16. gaia · Nietzsche
Nietzscherengan sartzeko
Marxekin susmoaren filosofoetako lehena ezagutu genuen (§55); Friedrich Nietzsche da bigarrena, eta etxekotzen zailena. Ez du sistemarik eraikitzen; aforismotan idazten du, kolpeka, berak «mailukadaz filosofatzea» deitu zuen hura eginez: idoloak jotzea, soinuaren bidez entzuteko zeintzuk dauden hutsik. Haren mailuak ez du errespetatzen Mendebaldeak sendotzat zeukan ezer (morala, erlijioa, metafisika eta, azkenean, egia bera), eta horregatik da, aldi berean, pentsalari modernoetan suntsitzaileena eta gaizkien interpretatua.
Haren kritikari jarraituko diogu, hark jaurti zuen hiru norabideetan. Lehenik, moralaren aurka: balioak beren jatorriraino arakatzen dituen genealogia bat, Jainkoaren heriotzan amaitzen dena (§59). Gero, ezagutzaren aurka: egiak ez du berbaitango errealitaterik kopiatzen, ezagutze oro perspektiba batetik interpretatzea baita (§60). Eta, eraispenaren ondoren, biziari buruzko erantzun baiezko bat: nihilismoa gaindituta, botere-nahia, supergizakia eta betiereko itzulera (§61).
Pentsalari gutxik izan dute hainbesteko pisua XX. eta XXI. mendeen gainean: existentzialismoa, Foucault eta egungo pentsamenduaren zati on bat pentsaezinak dira hura gabe. Baina bat bera ere ez da hainbeste desitxuratua izan, halako muturreraino non nazismoak (berak mespretxatuko zukeenak) beretzat aldarrikatu baitzuen. Komeni da kontu handiz irakurtzea, Nietzsche maskaren atzean ezkutatzen baita eta, berak aitortu zuenez, gaizki interpreta zezaten idazten baitzuen. Gaia, Marxekin egin genuen bezala, haren obra besteek harekin egindakotik bereiziz itxiko dugu.
§59 · Nietzsche: moralaren kritika
Genealogia, oinarriaren ordez. Friedrich Nietzsche (1844-1900) Röcken-en jaio zen, Prusia luteranoan, artzainen seme eta biloba. Filologo klasiko txit bikaina zen (Basileako katedraduna, hogeita lau urte besterik ez zituela), baina laster utzi zuen erudizioa filosofiaren alde eta, osasun hauskor batek jota, urte sukartsu gutxitan idatzi zituen bere obra nagusiak: Honela mintzatu zen Zaratustra, Ongiaz eta gaizkiaz haratago, Moralaren genealogia. 1889an zerraldo erori zen Turingo kale batean, eta azken hamaika urteak eromenean murgildurik eman zituen. Haren keinu filosofikoa ezin nahasizkoa da. Moralaren aurrean, ez du galdetzen «zer egin behar dut?», ezta «egiazkoa al da moral hau?» ere, baizik eta zerbait aurreragokoa eta arriskutsuagoa: nondik dator morala?, nori egiten dio mesede? Horixe da genealogia bat: balioak beren jatorriraino arakatzea, jatorri hori sarritan uherra dela. Horrekin, Nietzsche, Marxekin eta Freudekin batera, susmoaren maisu bat da (§55): «ona» deitzen diogunaren azpian beti dago interes bat taupaka.
Nagusiaren morala eta esklaboaren morala. Azterketa elkarren aurkako bi balio-sistemaren arteko bereizketa batetik abiatzen da. Nagusiaren morala aristokrazia gerlariena da (heroi homerikoarena, patrizio erromatarrarena): indartsuak bere burua baieztatzen du, eta «ona» deitzen dio bera denari (noblea, boteretsua, bizitasunez betea, gauza dena), eta «txarra», besterik gabe, arrotz zaionari (doilorra, ahula, koldarra). Betetasunetik sortzen den morala da, biziari «bai» esaten diona. Haren aurrean, esklaboaren morala menderatuengandik jaiotzen da, beren burua ezarri ezin duten askorengandik. Jarduteko gauza ez denez, moral horrek erreakzionatu egiten du: nagusiaren taula alderantzikatu, eta «ona» deitzen dio ahulak nahitaez duenari (apaltasunari, otzantasunari, obedientziari, errukiari), eta «gaiztoa» (jada ez «txarra» soilik) indartsua denari.
Esklaboen matxinada eta gaitzondoa. Alderantzikatze hori da Nietzschek esklaboen matxinada moralean deitzen duena, eta haren protagonista historiko handia judu-kristautasuna da. Eskuz mendekatu ezin zirenak balioen bidez mendekatu ziren: gaitzondotik (ekintzetan deskargatu ezinik sortzaile bihurtzen den eta taula berri bat sortzen duen herra batetik) jaio zen moral bat, nagusia kondenatzen eta morroia kontsolatzen duena. Kristautasunak Erromatar Inperioko esklaboen artean egin zuen arrakasta, hain zuzen ere horixe eskaintzen zielako: beren nagusi indartsu eta ankerrak bekatari deklaratzen zituen moral bat, mundu honetan ukatutako justizia beste mundu batean agintzen zuena. Hala, «ona/txarra» aurkakotza noblearen lekuan «ona/gaiztoa» aurkakotza ezarri zen, eta biziaren aurkako moral bat nagusitu: ahultasuna goresten duena, eta indarraz, pozaz eta gorputzaz susmo txarra duena. Eragiketa horri balioen iraultzea deituko dio Nietzschek (balio guztien alderantzikatzea), eta berak, bere aldetik, iraultze hori bera iraultzea proposatuko du.
Kontzientzia gaiztoa eta errua. Nondik ateratzen da, orduan, epaitzen gaituen barne-ahots hori? Nietzschek kontzientzia moralaren genealogia bat eskaintzen du. Gizarteko bizitzak erasorako senak kanporantz deskargatzea debekatzen duenean, sen horiek ez dira desagertzen: barrurantz itzultzen dira, eta gizakia bere buruari min egiten hasten da. Barneratutako ankerkeria hori da kontzientzia gaiztoa. Apaizak izen bat eta erabilera bat ematen dizkio: erru bihurtzen du, bekatu, Jainkoarekiko zor ordainezin. Eta urrats bat gehiago egiten du, guztietan kaltegarriena: ideal aszetikoaren bidez, zentzu bat ematen dio sufrimenduari. Ahula gaizki tratatua izatea nahiko txarra da berez; baina apaizak, gainera, irakasten dio bere oinazearen erantzule dela, oinazeak erredimitu egiten duela eta balioa duela1. Hala, bizia eramangarri egiteko jaiotako moral batek hura pozoituz amaitzen du.
Jainkoaren heriotza. Dena diagnostiko batean amaitzen da, ez blasfemia batean: «Jainkoa hil da, eta guk hil dugu»2. Ez du esan nahi zeruko jaun bat zendu denik, baizik eta Mendebaldeko balioei eusten zien oinarriak (Jainkoak, sentikorraz haraindiko munduak, absolutuak) sinesgarritasun oro galdu duela. Iraultza zientifikoak, darwinismoak (§55) eta Ilustrazioak berak desegin dute, eta harekin batera airean geratzen dira hartan bermatzen ziren balioak. Horregatik aldarrikatzen du Nietzschek bere burua Antikristo: ez deabruaren gurtzaile gisa, ordena kristau-moralaren amaiera ziurtatzen duenaren gisa baizik. Galdera da zer datorren heriotza horren ondoren; eta galdera horrek izen beldurgarri bat du, nihilismoa, harekin irekiko baita azken atala. Aurretik, ordea, mailua pieza are barnekoago baten aurka itzultzen da: egiaren aurka.
§60 · Nietzsche: perspektibismoa eta egia
Egiari berari buruzko galdera. Nietzscheren bigarren itu handia ez da egia hau edo hura, egia bera baizik: zer da egia, eta zergatik gurtzen dugu? Tradizio osoak (Platonek bere Formekin, §09; Descartesek bere ziurtasunarekin, §36; Kantek bere kritikarekin, §50) oinarri sendo bat bilatua zuen ezagutzarentzat: berbaitango errealitate bat kopiatuko zuen egia bat. Nietzschek ukatu egiten du badagoenik kopiatzeko halako errealitaterik, ezta hura deformatu gabe ikusteko gauza den begirik ere. Aurrekoek zimenduak zulatzen zituzten tokian, berak lurra kentzen du. Hori da haren alderdi epistemologikoa, eta komeni da autore haiekin paraleloan irakurtzea, galdera berari emandako erantzunik erradikalena baita: ezagutzaren jatorriari, irismenari eta mugei buruzkoari.
Egia, «metaforen armada higikorra». Azterketa testu goiztiar batean ainguratzen da: Egiaz eta gezurraz zentzu extramoralean (1873). Han Nietzschek «egia» deitzen diogun horren sorrera berreraikitzen du. Kinada nerbioso bat irudi bihurtzen da; irudia, soinu; soinua, hitz; eta hitza, inoiz berdinak ez diren gauzen arteko aldeak ezabatzean, kontzeptu bihurtzen da. Urrats bakoitzean jauzi bat dago, zerbaitetik zerbait desberdinera egindako itzulpen bat: metafora bat. Hizkuntzak ez du mundua kopiatzen: eskematizatu egiten du eta gure neurrira ekartzen, antropomorfizatu egiten du. Hortik dator haren definizio ospetsua: «zer da, orduan, egia? Metaforen armada higikor bat»; egiak «ilusioak dira, hala direla ahaztu zaizkigunak», erabilerak erliebea ezabatu dien txanponak bezala higatutako metaforak. «Egiazko» deitzen diogu ohiko metafora multzoari, metaforak zirela ahaztu dugularik.
Perspektibismoa. Kontzeptuaren kritika horretatik dator tesi zentrala: «ez dago egitaterik, interpretazioak baino ez»3. Ezagutze oro perspektiba batetik gertatzen da: kokatua, interesduna, ezagutzen duenaren biziaren zerbitzuan dagoena. Ez dago «begi jainkotiarrik», ez inongo lekutatikako begiradarik, ezta «berbaitango gauza» eskuragarririk ere; eta hemen Kanten noumenoarekin (§50) eta Platonen Formekin (§09) talka zuzenekoa da. Hori ez da kexa bat: perspektibak ugaritzeak, ezagutza pobretzetik urrun, aberastu egiten du. Baina objektibotasunak mundu bakar baten isla izateari uzten dio, eta ikuspuntu askoren batura bihurtzen da, beti irekia.
Egia-nahia eta fikzio baliagarriak. Egia hau baldin bada, zergatik sinesten dugu hartan hain irmoki? Biziak behar duelako: bizitzeak fikzio egonkorrak eskatzen ditu. «Arrazoiaren kategoria» handiak (substantzia, nia, kausa) ez dira errealitatearen ezaugarriak, fikzio baliagarriak baizik, gure espezieak orientatzeko eta bizirauteko ezarri zituenak; hemen Nietzschek luzatu egiten du Humek (§39) niaren eta kausalitatearen aurka zuzendua zuen susmoa. Zientzia bera ere aztertzen ez duen fede baten gainean dago: egia-nahia, egiak ilusioak baino gehiago balio duelako uste sendoa. Eta uste sendo hori, ohartarazten du Nietzschek, hondar moral bat da, ia erlijiosoa, eta bere buruaren aurka itzultzen du: eta ilusioak, batzuetan, egiak baino mesede handiagoa egingo balio biziari?
Irismena eta objekzio bat. Hainbesteko erradikaltasunak objekzio nabarira gonbidatzen du: «egia al da ez dagoela egiarik?». Dena interpretazioa bada, perspektibismoa interpretazio bat gehiago litzateke, eta bere burua gezurtatuko luke. Nietzschek lehen erdia onartuko luke, porrot gisa ikusi gabe: perspektibismoa ez da errealitateari buruzko dogma berri bat, bere burua barne hartzen duen metodo bat baizik, bere soinua ere probatzen duen mailu bat. Erabakigarria, harentzat, jada ez da sineste bat zentzu zaharrean «egiazkoa» den, baizik eta biziari zerbitzu egiten dion ala hura pobretzen duen. Lekualdatze horrekin (egiaren irizpidetik biziaren irizpidera) amaitzen da eraispena, eta hasten da zati eraikitzailea.
§61 · Nietzsche: nihilismoa, botere-nahia eta supergizakia
Nihilismoa. Jainkoa hil bada (§59) eta berbaitango egiarik ez badago (§60), zerk eusten die gure balioei? Ezerk ez: eta egoera horri nihilismoa deitzen dio Nietzschek, «gonbidatuetan kezkagarriena», Europako atea jotzen duena. Esan nahi du «balio gorenak balioz husten direla»: oinarria erorita, hartan bermatzen zen guztia kordokan dago. Nietzschek bi forma bereizten ditu. Nihilismo pasiboa akidurarena da, «zertarako?» galderarena, Zaratustrako «azken gizakiarengan» haragitua: erosotasuna eta zoriontasun kaskar bat baino ez ditu nahi, eta begiak kliskatzen ditu. Nihilismo aktiboak, aldiz, jada hilda dauden balioak suntsitzen ditu, balio berriak landatzeko lursaila garbitzeko. Nihilismoa, hala, arrisku handia eta beharrezko urratsa da aldi berean: ez dago hura inguratzerik, zeharkatu egin behar da.
Botere-nahia. Zer dago, orduan, biziaren azpian, oinarriak kendu ondoren? Nietzschek ez du bizidunaren hondoan bizirauteko nahi bat irakurtzen (Darwinen aurka), ez plazer-nahi bat (utilitaristen aurka, §53), ezta atseden-nahi bat ere, botere-nahi bat baizik: hazteko, hedatzeko, bere burua gainditzeko bulkada bat. Errealitatea ez da gauza-substantzien multzo bat, indarren joko bat baizik, elkar interpretatzen eta elkar menderatzen duten botere-nahiena; «izatea», hondoan, bilakaera da. Hori da haren ontologia, bitala eta ez metafisikoa, eta haren etikaren zimendua: ona da ahalmena, goranzko bizia, areagotzen duena; txarra, hura ahultzen duena.
Supergizakia. Nork sortzen ditu balioak, Jainkoa hil denean? Supergizakiak (Übermensch), Zaratustrak iragartzen duen figurak. Ez da arraza biologiko bat, ezta tirano bat ere (puntu honetan gaizki interpretatuko dute, ikusiko dugun bezala), tipo espiritual bat baizik: bere burua gainditzen duen gizakia, bere balio propioak asmatzen dituena eta «lurrari leial» irauten diona, haraindiko batera ihes egin beharrean. Espirituaren hiru metamorfosiek marrazten dute bidea: gameluak, jasotako balioak bere gainean kargatzen dituenak; lehoiak, «ez» esaten duenak eta eginbehar zaharretatik askatasuna konkistatzen duenak; eta haurrak, berriro sortzen duenak, errugabe eta baiezkor. Supergizakia «lurraren zentzua» da: nihilismoari erantzutea ez da galdutako oinarriari negar egitea, norbera oinarri bihurtzea baizik.
Betiereko itzulera eta amor fati. Baieztapen horren proba-harria betiereko itzuleraren pentsamendua da. Nietzschek esperimentu gisa aurkezten du (Zientzia alaia, § 341): imajinatu deabru bat isilka sartzen dela zure bakardaderik sakonenean eta esaten dizula:
Bizitza hau, orain bizi duzun eta bizi izan duzun bezalaxe, beste behin bizi beharko duzu, eta kontaezin aldiz gehiagotan; eta ez da hartan ezer berririk izango; aitzitik, oinaze bakoitza eta plazer bakoitza, pentsamendu bakoitza eta hasperen bakoitza itzuliko zaizkizu, denak segida eta hurrenkera berean.
Zapalduko zintuzke albiste horrek, ala besarkatuko zenuke, inoiz entzun duzun gauzarik jainkotiarrena bailitzan? Horrela irakurrita, gako existentzialean, betiereko itzulera proba bat da: bizia betiko itzul dadin nahi izateraino maite duenak bakarrik, oinazea eta guzti, baieztatu du benetan4. «Bai» oso hori da amor fati, patuarekiko maitasuna: «gizakiarengan handitasuna lortzeko nire formula (idazten du Ecce Homon) amor fati da: ez nahi izatea ezer desberdin izan dadin, ez atzerantz, ez aurrerantz, ez betiere osoan». Hala ixten da arkua: Jainkoaren heriotzak ez du zertan etsipenean amaitu; mundu honen (dagoen bakarraren) baieztapenik sakonenaren baldintza bihur daiteke.
Balantze kritikoa. Diagnostiko gutxik utzi dute hain arrasto sakona. Moralaren genealogia, Jainkoaren heriotza, perspektibismoa eta «egia-nahiaren» beraren aurkako susmoa pentsamenduaren ondare komuna dira gaur, eta Nietzscheren aztarna XX. mendean itzela da. Baina haren filosofiak arazo serioak planteatzen ditu, gogoan hartzea komeni denak:
- Perspektibismoaren autoerreferentzia. Egiarik ez badago, tesia bere buruaren aurka itzultzen da; Nietzschek metodo bihurtuz erantzuten dio, baina tentsioak hor dirau, eta haren irakurleak zatitzen ditu gaur arte.
- Estilo asistematikoa eta maskarak. Aforismoak eta probokazioak uko egiten diote irakurketa bakar bati: botere-nahiak eta betiereko itzulerak elkarren aurkako interpretazioak onartzen dituzte (bitalista, metafisikoa, politikoa), eta berak «gaizki interpreta zezaten idazten zuen». Sistemarik eza, aldi berean, hautu bat da eta arrisku bat.
- «Nagusiaren moralaren» arriskua. Indarraren eta hierarkiaren gorespena, eta errukiaren eta berdintasunaren mespretxua, demokraziaren eta Kantek defendatzen zuen duintasun unibertsalaren (§51) aurkako eraso gisa irakur daitezke, eta hala irakurri izan dira. Interpretaziorik zintzoena edozein dela ere, tentsioa erreala da.
Desitxuratzerik larriena, ordea, hil ondorengoa izan zen. Haren eromenaren ostean, Elisabeth Förster-Nietzsche arrebak (antisemita eta nazionalista alemanak) kudeatu zuen haren ondarea, argitaragabeko oharrak liburu batean bildu zituen (Boterearen nahia, Nietzschek halako gisa inoiz idatzi ez zuena), eta nazismoarekiko hurbiltasuna landu zuen, eta hark aitzindaritzat hartu zuen. Baina Nietzschek mespretxatu egin zituen antisemitismoa, nazionalismo alemana eta nazismoak haragitzen zuen «artaldearen» morala; Wagnerrekin berarekin ere hautsi zuen, miresten zuen arren, neurri batean horregatik. Komeni da, Marxekin bezala (§57-§58), obra ez nahastea ondorengoek harekin egin zutenarekin.
Hala ere, haren indarrak bizirik dirau. Existentzialismoak (§62) haren «Jainkoa hil da» eta bermerik gabe balioak sortzeko zeregina jasotzen ditu oinordetzan; Foucaultek eta ondare posmodernoak (§75) genealogia metodo bihurtuko dute, jakintzaren eta boterearen bilbeak agerian uzteko; eta Ortegak haren perspektibismoa jasoko du (§66). Nietzscherekin, eta gainerako susmoaren filosofoekin (§55), bere punturik apalena jotzen du arrazoi garden eta subirano batekiko konfiantza modernoak, Kantenak eta utilitaristenak (§51, §53). Eta hemen, XX. mendearen atarian, ixten da XIX.a.
Moralaren genealogiaren (1887) hiru zatien haria da hori: «ona/txarra» eta «ona/gaiztoa» aurkakotzak, kontzientzia gaiztoaren eta erruaren jatorria, eta sufrimenduari zentzua ematen dion ideal aszetikoa. Nietzscherentzat, sufrimenduari zentzua emateak ez du arintzen: betikotu egiten du.↩︎
Esaldia egun-argi betean Jainkoa kriseilu batekin bilatzen duen «eroaren» ahotan ageri da (Zientzia alaia, § 125). Ez da ateo baten garaipen-oihua, hondamendi kultural baten iragarpena baizik, zeinaren ondorioak ia inork ez baititu oraindik neurtu.↩︎
Hilondoko ohar bateko formulazioa da, argitaratutako obretan defendatzen duenarekin koherentea, batez ere Moralaren genealogian (III, §12): ez dago perspektibarik gabeko «berbaitango ezagutzerik»; zenbat eta begi desberdin gehiago jartzen jakin gauza baten gainean, orduan eta osoagoa izango da gure «objektibotasuna», beti baita perspektiben batura, inoiz ez haien ezabapena.↩︎
Nietzschek betiereko itzuleraren bertsio kosmologiko batekin ere jokatu zuen (hipotesi fisiko gisa: unibertso finitu bat denbora infinituan), baina hori da haren alderik ahulena eta eztabaidatuena; erabakigarria bertsio existentziala da, betiereko itzulera biziaren baieztapenaren irizpide gisa.↩︎