II. zatia · Erdi Aroa

V.–XV. mendeak · Hiponako Agustinetik Ockhamgo Guillermora

Mila urtek bereizten dute Antzinaroaren amaiera Aro Modernoaren hasieratik, eta ia guzti-guztietan erlijio baten barruan pentsatzen da Europako filosofia. Horixe da orain hasten den garaia definitzen duen ezaugarria, eta gureagandik gehien urruntzen duena: Erdi Aroko munduarentzat, errealitateari buruzko azken egia ez du arrazoiak bere kabuz aurkitzen; Jainkoak errebelatua da jada. Filosofia ez da desagertzen (inoiz ez bezala eztabaidatzen, irakasten eta fintzen da), baina horizonte berri baten pean egiten du: aldez aurretik egiazkotzat ematen den fede batenean. Horizonte hori ulertzea da gainerako guztia ulertzeko baldintza, zati honetako autoreetako bat bera ere ez baita hura gabe ulertzen. Horregatik, haietan sartu aurretik, komeni da bi gauzatan gelditzea: zer-nolako mundua izan zen Erdi Aroa, eta zertan sinesten zuen mundu hark.

Mila urte fedearen itzalpean

Erdi Aroa deitzen diogu, gutxi gorabehera, o.a. V. eta XV. mendeen artean hedatzen den aldi luzeari: Mendebaldeko Erromatar Inperioaren desegitetik Errenazimentuaren atariraino¹. Izena Errenazimentuko humanistek asmatu zuten, mespretxuz, erdiko aro bat izendatzeko: haran ilun bat bi gailurren artean, hau da, miresten zuten Antzinaro klasikoaren eta beren garaiaren artean, azken hori haren oinordekotzat baitzeukaten. Irudia bidegabea da, baina arrakasta izan du. Gaur badakigu mila urte haiek ez zirela basakeriazko parentesi bat izan, zibilizazio oso bat baizik, bere zientzia, arte eta pentsamendu propioekin.

Zibilizazio kristau bat. Hain aldi zabalari batasuna ematen diona ez da politika (erresumen mosaiko aldakor bat izan zen), erlijioa baizik. Erromaren boterea Mendebaldean erortzen denean, naufragiotik bizirik ateratzen den eta kultura komun bati zutik eusten dion erakunde bakarra Eliza da. Mendeetan zehar, irakurtzen eta idazten dakien ia oro kleriko bat da; ia jakintza guztia monasterioetan gordetzen, kopiatzen eta transmititzen da, eta, geroago, katedraletako eskoletan. Kulturaren hizkuntza latina da, mendebaldeko Europa osoan komuna, ordurako hitz egiten hasiak ziren hizkuntzen gainetik. Eta guztien buru-markoa, arnasten den airea, kristautasuna da. Mundu honetan ez dago espazio laikorik fedearen bazterrean: fedeak dena blaitzen du, baita filosofia egiteko modua ere.

Non bizi den jakintza. Komeni da nola eta non pentsatzen zen irudikatzea, aldian zehar aldatu egin baitzen. Lehen mendeetan, jakintza monasterioetan babesten da: han, monjeek eskuz kopiatzen dituzte antzinako testuak, eta ahanzturatik salbatzen dituzte. XI. mendetik aurrera, zentroa hirietako katedraletako eskoletara lekualdatzen da, eta haietatik jaiotzen da, XIII. mendean, ondarerik handiena utzi digun erakundea: unibertsitatea. Paris, Oxford eta Bolonia nazioarteko guneak bihurtzen dira, non Europa osoko maisuek eta ikasleek latinez eztabaidatzen, irakasten eta idazten baitute. Irakurriko dugun filosofiaren zati handi bat (Akinoko Tomasena, Ockhamgo Guillermorena) ikasgela horietan jaiotzen da, eta haien zigilua darama: eskolako filosofia bat da, teknikoa, eztabaidatua, testu autorizatuen iruzkinaren gainean eraikia.

Autoritateen pisua. Horra guri arrotz egiten zaigun beste ezaugarri bat. Erdi Aroko pentsalariak ez du, modernoak bezala, hutsetik hasi nahi, ezta original izan ere: autoritateek (Bibliak lehenik, baina baita Elizgurasoek eta, gero eta gehiago, filosofo greziarrek ere) jada esana ondo ulertu eta harmonizatu nahi du. Pentsatzea, neurri handi batean, interpretatzea da. Horrek ez zuen ekarri beldur izatekoa litzatekeen geldialdia: tradizioarekiko begirune horren barruan bada lekurik desadostasun sakonentzat, kritika zorrotzentzat eta garrantzi handiko berrikuntzentzat, ikusiko dugunez. Baina horrek azaltzen ditu testuen forma eta eztabaiden tonua, beti jasotakoan bermatuak.

Ez kristauak bakarrik. Erdi Aroko filosofia ez zen izan, bestalde, Europa kristauaren kontu esklusiboa. Beste bi erlijio monoteista handiek, islamak eta judaismoak, aparteko loraldi intelektuala bizi izan zuten mende hauetan beretan, eta sarritan lehenago. Mundu islamikoko pentsalariek, hala nola Avicenak (980-1037 o.a.) edo Averroesek (1126-1198 o.a.), eta judutarrek, hala nola Maimónidesek (1138-1204 o.a.), ez zuten filosofia greziarra gorde eta iruzkindu bakarrik egin, Mendebaldean ia ezagutzen ez zenean: sakon pentsatu ere egin zuten. Neurri handi batean haien bidez, eta Toledo bezalako mugako lekuetan egindako itzulpenen bidez, berreskuratu zuen Mendebalde latindarrak Aristoteles. Hemen kontatzen dugun historia latindarra eta kristaua da, baina komeni da ez ahaztea besteetatik elikatu zela (§25).

Zer den kristautasuna

Zati honetako filosofia guztiak kristautasuna aurresuposatzen badu, argi esan behar da zer baieztatzen duen erlijio horrek, ezin baitugu jakintzat eman. Kontua ez da hura aitortzea, ezta epaitzea ere, haren edukia ulertzea baizik, ikustera doan partida bateko jokoaren arauak ikasten dituenaren antzera. Funtsezkoenera ekarrita, kristautasunak tesi gutxi batzuk defendatzen ditu Jainkoaz, munduaz eta gizakiaz; elkarrekin harturik, greziarrarengandik oso bestelakoa den errealitatearen irudi bat marrazten dute, filosofiaren galdera guztiak, banan-banan, berrantolatzen dituena.

Jainko bakar bat. Kristautasuna erlijio monoteista da: Jainko bakar bat existitzen dela baieztatzen du, ez asko. Eta Jainko hori ez da greziar jainkoen antzekoa. Ez da munduaren barruko beste irudi bat, boteretsua baina mugatua, Zeus bezala; izaki infinitu, betiereko, orojakile eta ahalguztiduna da, zeinaren mende baitago erabat gainerako guztia. Ezagutzen dugun guztitik hain da bestelakoa, non izen propiorik ere ez baitu, Zeusek edo Apolok zuten bezalakorik: Jainkoa da, besterik gabe. Eta pertsonala da: ez indar inpertsonal bat, ezta Aristotelesen motor ibilgea ere, mundua ezagutu eta maitatu gabe higiarazten duena, baizik eta bere kreaturak ezagutzen, nahi eta maite dituen borondate bat.

Kreazioa ezerezetik. Jainko hori existitzen den guztiaren sortzailea da. Hementxe dago pentsamendu greziarrarekiko hausturarik sakonenetako bat. Greziarrentzat, mundua betierekoa zen: Platonen Demiurgoak jada existitzen zen materia bat ordenatzen zuen, eta ezer ez zen ezerezetik egiten. Kristautasunak, aldiz, Jainkoak mundua ezerezetik kreatu zuela baieztatzen du (ex nihilo): ez aurretiko material batetik abiatuta, baizik eta oso-osorik existentziara deituz, bere borondate hutsez. Hortik errealitatearen banaketa erradikal bat dator, infinituki desberdinak diren bi planotan: alde batetik, Jainkoa, izaki beharrezko bakarra, bere kabuz existitzen dena; bestetik, kreaturak, gainerako guztia, Jainkoak eusten diolako bakarrik existitzen dena eta, berez, izan gabe geldi zitekeena. Mundua ez da beharrezkoa, ezta betierekoa ere: dohain bat da.

Erorketa eta salbazioa. Gizakiak toki berezia du kreazio horretan: «Jainkoaren irudira» egina, arima hilezkorrez eta askatasunez hornitua. Baina, kontakizun kristauaren arabera, gaizki erabili zuen askatasun hori eta Jainkoarengandik aldendu zen (horixe da bekatua), eta horrekin gaizkia, mina eta heriotza sartu zituen munduan. Giza historia, orduan, drama bat bezala ulertzen da: erorketa bat eta salbazio promesa bat, Jainkoarekin adiskidetzekoa eta haren ondoan betiko bizitzekoa. Existentziak, hala, norabide eta zentzu bat hartzen ditu, pentsaera greziarrak, bere denbora ziklikoarekin, ezagutzen ez zituenak: denbora lerro bat da, kreaziotik azken judiziora doana, eta bakoitzak bizitza honetan egiten duenak haren betiko patua erabakitzen du.

Haragiztatzea. Kristautasunarentzat salbazio hori iristeko modua da haren mezuaren berezkoena eta eskandalagarriena. Jainkoa bera gizon egin zen: haragiztatzea. Jainkotasunaren zati bat, Semea, Nazareteko Jesusengan haragiztatu zen, gizaki gisa bizi izan zen, gurutzean hil zen gizateriaren bekatuak erredimitzeko, eta berpiztu egin zen. Jainko infinitu eta betierekoa kreatura finitu eta hilkor bihurtzea arrazoiak bere kabuz asmatuko ez zukeen baieztapena da, eta, izan ere, absurdua gertatzen zitzaion filosofo greziar bati. Fede kristauaren izaera bakarra, historikoa, markatzen du: haren egia zentrala ez da printzipio abstraktu bat, gertaera bat baizik.

Errebelazioa eta aginpidea. Aurreko guztitik dator filosofiari gehien eragiten diona. Egia hauek (Jainkoa bat eta hirukoitza dela, mundua kreatu zuela, haragiztatu zela) ez dira arrazoituz erdietsi: Jainkoak errebelatuak dira, eta testu sakratu batean gordetzen dira, Biblian, eta Elizaren irakaskuntzan. Egiaren azken iturria, beraz, ez da giza arrazoia, errebelazioa baizik; eta haren bermea, hura interpretatzen duen Elizaren aginpidea. Ezagutza erlijiosoa fedez onartzen da, hau da, errebelatzen duenarenganako konfiantzaz, ez frogapenez. Eta hemen jaiotzen da, saihestezin, Erdi Aroko filosofia osoaren arazo handia, hurrengo gaiaren bizkarrezurra dena: egia jada errebelatua badago eta fedez onartzen bada, zertarako balio du arrazoiak?, zer erlazio dago sinesten dugunaren eta froga dezakegunaren artean?, elkarri laguntzen diote, elkarri ez ikusiarena egiten diote, ala elkarri traba egiten diote?

Galdera horrek (fedearen eta arrazoiaren galderak) Erdi Aro osoa zeharkatuko du, eta oso erantzun ezberdinak jasoko ditu. Markoa jada jarrita, sar gaitezke bertan: lehenik, Erdi Aroko filosofia antolatzeko eta lan egiteko moduan (§25), eta, gero, Agustinek, Tomasek eta Ockhamek Jainkoaren eta arrazoiaren arazoari emandako hiru erantzun handietan (§26–§28).

Datak orientagarriak eta eztabaidatuak dira, periodizazio oro bezala: urte bakar batek ere ez du benetan markatzen antzinako munduaren «amaiera», ez modernoaren «hasiera».↩︎