I. zatia · Antzinaroa

o.a.a. VI. – o.a. V. mendeak · Miletoko Talesetik Alexandriako Hipatiara

Ideia mordoa duzu buruan, eta ia bat ere ez duzu zuk asmatu. Justiziaz, zoriontasunaz, ondo dagoenaz eta gaizki dagoenaz, zer den erreala eta zer ez, pentsatzen duzuna jaso egin duzu: zure familiarengandik, zure irakasleengandik, pentsatzen ikasi zenuen hizkuntzatik beretik. Ideia horiek historia bat dute, askotan luze-luzea, eta asko duela bi mila eta bostehun urte sortu ziren Mediterraneoko bazter batean. Liburu hau bidaia bat da haien jatorriraino, eta handik itzulikoa. Hasieratik hasiko gara, antzinako Grezian, non lehen aldiz zenbait pertsonak jasotako azalpenak onartzeari uztea erabaki baitzuten, eta galdetzen hasi baitziren, arrazoiaren indar hutsez, zer diren gauzak eta zergatik.

Itsasoaren ondoko mundu bat

Filosofia Grezian sortzen da, baina komeni da hasieratik ulertzea zer zen «Grezia», ez baitzen gaur egungo herrialdeen antzekoa. Ez zegoen greziar Estaturik, ez hiriburu bat, ez gobernu komun bat. Bazeuden, aldiz, ehunka hiri independente, poleisak, hizkuntza bat, jainko batzuk eta ohitura batzuk partekatzen zituztenak, eta herri bakartzat zeuzkatenak beren buruak «barbaroen» aurrean, hau da, greziera hitz egiten ez zutenen aurrean. Hiri horiek ez zeuden lurralde bakar batean pilatuta: Mediterraneoaren erdiko kostaldeetan zehar barreiatzen ziren, antzinako irudian bezala, «putzu baten inguruko igelak» legez. Grezia kontinentaletik eta haren uharteetatik, greziarrek koloniak fundatu zituzten Asia Txikiko kostaldeetan (gaur egungo Turkia), Italiako hegoaldean eta Sizilian, Afrikako iparraldean eta Itsaso Beltzaren ertzetaraino. Marinel eta merkatarien mundua zen, irekia, higikorra eta etengabe kultura zaharragoekin harremanetan: Egipto, Fenizia, Babilonia.

Non eta noiz. Ez da kasualitatea filosofia Greziaren bihotzean ez sortzea, baizik eta haren bazterretan, joniar kostaldeko merkataritza-hiri oparoetan, Asia Txikian. Han, Mileton, gure aroaren aurreko VI. mende inguruan, kokatzen dugu haren lehen izena, Tales (o.a.a. 624 inguru - o.a.a. 546 inguru). Eta handik, pentsatzeko modu berri hori hedatu eta ia mila urtez bidaiatu zen: Italiako kolonietara igaro zen, o.a.a. V. eta IV. mendeetako Atenasen loratu zen (Sokrates, Platon eta Aristotelesen Atenasen), Alexandroren konkisten ondoren eraldatu zen, eta azkenean mundu helenistiko eta erromatarreko hiri handietan babestu zen, batez ere Egiptoko Alexandrian. Han, jada gure aroko V. mendean, Alexandriako Hipatiarekin ixten dugu lehen zati hau (o.a. 355 inguru - 415), maistra eta matematikaria, zeinaren amaierak antzinako munduaren gainbehera sinbolizatzen baitu. Talesetik Hipatiara: milurteko bat baino gehiago, Mediterraneo osoa zeharkatzen duena1.

Zergatik han. Zer zeukaten hiri haiek, filosofia haietan sortzeko, eta ez lehenago, ez beste inon? Ez gauza bakar bat, zirkunstantzien gurutzaketa bat baizik: merkataritzaren aberastasuna, pentsatzeko astia uzten zuena; sinesmen ezberdineko herriekiko harremana, norberarenak erlatibizatzen irakasten zuena; egia bakar bat inposatuko zukeen apaiz-kasta ahalguztidun baten gabezia; eta, batez ere, forma politiko berri bat, hiritar libreen hiria, plazan beren gaiak eztabaidatzen zituztenena. Legeak eztabaidatzen ikasten den lekuan, dena eztabaidatzen ikasten da. Nola eman zen zehazki urrats hori (mito zaharren azalpenetatik lehen azalpen arrazionaletara) 1. gaia irekitzen duen historia da, eta ez dugu hemen aurreratuko. Nahikoa da, oraingoz, eszenatokia kokatzea: itsasoaren ondoko hirien mundu bat, jakingura eta eztabaidatzailea, galdetzeko prest.

Zergatik duen historia filosofiak

Beharbada zalantza zentzuzko bat sortuko zaizu hasi aurretik: zertarako ikasi duela mendeak zenbait jaunek pentsatu zutena, haien mundutik ia ezer ez bada gurearen antzekoa? Galdera ona da, eta erantzun bat merezi du aurrera egin aurretik, ikasturte osoaren zentzua haren mende baitago. Erantzunak bi aurpegi ditu, eta komeni da biak gogoan hartzea.

Iraungitzen ez diren galderak. Lehena da filosofiak lantzen dituen arazo handiak, funtsean, gureak direla. Mendeak, arropak eta tresnak aldatzen dira, baina ez funtsezko galderak. Zer den bizitza on bat eta nola komeni den bizitzea; zer jakin dezakegun benetan eta zer sinesten dugun soilik; zer den bidezkoa eta zer ez; zer garen, eta zer zentzu duen sufritzeak eta hiltzeak: horri egin zioten aurre greziarrek, eta horri egiten diozu aurre zuk. O.a.a. V. mendeko ateniar batengandik bereizten gaituenaren azpian, partekatzen dugun zerbait sakonagoa dago: gure giza izaera bera. Horregatik haien erantzunak, hain urrutitik etorrita ere, oraindik mintzo zaizkigu: ez dira museoko piezak, baizik eta jarrera biziak oraindik irekita dagoen elkarrizketa batean, non zu ere parte hartzen baituzu.

Data duten erantzunak. Bigarren aurpegia kontrakoa da, eta berdin garrantzitsua. Erantzun horiek, galderak betierekoak izan arren, une eta leku jakin batean sortu ziren, eta beren zigilua daramate. Filosofo bakoitzak bere garaitik pentsatu zuen, bere garaiko jakintzarekin, beldurrekin eta tresnekin: hobeto ulertzen da Platon jakinda ateniar demokraziaren krisia bizi izan zuela, eta estoikoak jakinda idatzi zutela hiri txikiek beren askatasuna galdua zutenean inperio handien pean. Ideiek, beraz, historia dute: sortu, eztabaidatu, eraldatu egiten dira, batzuetan bazter uzten dira eta batzuetan berpizten dira. Filosofiaren historia ikastea hari horri jarraitzea da, eta gure gogamenaren beraren arkeologia modu bat ere bada: zeureak zenituela uste zenituen ideia askoren jatorria aurkitzea, eta zenbateraino zaren duela milaka urte hasitako eztabaiden oinordeko.

Elkarrizketa bat, ez zerrenda bat. Hortik dator liburu hau pentsatua dagoen modua. Ez da buruz ikasi eta ahazten diren autore solteen katalogo bat, elkarrizketa luze baten kontakizuna baizik, non pentsalari bakoitzak aurrekoei erantzuten baitie. Horregatik ikusiko duzu autoreak behin eta berriz agertzen direla: Aristoteles Platonekin eztabaidatzen, Erdi Arokoak Aristoteles berrinterpretatzen, modernoak haien guztien aurka matxinatzen. Testuan zehar etengabeko gurutze-erreferentziak aurkituko dituzu atal batzuetatik besteetara («ikusi dugun bezala…»), hari horiek josten dituztenak: komeni da haiei jarraitzea, filosofia ez baita zati isolatuetan ulertzen, elkarrizketan baizik. Haren historia ikastea ez da, azken batean, izenak eta datak pilatzea, hobeto pentsatzen ikastea baizik, hori ondoen egin dutenen konpainian, konbentzitzen zaituena hartu eta ez zaituena arrazoiekin baztertzeko.

Has gaitezen, beraz, elkarrizketa horren hasieratik. Inork naturaz edo justiziaz arrazoitu baino lehen, gizakiak jada beste modu batean azaltzen zuen mundua, jainkoen eta heroien kontakizunekin: mitoa. Gure historiaren lehen urratsa ulertzea da nola, itsasoaren ondoko greziar hiri haietan, gutxi batzuk azalpen mota ezberdin bat bilatzen hasi ziren, eta haiekin jaio zen filosofia (1. gaia).

  1. Datak, batez ere zaharrenak, orientagarriak eta eztabaidatuak dira.↩︎