9. gaia · Enpirismoa eta materialismoa: Hume
Enpirismoan eta materialismoan sartzeko
Ikusi berri duzu nola birfundatzen zuen Descartesek ezagutza arrazoiaren gainean, eta nola banatzen zuen errealitatea bi substantziatan, pentsatzailean eta hedatuan (§37). Gai honek Aro Modernoak berak haren aurka jarritako bi erantzun handiak biltzen ditu, bakoitza beste hegal batetik.
Gaiaren mapa. Lehen erantzuna enpirismoa da: pentsalari britainiarren korronte bat, abiapuntu kartesiarra irauli eta esperientzia (ez arrazoia) jakite ororen iturri eta muga bihurtzen duena. Haren programa komunean eta lehen bi autoreetan zehar ibiliko gara (Locke eta Berkeley, §38), eta gero azkeneraino eramaten duenarengan geldituko: David Hume (1711-1776), kausalitatearen, substantziaren eta niaren kritikarekin (§39). Bigarren erantzuna materialismoa da: substantziak ugaritu beharrean, bakar batera murrizten ditu (materiara), arimaren eta gorputzaren dualismo kartesiarra desegiten duela (§40). Elkarren aurkako bi bide dira, baina keinu bera dute batzen dituena: arrazionalismoak sendotzat ematen zituen ziurtasunak auzitan jartzea.
§38 · Enpirismoaren ezaugarri orokorrak
Galdera beretik aurkako erantzunera. Filosofia moderno osoa galdera baten inguruan dabil: nondik dator gure ezagutza, eta noraino fida gaitezke hartaz? Ikusia duzu nola erantzuten zion arrazionalismoak: benetako ezagutza arrazoitik sortzen da, arrazoiak berez baititu zenbait egia esperientzia oro baino lehen, eta haietatik deduzitzen baitu gainerakoa, matematikariaren ziurtasunaz (§34). Enpirismoa erantzun hori iraultzetik jaiotzen da Taula 8. Enpiristentzat ez dago ezer adimenean aurrez zentzumenetatik sartu ez denik; esperientzia ez da arrazoiak laster uzten duen tranpolin bat, jakin dezakegun guztiaren iturria eta, aldi berean, muga baizik. Ez dute korronte homogeneo bat osatzen (Locke, Berkeley eta Hume ez datoz bat funtsezko auzi batzuetan), baina programa bera partekatzen dute, eta komeni da haren ezaugarriak finkatzea Humerengan sartu aurretik, hark eramango baitu azken ondorioetaraino (§39).
Uharteko tradizio bat. Ez da kasualitatea izenek ertzez aldatzea. Kontinenteko arrazionalista handien aldean (Descartes Frantzian, Spinoza Herbehereetan, Leibniz mundu alemanean), enpirismoa batez ere tradizio britainiarra da: John Locke ingelesa (1632-1704), George Berkeley irlandarra (1685-1753) eta David Hume eskoziarra, hurrengo atala eskainiko dioguna. Haien atzean zientzia berriaren giroak hartzen du arnasa: Francis Baconek behaketatik eta esperimentutik abiatzeko egiten zuen tema, eta Newtonen fisikaren arrakasta erabatekoa, zerua eta lurra azaltzen baitzituen Descartesek eskatzen zituen jatorrizko egien beharrik gabe (§33). Zientzia egitateei begira aurreratzen bada, zergatik oinarritu behar luke ezagutzak esperientzia ez den beste ezertan?
Locke: gogamena orri zuri gisa. Enpirismoa gure ideien jatorriari buruzko tesi batekin abiatzen da. Ideia deitzen diogu gogamenaren eduki orori (irudi bati, kontzeptu bati, oroitzapen bati): pentsatzen dugunean aurrean daukagun horri. Bada, John Lockerentzat, Giza adimenari buruzko entseiuaren (1690) egilearentzat, gure ideia guztiak esperientziatik datoz, gogamena, jaiotzean, «orri zuri bat, karaktererik eta ideiarik batere gabea» baita1. Ez dago hartan aurrez ezer idatzita; idazkera guztia esperientziak jartzen du, eta esperientzia bi iturritatik isurtzen da. Lehena sentsazioa da, kanpoko mundutik bost zentzumenen bidez iristen zaiguna: kolore gorria, zapore mingotsa, suaren beroa. Bigarrena hausnarketa da, gogamenak bere eragiketak hautemateko duen barne-zentzumen moduko bat: zalantza egiten dudala, nahi dudala edo gogoratzen dudala ohartzen naizenean, hausnarketaz lortzen ditut zalantzaren, borondatearen edo oroimenaren ideiak. Bi ate horietatik kanpo ez da ezer sartzen.
Material horrekin bi mailatan eraikitzen du gogamenak. Lehenik, modu pasiboan, ideia bakunak jasotzen ditu; ezin ditu ez asmatu, ez baztertu: anana inoiz dastatu ez duenak ez du haren zaporea eratzea lortuko, nahi adina deskribatuta ere. Eta haietatik abiatuta lantzen ditu gero, modu aktiboan, ideia konplexuak, bakunak konbinatuz, konparatuz eta bereiziz: hala eratzen du armada baten ideia gizon askorenetik, edo Jainkoarena, bere baitan aurkitzen dituen jakitearen, ahalaren eta ontasunaren ideiak mugarik gabe luzatuz. Ideia bat abstraktua iruditu arren, enpiristak dio ezen, hariari tiraka, beti iritsiko garela esperientziaren batera: ideiarik gorenak ere ideia bakun birkonbinatuak baino ez dira.
Lockek, gainera, bizitza luzea izango duen bereizketa bat sartzen du. Gorputz batean hautematen dugun guztia ez dago era berean hartan. Lehen mailako kualitateak (hedadura, irudia, higidura, zenbakia, sendotasuna) gorputzetik bereiztezinak dira, eta gure ideiek diren bezala kopiatzen dituzte: sagar bat benetan da hedatua eta biribila. Bigarren mailako kualitateak (kolorea, zaporea, soinua, beroa) ez daude gauzetan guk sentitzen ditugun eran; gorputzek, beren zatien antolaeragatik, sentsazio horiek guregan sortzeko duten ahala dira: sagarra ez da berez «gorria» guri agertzen zaigun moduan; gorria gurea bezalako begi batean eragiten duen ondorioa da. Errealitate objektiboa, hala, lehen mailako kualitateen aldean geratzen zen Lockerentzat (fisikaren lurraldea), eta gainerakoa hautematen duen subjektuaren aldean. Komeni da arrail hau gogoan hartzea: hortik sartuko da Berkeley.
Ez innatismorik, ez lasterbiderik: jatorriaren irizpidea. Lockeren tesitik ukapen bat eta metodo bat ondorioztatzen dira. Ukapena jatorrizko ideiena da: gogamena hutsik jaiotzen bada, ezin du berekin ekarri ez printzipio logikorik, ez Jainkoaren ideiarik, ez metafisika arrazionalistaren kontzepturik. Descartesek zimendurik sendoentzat zeukana (arrazoiak bere baitan aurkitzen dituen ideiak, §36) funsgabetzat jotzen du enpiristak, harik eta erakusten ez den zentzumenen zein atetatik sartu den2. Metodoa txanponaren beste aldea da: kontzeptu batek benetako edukirik ba ote duen jakiteko, haren jatorriaren arrastoari jarraitu behar zaio, eta egiaztatu zein esperientziatatik datorren. Dedukzio arrazionalistaren aldean, lehen printzipioetatik haien ondorioetara jaisten baita, enpirismoak alderantziz jokatzen du: ideia bakoitza analizatzen du, hura sorrarazi zuen sentsazioarekin topo egin arte. Irizpide hau (ideia batek jaiotzen deneko esperientziak adina balio du) da Humek metafisikaren aurka eskuan hartuko duen arma (§39).
Berkeley: izatea hautemana izatea da. Bigarren enpiristak, George Berkeley elizgizon irlandarrak, muturreraino hartu zuen serio metodoa, garaikideak eskandalizatzeraino. Haren arrazoibidea Lockek utzitako arrailetik abiatzen da. Bigarren mailako kualitateak (kolorea, zaporea) gauzetan ez badaude, hautematen dituenarengan baizik, zerk baimentzen gaitu lehen mailakoak beste era batera tratatzera? Hedadura eta irudia ere hautemanez bakarrik ezagutzen ditugu; inork ez du inoiz izan hautemana ez zen hedadura baten esperientziarik. Berkeleyk, orduan, ezabatu egiten du Lockeren bereizketa, eta kualitate guztiak subjektuaren aldera arrastatzen ditu. Eta beste urrats bat egiten du: kualitateen atzean, geratzen al da materiarik, haiei eusten dien gorputzezko substantziarik? Materia horren esperientziarik ez dugu inoiz (koloreak, gogortasunak, soinuak baino ez ditugu hautematen); beraz, irizpide enpiristaren beraren arabera, edukirik gabeko ideia bat da, hitz huts bat. Haren ondorioa inmaterialismoa da: ez dago gogamen orotatik independentea den gorputz materialik; gauza sentikorrez, «izatea hautemana izatea da» (esse est percipi). Hautematen diren heinean existitzen dira.
Horrek esan nahi al du mundua desagertu egiten dela begiak ixten ditudanean, edo gela existitzeari uzten diola handik irtetean? Berkeleyk ezetz dio, eta hemen agertzen da apaiza: gauzek existitzen jarraitzen dute, badelako gogamen infinitu bat (Jainkoa) beti hautematen dituena, eta haren etengabeko pertzepzioaren gainean datza naturaren ordena egonkorra. Apeta bat izatetik urrun, haren idealismoa enpirismoa da, kontzesiorik gabe substantzia materialaren nozioari aplikatua: bide itsu bat filosofiaren historian, ia jarraitzailerik gabea, baina ezinbestekoa bidea ulertzeko, erakusten baitu noraino daraman printzipio enpiristak galgarik jartzen ez zaionean. Berkeleyk substantzia materiala desegin zuen; zutik zirauten substantzia espiritualak, niak eta Jainkoak. Humek bere buruari galdetuko dio zergatik gelditu hor.
Ezagutzaren irismena: ziurtasunaren idealetik probablearen erresumara. Eta noraino iristen da, horrela oinarrituta, gure jakitea? Hemen ordaintzen du enpirismoak bere zintzotasunaren prezioa. Arrazionalismoak munduaren ezagutza unibertsal eta beharrezko bat nahi zuen, beti eta leku guztietan baliozkoa, geometriarena bezalakoa. Baina esperientziak ez digu beharrezkotasunik ematen: gauzak orain arte nolakoak izan diren esaten digu, ez nolakoak izan behar duten nahitaez. Egitateen ezagutza, horregatik, a posteriorikoa da (esperientziaren ondokoa, aurretik doan jakite a priorikoaren aldean) eta, ondorioz, kontingentea eta probablea, inoiz ez erabat ziurra. Eguzkia goizero atera izanak ez du frogatzen bihar atera behar duenik. Enpiristak, orduan, uko egiten dio zorroztasun matematikoz deduzitutako metafisika baten amets arrazionalista handiari, eta apaldu egiten du asmoa: munduaz esperientziari agertzen zaiona bakarrik ezagutzen dugu (fenomenoak), eta haren harago egon daitekeenaz zuhurragoa da isiltzea.
Locketik Humera. Lockek jatorrizko ideiak desmuntatu zituen, eta Berkeleyk substantzia materiala; baina batek ere ez zuen erabat agortu abian jarria zuten logika: lehenak substantziak onartzen jarraitzen zuen (materiala, espirituala, Jainkoa), eta bigarrenak, materia kendu ondoren, ukitu gabe gordetzen zituen nia eta Jainkoa. Enpirismoak, ordea, eskakizun erradikalago bat zekarren bere baitan. Gure ezagutza guztiak benetan esperientziaren batean erakutsi ahal izan behar badu, zer gertatzen da substantziarena, kausarena edo niarena bezalako funtsezko ideiekin, gure pentsamendu guztia gobernatzen dutela baitirudite eta, hala ere, haien esperientzia zuzenik batere ez baitugu? Galdera hori azkeneraino eramatea, ondorioen aurrean atzera egin gabe, izango da David Humeren zeregina, eta haren ausardia.
| Irizpidea | Arrazionalismoa | Enpirismoa |
|---|---|---|
| Ezagutzaren iturria | Arrazoia: berez ditu egiak esperientzia oro baino lehen | Esperientzia: sentsazioa eta hausnarketa; ezer ez gogamenean zentzumenetatik sartu ez denik |
| Jatorrizko ideiak | Bai: jakitearen zimendua dira (§36) | Ez: gogamena «orri zuri» (tabula rasa) jaiotzen da |
| Metodoa | Dedukzioa: lehen printzipioetatik haien ondorioetara, matematikaren erara | Analisia: ideia bakoitzaren arrastoari jarraitzea, hura sorrarazi zuen sentsazioraino |
| Jakite mota | A priori: unibertsala eta beharrezkoa, beti baliozkoa | A posteriori: kontingentea eta probablea («eguzkia atera da», ez «atera behar du») |
| Irismena | Ziurtasunez deduzitutako metafisika baterako asmoa | Fenomenoak bakarrik; esperientzia gainditzen duenaz isildu |
| Ordezkariak | Kontinentekoak: Descartes, Spinoza, Leibniz | Britainiarrak: Locke, Berkeley, Hume |
§39 · David Hume: ezagutzaren jatorria eta metafisikaren kritika
Gelditu ez zen enpirista. David Hume (1711-1776), Edinburgoko eskoziarra, enpiristetan erradikalena eta kontsekuenteena da. Oso gazterik idatzi zuen bere obra nagusia, Giza naturaren tratatua (1739-1740), oharkabean pasatu zena («hilda erori zen prentsetatik jaiotzean», gogoratuko zuen minduta), eta gero haren muina berlandu zuen Giza adimenari buruzko ikerketa (1748) eskuragarriagoan. Haren asmo handia «gizakiaren zientzia» bat eraikitzea zen: gogamenaren azterketari aplikatzea Newtonek zeruak argitzeko erabilitako behaketa- eta esperimentu-metodo bera. Eta zintzotasun gupidagabez egin zuen: irizpide enpirista hartu zuen (ideiarik ez, hura babesten duen esperientziarik gabe) eta filosofiaren kontzepturik gurtuenei aplikatu zien, Lockeren zuhurtziarik gabe eta Berkeleyren galga teologikorik gabe. Emaitza eraispen bat izan zen, eta metafisika tradizionala ez da oraindik hartatik suspertu.
Inpresioak eta ideiak. Hume gogamenaren edukia ordenatzetik hasten da: pertzepzioak deitzen dio multzo osoari, eta bi klasetan banatzen du, indarrez eta bizitasunez bereizten direnak. Inpresioak pertzepzio bizi eta jatorrizkoak dira: uneko sentsazioak (gorri hau, min hau) eta sentitzen ditugun pasioak. Ideiak haien kopia zurbilak dira, pentsatzean, gogoratzean edo irudikatzean darabiltzagunak: eskua erretzearen eta erredura gogoratze hutsaren arteko aldeak neurtzen du inpresio baten eta haren ideiaren arteko distantzia. Hortik ateratzen du Humek bere printzipio gidaria, kopia-printzipioa: ideia bakun oro aurretik doakion inpresio bakun baten kopia da. Asmatuak diruditen ideiak ere aurreko inpresioetan deskonposatzen dira: «urrezko mendi» bat ez da urrearen ideia eta mendiarena baino, biak lehenago ikusiak, irudimenak soldatuta. Printzipio hori, haren eskuetan, aho izugarriko tresna kritiko bihurtzen da: ezer esan nahi ez izatearen susmoa duen edozein terminoren aurrean, aski da galdetzea «zein inpresiotatik dator ideia hau?». Bat ere seinalatu ezin badugu, hitza hutsik dago, solemnea iruditu arren3.
Ideien arteko erlazioak eta egitatezko auziak. Ezagutu dezakegun guztia, Humeren arabera, bi kutxatako batean erortzen da; hain da banaketa zorrotza, non Humeren sardexka deitzen baitzaio. Alde batetik, ideien arteko erlazioak: matematikaren eta logikaren egiak, pentsatze hutsarekin jakiten direnak; beharrezkoak eta ziurrak dira, eta haien ukapena kontraesanezkoa da: «hiru bider bost hamabost da» hala da, munduan gauza-hirukorik existitu zein ez. A priori ezagutzen dira, baina horrexegatik ez digute ezer esaten existitzen denaz. Bestetik, egitatezko auziak: mundu errealaz baieztatzen duguna. Beti dira a posteriori, esperientziaren mende daude, eta haien ukapena ez da inoiz kontraesanezkoa: bihar eguzkia ateratzea eta ez ateratzea, biak dira erabat pentsagarriak. Hemen dago jakitea benetan axola zaigun guztia; eta hemen uzten dio, halaber, ezagutzak seguru izateari. Zeren, nola arrazoitzen dugu orain hautematen edo gogoratzen dugunaz haragoko egitateez? Beti, erantzuten du Humek, kausa eta ondorioaren erlazioaren bidez: kea ikusten badut, sua inferitzen dut; giltza entzuten badut, atea irekitzea espero dut. Errealitateaz dugun zientzia guztia erlazio horretan datza. Beraz, hura sakon aztertzea munduaren ezagutzaren oinarria bera aztertzea da.
Kausalitatearen kritika. Zer dago benetan lotura kausal batean? Har dezagun billar-bola bat, beste bat jo eta biraka abiarazten duena. Analizatzen dugunean, zer hautematen dugu? Hiru gauza: bolak aldamenkotasunean daudela; lehenaren higidura bigarrenarenaren aurretik doala; eta, iraganean lehen gertaera ikusi dugun guztietan, bigarrenak jarraitu diola (haien etengabeko lotura). Horixe da zentzumenek ematen duten guztia. Inoiz hautematen ez duguna osagai erabakigarria da: ahala, indarra, kausak ondorioa gertatzera behartzen dueneko beharrezko lotura. Beharrezkotasun hori ez dago boletan. Nondik ateratzen da, orduan, ideia? Geuregandik. Sekuentzia bera askotan ikusi ondoren, gogamenak aztura bat hartzen du, ohitura bat, eta kausa berriro ikustean, bere kabuz igarotzen da ondorioa espero izatera. Gauzetan ikusten genuela uste genuen beharrezkotasuna, egiaz, gogamenaren ohiko igarotze hori da, munduaren gainera proiektatua. Kausak eta ondorioak ez dute izendatzen ez lotura logiko bat, ez behatutako ahal bat, baizik eta errepikapenak guregan grabatu duen asoziazio bat, sineste gisa bizi duguna.
Ondorioa zorabiagarria da. Arrazoibide kausal orok (eta harekin fisika osoak, iragarpen orok, bizitza praktiko osoak) suposatzen du etorkizuna iraganaren antzekoa izango dela, natura uniformea dela. Baina suposizio hori ezin da frogatu: ez da ideien arteko erlazio bat, kontraesanik gabe irudika baitezakegu legeak bihar aldatzea; eta esperientziaren bidez frogatu nahi izatea, frogatu nahi dena jotzat ematea litzateke, esperientziak iraganaz baino ez baitu hitz egiten. Kausetan dugun konfiantzak, zientzia ororen oinarriak, ez du hala funts arrazionalik: ohituran bakarrik bermatzen da. Eta, hala ere, Hume ez da sinesteari uztera gonbidatzen gaituen eszeptiko bat (badaki ezin dugula): ohitura «bizitzaren gida handia» da, eta hari esker, ez arrazoiari esker, jarraitzen dugu bizitzen eta asmatzen. Ezagutzaren eszeptikoa eta giza gogamenak izatez nola funtzionatzen duen dramatismorik gabe deskribatzen duen naturalista elkarrekin bizi dira harengan.
Substantziaren eta niaren kritika. Kopia-printzipioaz armaturik, metafisikaren bi zutabeen aurka jotzen du orain Humek. Lehena substantzia da. Filosofiak honela definitzen du: bere kabuz subsistitzen duena eta kualitateei eusten diena. Baina zein inpresiotatik dator ideia hori? Bat ere ez: sagar batetik kolore bat, biribiltasun bat, usain bat eta zapore bat baino ez ditugu hautematen, bilduta; inoiz ez «azpian» haiei eutsiz legokeen ustezko euskarri ikusezina. Substantzia fikzio bat da: ohiturak elkarrekin aurkitzera ohitu gaituen kualitate-sorta bati ematen diogun izena. Bigarren zutabea are barnekoagoa da: nia. Descartesek ziurtasun ororen harkaitz egina zuen (§36). Humek hura bilatzera gonbidatzen du: itzul zaitez barrurantz, dio, eta saia zaitez «ni» puru eta iraunkor hori ustekabean harrapatzen. Ez duzu aurkituko. Pertzepzio solteekin baino ez duzu egingo estropezu (hotz batekin, argi batekin, pentsamendu batekin, desira batekin), etenik gabe elkarren ondoren datozenak. Nia ez da pertzepzioak dituen substantzia bat, etengabeko isurian dabiltzan pertzepzio horien sorta bera baizik. Gogamena, idazten du, «antzoki moduko bat» da, zeinetan barrena desfilatzen baitute pertzepzioek; baina konparazioari engainagarri duena kendu behar diogu, ez baitago ez eszenatokirik, ez antzokirik batere, funtzioaz beraz aparte. Identitate pertsonala deitzen duguna beste fikzio erabilgarri bat da, pertzepzioen antzekotasunaz eta kateatzeaz ehundua eta oroimenak josia.
Substantzia eta nia erortzen badira, haiekin erortzen da metafisikaren eraikin osoa, baita Jainkoaren edo arimaren existentzia arrazoiaren bidez frogatzeko asmoa ere; izan ere, era horretako froga oro arrazoibide kausal bat da, esperientzia posible orotatik harago joan nahi duena, eta hori, ikusi dugunez, ez da zilegi. Humek irudi ospetsu batekin ateratzen du ondorioa: liburutegiak korritzen baditugu, sutara bota beharko genuke kantitateei eta zenbakiei buruzko arrazoibide abstrakturik ez eta egitateei buruzko arrazoibide esperimentalik ez duen metafisika-liburuki oro, ez baitu gordetzen «sofisteria eta ilusioa besterik»4. Irizpide enpiristak, begirik kliskatu gabe aplikatuta, ez du zutik uzten ez substantzia, ez beharrezkotasun kausala, ez nia.
Humeren legea: izatetik ez da eginbeharra ondorioztatzen. Zorroztasun berak markatzen du arrazoiak moralean ere egin dezakeenaren muga, eta komeni da gogoan hartzea, Humeren ondarerik iraunkorrenetako bat baita. Moralistak irakurtzean, dio, ikusten zaie abisurik gabe igarotzen direla «da» eta «ez da» lokailuz jositako proposizioetatik «behar da» eta «ez da behar» lokailuzkoetara; eta aldaketa horrek, errugabea badirudi ere, inork azaltzen ez duen jauzi bat gordetzen du: gauzak nolakoak diren jakitetik ez da, logika hutsez, deduzitzen nolakoak izan behar duten. Humeren legea deritzo (edo Humeren gillotina): egitate-kate bat ere ez da aski, bere kabuz, balio bat oinarritzeko. Arrazoiak deskribatu eta kalkulatu egiten du, baina ez gaitu jardutera mugitzen, ez xederik agintzen; hori sentimenduari dagokio. Hortik haren formulaziorik probokatzaileena: «arrazoia pasioen esklaboa da, eta hala bakarrik izan behar du». Morala ez da teorema bat bezala frogatzen: sentitu egiten da. Horrekin Humek bere enpirismoaren zirkulua ixten du: eginbeharra ere esperientziaren lurraldera itzultzen du (hemen, esperientzia afektiboarenera), eta arrazoiari debekatu egiten dio tradizioak egotzi zion legegile-papera.
Kanten esnatzea. Humek enpirismoa bere ondorio koherenteraino eraman zuen, eta ondorio hori kezkagarria zen: zientzia, garaiaren harrotasuna, ohituran zetzan, ez arrazoian. Haren mendeko beste korronte bat eztabaida metafisiko modernoa ixten saiatuko zen, harenaren eta Descartesenaren aurkako norabidean (ez substantziak desegiten, dena bakar batera murrizten baizik: materiara): berehala jorratuko dugun materialismoa da (§40). Baina erantzunik sakonena Alemaniatik etorriko zen. Immanuel Kantek aitortuko zuen Hume izan zela bera «lo dogmatikotik esnatu» zuena: kausalitatea ohitura hutsa zenik onartzeko gauza ez, baina Hume bere lurrean gezurtatzeko gauza ere ez, hirugarren bide bat bilatuko zuen arrazionalismoaren eta enpirismoaren artean, ezagutzaren beharrezkotasuna erreskatatuko zuena esperientziari uko egin gabe (§50). Humek zabalik utzitako arazoa (nola den posible munduaren ezagutza bat, aldi berean beharrezkoa eta esperientziari aplikagarria izango dena) geroko filosofia guztiaren abiapuntu bihurtuko zen hala.
§40 · Materialismo modernoa: Hobbesetik Ilustraziora
Dualismoari aurkako erantzun bat. Humek metafisika enpirismoaren barrutik desmuntatzen zuen bitartean, pentsamendu modernoaren beste korronte bat aurrez aurre ari zitzaion aurre egiten dualismo kartesiarrari. Gogoratu Descartesek errealitatea bi substantzia murriztezinetan zatitu zuela: gauza pentsatzailea eta gauza hedatua (§37). Materialismoak bietako bat ukatzen du: materia baino ez da existitzen. Ez dago gorputzaz bestelako naturako arimarik, ez espiriturik; pentsamendua, kontzientzia edo bizitza deitzen duguna materia antolatua eta higiduran dagoena besterik ez da. Bikoizketa kartesiarraren aldean, errealaren batasunaren alde egiten du materialismoak: substantzia-klase bakar bat. Haren sustraiak zaharrak dira (Leuzipo eta Demokrito atomista greziarrek existitzen den guztia atomoetara eta hutsera murriztua zuten jada, §03, eta Epikurok eta Lukreziok munduaren irudi materialista hura berretsi zuten, §21), baina bultzada berria jasotzen du iraultza zientifikoak ekarritako mekanikatik (§33): unibertsoa legeen arabera talka egiten eta higitzen diren gorputzen makina eskerga bat bada, zergatik izan behar luke salbuespen gizakiak?
Hobbes: unibertsoa higiduran dauden gorputz gisa. Materialismo moderno koherente bat formulatzen lehena Thomas Hobbes ingelesa izan zen (1588-1679), batez ere bere filosofia politikoagatik ezagutuko duzuna, bere lekuan ikusiko baitugu (§43). Hemen haren metafisikak interesatzen zaigu, eta lehortasun erabatekoa du: gorputzak baino ez dira existitzen. Erreala den guztia materia da, eta gertatzen den guztia materia-zati batzuek besteen gainean duten higiduraz azaltzen da. Baita gogamen-fenomenoak ere: sentsazioa, irudimena eta pentsamendua ez dira gorputzik gabeko arima baten eragiketak, garunaren eta organoen barne-higidurak baizik, kanpoko gorputzek gure zentzumenen gainean egiten duten presioak eraginak. «Gorputzik gabeko substantzia» nozioa bera terminoen arteko kontraesana iruditzen zaio Hobbesi (gorputzik gabeko gorputz bat bezain absurdoa): zerbait existitzen bada, lekua hartzen du; eta inolako lekurik hartzen ez duena, besterik gabe, ez da ezer. Hobbesen kosmosa oso-osorik sistema mekaniko bat da, eta izaki biziduna bera, makina bat: «zer da bihotza, malguki bat baizik; eta nerbioak, zer, hainbeste soka baizik; eta giltzadurak, hainbeste gurpil baizik?». Kolpe horrekin Hobbesek gauza pentsatzaile kartesiarra ezabatzen du: gogamena gorputzera itzultzen da.
La Mettrie: gizaki-makina. Mende bat geroago, Ilustrazio betean jada, Julien Offray de La Mettrie mediku frantsesak (1709-1751) ideia bere ondorio probokatzaileeneraino eraman zuen, izenburuak dena esaten duen obra batean: Gizaki-makina (1747). La Mettriek buelta ematen dio Descartesi haren arma propioarekin. Descartesek defendatua zuen animaliak automatak direla, arimarik gabeko makinak; bada, ez dago hor gelditzeko arrazoirik: gizakia ere makina bat da, konparaziorik gabe konplexuagoa, besterik ez. Arima ez da aparteko substantzia bat, gorputzaren funtzio bat baizik, eta zehazki garunarena; pentsamendua materiaren antolaeraren mende dago, halako neurriz non sukarrak, goseak edo ardoak asaldatzen baitute. Mediku gisa, gaixoaren ohe ondoan ikusten duenera jotzen du La Mettriek: gorputzaren egoerak gobernatzen du gogoarena. Bere materialismoak, garairako eskandalagarria, erbestea ekarri zion.
D’Holbach: natura Jainkorik gabe. Materialismo ilustratuaren bertsiorik sistematikoena eta borrokalariena d’Holbach baroiarena da (1723-1789), Parisko zirkulu entziklopedisten erdiguneko figura. Bere Naturaren sisteman (1770) (garaikideek «materialismoaren biblia» ezizena jarri zioten) defendatzen du materia eta higidura baino ez direla existitzen, beharrezko legeek gidatuta, eta hortik ateratzen ditu, zalantzarik gabe, besteek saihestutako ondorio guztiak: ez dago Jainkorik, ez arima hilezkorrik, ez borondate askerik. Gizakia naturaren beste pieza bat da, gainerakoak bezala determinismo zorrotz baten mende dagoena; eta erlijioa ez da azaltzen artean ez genekizkien indar naturalen aurreko beldurraren eta ezjakintasunaren fruitua besterik. D’Holbachekin, materialismoa ateo eta determinista aldarrikatzen da irekiki, eta Ilustrazioaren hegal erradikalenarekin lotzen da (11. gaia).
Balantzea: substantzia bakar bat. Materialismo modernoa, azken batean, dualismo kartesiarraren ispilu-irudia da: Descartesek bi substantzia ikusten zituen lekuan, hark bakarra ikusten du. Bere mendean ez zuen izan ez arrazionalismoaren, ez enpirismoaren pisurik (korronte gutxitu eta jazarria izan zen), baina hazi bat landatu zuen, XIX. mendean indarrez ernatuko zena, natur zientziaren ospeak jarrera hedatu bihurtu zuenean. Komeni da, hori bai, materialismo metafisiko hau (mundua materiaz bakarrik eginda dagoelako tesia) Marxen «materialismo historikoarekin» ez nahastea, hura gizarteari eta historiari buruzko tesi bat baita, ez kosmosaren substantziari buruzkoa (§57). Eta hari solte bat geratzen da, harekin irekiko baitugu hurrengo kapitulua: unibertsoa higiduran dauden gorputzetara murriztu zuen Hobbes horrek berak gizakiari eta elkarbizitzari aplikatuko die bere begirada mekaniko eta desengainatua, eta hortik sortuko da modernitatearen teoria politiko handietako bat (§43).
Tabula rasa formula latindarra (argizarizko oholtxo leuna, oraindik ezer idatzi ez zaiona) tradizio aristotelikotik eta eskolastikotik dator, eta maiz aplikatzen zaio Lockeri; berak nahiago izan zuen white paperaren irudia, orri zuriarena. Komeni da Humeri ez egoztea: Lockek jasotzen du eta enpirismoaren bandera bihurtzen.↩︎
Enpiristek, hala, beren lurrera ekarriz, maxima eskolastiko zahar bat berreskuratzen dute: «Ez dago ezer adimenean aurrez zentzumenetan egon ez denik» (Nihil est in intellectu quod prius non fuerit in sensu). Leibnizek, arrazionalista izaki, asmoz betetako salbuespen bat erantsiko zion: «…adimena bera izan ezik» (nisi ipse intellectus); hau da, gogamenak jasotzen duena ordenatzeko duen gaitasuna bera izan ezik. Buztantxo horretan jokatzen da bi korronteen arteko auziaren zati on bat.↩︎
Humek salbuespen bitxi bat onartzen du, «falta den urdin-ñabardurarena»: urdinaren tonu guztiak, bat izan ezik, ezagutuko lituzkeen norbaitek, serie ordenatuaren aurrean jarrita, bere kabuz era lezake inoiz ikusi ez duen tonu horren ideia. Aitortu egiten du eta kasu txiki gisa uzten du pasatzen, printzipioari uko egin gabe: xehetasunaren zintzotasun hori oso berea du.↩︎
«Ba al du kantitateari edo zenbakiari buruzko arrazoibide abstrakturik? Ez. Ba al du egitatezko auziei eta existentziari buruzko arrazoibide esperimentalik? Ez. Bota dezagun, orduan, sugarretara, ezin baitu izan sofisteria eta ilusioa besterik» (Giza adimenari buruzko ikerketa, azken atala). Esaldiak labana bihurtutako irizpide enpirista laburbiltzen du: sardexkaren bi adarrek bakarrik sortzen dute ezagutza; gainerakoa soberan dago.↩︎