13. gaia · Utilitarismoa
Utilitarismoan sartzeko
Kantekin itxi zen Aro Modernoa, eta harekin altxatzen da, halaber, eginbeharraren etikaren gailurra (§51). Baina pauso bat harago, XIX. mendean jada, etika horrek bere neurriko aurkari bat aurkitu zuen: ekintzen balioa ez asmoaren arabera, ez eginbeharraren arabera, baizik eta sortzen duten zoriontasunaren arabera neurtzen duen moral bat. Utilitarismoa da, gai honek aztertzen duen korrontea. Hartan sartu aurretik komeni da mapa bat altxatzea (hausnarketa moral ia guztia ordena daitekeen bi familia handiena, §52), zeren hondo horren gainean bakarrik antzematen baita utilitarismoak berritzailetik duena: familia bakoitzetik zerbait hartzeko modua, batean ere erabat kokatu gabe. Gero haren bi autore nagusietan aztertuko dugu, Bentham eta Millengan (§53).
§52 · Zoriontasunaren etikak eta eginbeharraren etikak
Ekintza bat neurtzeko bi modu. Bere historian zehar, etikak bi modu oso desberdinetan erantzun dio «zer egin behar dut?» galderari. Teoria batzuentzat, ekintza bat ona den ala ez erabakitzen duena hark jotzen duen helburua da: zoriontasuna, bilatzen edo sortzen duen ongia. Beste batzuentzat, erabakitzen duena eginbeharraren forma da: modu jakin batean jokatzeko obligazioa, bilatzen den helburua edozein dela ere. Kantek berak, bere morala azaltzean, bataiatua zuen desberdintasun hori: lehen motako etikei materialak deitu zien (helburu jakin batetik abiatzen direnei), eta bereari, formala (§51). Jaso dezagun hari hori eta zabal dezagun, zeren zoriontasunaren etikak eta eginbeharraren etikak izenen pean ordenatzen baita ikusi dugunaren zati on bat.
Zoriontasunaren etikak. Zaharrenak dira. Greziar etika osoa zoriontasunaren inguruan dabil, bizitzaren azken helburutzat hartuta. Bere forma klasikoan, Sokratesen (§07) eta, batez ere, Aristotelesen (§18) eudaimonismoan, zoriontasuna (eudaimonía) loratzea edo bizitza betea da, eta ekintza zuzena harantz daramana: bertutea lantzen da daukana zoriontsu egiten duelako. Baina «zoriontasunak» eduki desberdinak onartzen ditu. Eudaimonismoarentzat, arimaren jarduera da, bertutearen eta arrazoiaren araberakoa; Epikuroren hedonismoarentzat (§21), ondo ulertutako plazera, oinazerik ezaren baretasuna. Eduki desberdinak dira, baina arrazoitzeko modu bera partekatzen dute: lehenik ongia edo helburua finkatzen da, eta hartatik ondorioztatzen da araua. Horregatik deitzen zaie etika hauei teleologikoak ere1.
Eginbeharraren etikak. Tradizio horren aurrean, Kantek ordena irauli zuen (§51). Ekintza baten balio morala ez dago bilatzen duen helburuan (zoriontasuna desiragarria da, baina ez da ekintza bat on egiten duena), eginbeharraren forman baizik: lege unibertsal batekiko errespetuz jokatzea, ondorioak gorabehera eta norberaren joeraren kontra bada ere. Jada ez «zoriontsu izan nahi baduzu, egin hau», baizik eta «behar duzu, baldintzarik gabe». Etika hauei deontologikoak deitzen zaie2. Haien irizpidea ez da lortzen den ongia, jokatzeko asmoaren zuzentasuna baizik.
Auziaren ardatza. Funtsezkora ekarrita, desberdintasuna galdera bakar batean adieraz daiteke: zerk egiten du ekintza bat moralki zuzena? Eta bi erantzun bateraezin daude. Zoriontasunaren etikentzat, haren ondorioek: ekintza batek sortzen duen ongiagatik balio du. Eginbeharraren etikentzat, haren asmoak: ekintza batek jokatzeko arrazoiagatik balio du, emaitza gaizki atera arren. Horixe da etikaren zati handi bat antolatzen duen dikotomia eta, ikusiko dugunez, norberaren kabuz pentsatzeko kontrasterik emankorrenetako bat.
Utilitarismoa: bi familien arteko kasua. Hemen sartzen da gaiari izena ematen dion korrontea. Lehen begiratuan, XIX. mendean jaiotzen den utilitarismoa zoriontasunaren etika bat da, besterik gabe: haren irizpidea zoriontasuna da, eta Epikuroren hari hedonista jasotzen du oinordetzan (§21), ongia plazerarekin identifikatzen baitu. Eta, hala ere, eginbeharraren etiketara hurbiltzen duten bi bira sartzen ditu. Lehena: kontuan hartzen den zoriontasuna ez da egilearena, eragindako guztiena baizik, batuta eta inpartzialki (inor ez da beste inor baino gehiago). Bigarrena: hortik lege unibertsal bat ateratzen du («bilatu zoriontasunik handiena ahalik eta gehienentzat»), agindu baten indar baldintzagabeaz ezartzen dena. Etika materiala da, beraz, irizpidean (plazera, zoriontasuna), baina unibertsalista forman, eginbeharraren etiken erara. Horregatik teinkatzen du dikotomia eta merezi du aparte aztertzea; eta horregatik izan zen etika kantiarraren aurkari handia XIX. mendean. Hari eskaintzen diogu hurrengo atala (§53).
§53 · Utilitarismoa: Bentham eta Mill
Kontsekuentzialismoa. Ekintza bat zuzena den epaitzen dugunean, pisu izugarria ematen diegu haren ondorioei, badakigulako asmo onek ez dituztela emaitza onak bermatzen: zauritu bati lagundu nahi dionak, baina jakin gabe mugitzen duenak, lesioa larriagotu dezake. Etika kontsekuentzialistek intuizio hori azkeneraino eramaten dute, eta defendatzen dute egintza baten moraltasuna haren ondorioen azterketa batez ezartzen dela soil-soilik: ekintza bat zuzena da haren ondorioak aldekoagoak badira kontrakoak baino. Ikuspegi honek abantaila argi bat du etika kantiarraren aldean: ondorioak ikusi eta egiaztatu egiten dira; asmoak, berriz, ezkutuan geratzen dira; esperientziatik ikas dezakegu, beraz, zein ekintza diren onak, eginbehar-zerrenden mende egon beharrean. Hiru aldaera daude, onurak norentzat kontatzen diren arabera: egoismo etikoa, egilearentzako ondorioei bakarrik erreparatzen diena; altruismo etikoa, egilea izan ezik gainerako guztienei erreparatzen diena; eta utilitarismoa, salbuespenik gabe guztientzat kontatzen dituena, egilea bera barne. Utilitarismoa, beraz, kontsekuentzialismoaren bertsio inpartziala da.
Baliagarritasun-printzipioa. Jeremy Bentham (1748-1832), jurista eta erreformatzaile ingelesa, izan zen teoria utilitarista oso bat artikulatu zuen lehena. Haren muina baliagarritasun-printzipioa da, edo zoriontasun handienaren printzipioa: ekintza bat (eta baita lege bat edo erakunde bat ere) zuzena da ahalik eta pertsona gehienentzat zoriontasunik handiena sortzera jotzen duen neurrian. Benthamek ez zuen printzipioa abstrakzio gisa pentsatu, bere garaiko zuzenbidea, kartzelak eta politika erreformatzeko neurgailu gisa baizik: zoriontasun orokorra handitzen ez duenak ez du gordetzea merezi.
Kalkulu hedonikoa. Zertan datza zoriontasun hori? Benthamentzat, plazeran eta oinazerik ezean: horiexek dira jokabide bat epaitzeko orduan kontatzen duten ondorio bakarrak. Haren utilitarismoa, horregatik, hedonikoa da3. Eta plazerak eta oinazeak bakarrik axola dutenez, morala ia aritmetika bihurtzen da: Benthamek kalkulu hedoniko bat proposatu zuen (zorion-kalkulua), ekintza batek sortzen dituen plazerak eta oinazeak neurtu eta batzen dituena, haien intentsitateari, iraupenari, ziurtasunari edo hurbiltasunari erreparatuz. Ekintza zuzena da oinazearen gainetik plazeraren saldorik handiena ematen duena. Kontabilitate honetan plazer guztiak berdinak dira izaeraz, eta kantitatean bakarrik bereizten dira; hortik haren probokazio ospetsua: plazer berdinean, haur-joko soil batek poesiak adina balio du. Utilitarismo kuantitatiboa da.
Ekintzaren eta arauaren utilitarismoa. Benthamek egintza zehatz bakoitzari aplikatzen zion kalkulua: ekintzaren utilitarismoa da, ekintzak banan-banan epaitzen dituena beren ondorioengatik. Baina planteamendu honek zailtasunekin egiten du topo. Muturrera eramanda, edozein aisialdi-une bihurtuko luke gaitzesgarri, gizarteak ez baitu etekinik ateratzen nik arratsaldea filmak ikusten pasatzeaz, karitatezko obrak egin beharrean; eta, are larriagoa dena, atea irekiko lioke gutxi batzuen tortura edo esklabotza justifikatzeari, gehiengoari onura garbia ekarriko baliote. Zilegi al da susmagarri bat torturatzea, bonba non ezkutatu duen ager dezan eta, hala, haren biktimak salbatzeko? Ekintzaren utilitarismoarentzat, bai. Ondorio horien aurrean sortzen da arauaren utilitarismoa: egintza bakoitza bereiz epaitu beharrean, araua epaitzen da. Jokabide-arau bat zuzena da hura hartzearen ondorioak, guztientzat, hura baztertzearenak baino hobeak badira. Hala, «ez duzu torturatuko» edo «ez duzu lapurtuko» zutik geratzen dira arau gisa, nahiz eta kasu isolaturen batek kontrakoa aholkatzen duela eman, tortura edo lapurreta onartuko lituzkeen gizarte bat okerrago biziko litzatekeelako. Utilitarismoaren barne-bereizketa bat da, ez haren alternatiba bat.
Mill: plazeren kalitatea. John Stuart Mill (1806-1873), txikitatik Benthamen doktrinan hezia, hura jaso eta punturik ahulenean findu zuen. Plazeraren kantitatea bakarrik neurtzeak, objektatu zuen, morala apaldu egiten du, haren kritikoen hitzetan «txerriei dagokien doktrina» bihurtzeraino. Millek erantzuten du plazerak ez direla kantitatean bakarrik bereizten, kalitatean ere baizik. Badira goi-mailako plazerak (adimenarenak, sentimenduenak, irudimenarenak, zentzu moralarenak) eta behe-mailako plazerak (gorputzarenak), eta lehenek gehiago balio dute beren motagatik, ez beren intentsitateagatik. Froga hauxe da: biak ezagutu dituenak goi-mailakoak nahiago dituela, nahiz eta gozamen gutxiagorekin etorri. Hortik haren esaldi ospetsua: «hobe da Sokrates asegabe bat izatea, ergel ase bat baino». Bira kualitatibo honekin, utilitarismoak bilatzen duen zoriontasuna plazer hutsa izateari uzten dio, gizaki bati dagokion zoriontasuna izateko. Millek, gainera, printzipioa eremu politikora eraman zuen: Askatasunaz (1859) obran defendatu zuen Estatuak norbanakoaren askatasuna besteei kaltea eragozteko bakarrik muga dezakeela, inoiz ez hari bere ongia inposatzeko, liberalismoaren testu sortzaileetako batean.
Kritikak. Utilitarismoa inoiz pentsatu diren etikarik eragin handienekoetako bat da (teoria gutxik eraldatu dituzte hainbeste zuzenbidea, politika eta ekonomia), baina funtsezko objekzioak jaso ditu. Komeni da hiru gogoan hartzea:
- Justizia eta eskubideak sakrifikatzen ditu. Ongi agregaturik handienaren bila, utilitarismoak justifika dezake errugabe bat sakrifikatzea, horrekin gehiengoak irabazten duenean: errugabea dela dakiguna zigortzea jendetza bat baretzeko, susmagarri bat torturatzea, gutxi batzuk esklabotzea askoren onerako. Kantentzat ukiezina zena (pertsonaren duintasuna, inoiz bitarteko huts gisa tratatu behar ez dena, §51) balantzan jartzen du utilitarismoak.
- Gehiegi eskatzen du eta zaila da aplikatzen. Ekintza bakoitzak ahalik eta zoriontasunik handiena sortu behar badu, geure gustuz egiten dugun ia guztia gaitzesgarri gertatuko litzateke; eta, gainera, inork ezin ditu ziurtasunez aurreikusi egintza baten ondorio guztiak, ezta besteen plazerak eta oinazeak benetan batu ere. Kalkulu perfektua, praktikan, egingaitza da.
- Ongia plazerera murrizten du. Ontzat daukagun guztia ez da plazerezkoa: adiskidetasun bat lantzeak edo promesa bati eusteak uko egitea eta ahalegina eskatzen dituzte batzuetan. Mill bera Benthamen hedonismoa zuzentzera bultzatua ikusi zen, hain zuzen ere, arrail honengatik4.
Bi etika aurrez aurre. Komeni da Kantekiko kontrastea koadro batean jasotzea, zeren eginbeharraren etika (§51) eta utilitarismoa baitira galdera moralari emandako bi erantzun bateraezinen adibiderik garbiena eta, horregatik, disertazio baterako bikoterik emankorrenetako bat.
| Eginbeharraren etika (Kant, §51) | Utilitarismoa (Bentham, Mill) | |
|---|---|---|
| Irizpide morala | Eginbeharraren forma: lege unibertsal bat | Ondorioak: zoriontasunik handiena ahalik eta gehienentzat |
| Zerk kontatzen duen | Asmoak: eginbeharrez jokatzeak | Emaitzak: sortutako plazerak eta oinazeak |
| Haren indarra | Pertsonaren duintasuna babesten du eta eskubide bortxaezinak finkatzen ditu | Guztien benetako ongizateari erreparatzen dio; irizpide egiaztagarria eta malgua |
| Haren ahulezia | Zurruna: ondorio hondagarriei ez ikusi egin diezaieke | Norbanakoa sakrifika dezake gehiengoaren alde; kalkulua egingaitza da |
Etikaz harago. Bi ikuspegi hauek (eginbeharrarena eta zoriontasunarena, deontologikoa eta kontsekuentzialista) ez dira erraz adiskidetzen, eta horrexegatik behartzen gaituzte alde bat hartzera eta arrazoitzera (§51). Utilitarismoa, gainera, ez zen teoria moral bat bakarrik izan: kalkuluan, baliagarritasunean eta erreforman zuen konfiantzak liberalismo politiko eta ekonomikoa elikatu zuen, zeinaren genealogia jada ibilia baikenuen (§46). Hemen irekitzen den XIX. mendeak are urrunago eramango du kritika: Marxekin eta Nietzscherekin auzitan jarriko da, ez jada moralaren irizpidea, baizik eta arrazoiarekiko konfiantza bera, Kantek eta utilitaristek, beren desberdintasunen gainetik, partekatzen zutena.
Télos hitzak «helburua» edo «xedea» esan nahi du grezieraz.↩︎
Déon hitzak «zor dena», eginbeharra, esan nahi du grezieraz.↩︎
Hēdonḗ hitzak «plazera» esan nahi du grezieraz.↩︎
Objekzio beraren aurrean, beste utilitarista batzuek irizpidea plazeraz harago zabaldu zuten: George Edward Moorek (1873-1958) utilitarismo ideal bat proposatu zuen, baliotsutzat aitortutako edozein ondorio ontzat kontatzen duena, plazerezkoa izan zein ez; eta R. M. Harek (1919-2002), lehentasunen utilitarismo bat, nork bere lehentasunen asetzeari erreparatzen diona.↩︎