz, aztertu eta erreforma dezakeguna. Hortik datoz gizarte-kontratuaren teoria handia (Hobbes, Locke eta Rousseau, §41–§45), guztiontzat berdinak diren gizonaren eskubideen aldarrikapena (§48) eta liberalismo politikoaren jaiotza (§46). Ezagutza berrantolatzen zuen arrazoiarekiko konfiantza bera aplikatzen da orain bizitza komuna zimenduetatik berregitera.

Bi galderak ez doaz bakoitza bere aldetik: bat egiten dute. Hala egiten dute, lehenik, Ilustrazioan (§47), aroa bere buruaz jabetzen den eta arrazoiaren erabilera librea gizateria osoa emantzipatzeko programa bihurtzen duen unean. Eta, batez ere, Kantengan biltzen dira (§50–§51), biei batera aurre egiten baitie (zer ezagut dezakegun eta zer egin behar dugun), eta haiekin ixten baitu filosofia modernoaren eraikina.

Zati honen ibilbidea

Jarraituko dugun bideak ordena hori errepikatzen du. Modernitatearen jaiotzatik hasiko gara (humanismoa, Erreforma eta iraultza zientifikoa), eszenatokia jartzen duenetik (7. gaia, §30–§33). Gero ezagutzari buruzko galderan sartuko gara: lehenik Descartesen arrazionalismoarekin, abiapuntu erabat seguru baten bila dabilenarekin (8. gaia, §34–§37), eta ondoren enpirismoarekin, esperientziatik eztabaidatzen duenarekin Humerenganaino iritsi arte, eta materialismoarekin (9. gaia, §38–§40). Galdera politikora igaroko gara, gizarte-kontratua eta liberalismoa zeharkatuz (10. gaia, §41–§46). Ilustraziora eta arrazoi emantzipatzailearekiko haren konfiantzara iritsiko gara, hura emakumeengana zabaltzea eskatu zuten lehen ahotsekin (11. gaia, §47–§49). Eta Kantengan amaituko dugu: haren baitan aurkitzen dute modernitatearen bi galdera handiek beren erantzunik zorrotzena (12. gaia, §50–§51).

Komeni da hasi aurretik multzoaren ideia bat gogoan hartzea. Ondoren datorren guztiari apustu berak eusten dio: giza arrazoia, tutoretzarik gabe, aski dela mundua ezagutzeko eta elkarbizitza ordenatzeko. Apustu horrek zati honetan joko du gorenik. Baina, XIX. mendea aurrera joan ahala, hartaz susmo txarra hartzen hasiko direnen jomuga ere izango da; eta hori beste historia bat da jada, hurrengo zatiak kontatzen duena.