IV. zatia · XIX. mendea

Benthametik Nietzschera

Aro gutxik izan dute beren buruarengan XIX. mendeak adinako konfiantzarik. Trenbidearen eta lurrun-makinaren mendea izan zen, lantegi handiena eta etenik gabe elkarren atzetik zetozen aurkikuntzena; mende bat sinetsita zegoena aurrerabideak ez zuela galgarik, eta arrazoia, Ilustrazioak adin nagusiko aldarrikatu zuena, bere obra osatzear zegoela eta gizateria etorkizun hobe baterantz eramatear. Eta, hala ere, mende horretan bertan (eta sarritan hamarkada berberetan) jaio zen konfiantza horren aurka inoiz zuzendu den susmorik sakonena. Pentsalari gutxi batzuk galdezka hasi ziren ea gure arrazoi argi eta subiranoaren azpian ez ote zen ezkutatzen beste zerbait, guk jakin gabe hura mugitzen duena: interes bat, sen bat, nahi bat. XIX. mendea da, aldi berean, arrazoiarekiko konfiantza modernoa koroatzen duena eta hartaz mesfidatzen hasten dena. Oraindik ere bi herentzia horien artean bizi gara.

Mende azkarra

Zati honetako pentsamendua ez da ulertzen zer lurzoru materialetatik ernetzen den ikusi gabe: ordu arte ezezaguna zen abiaduran aldatzen den mundu bat. Ez dugu hemen xehetasunez garatuko (testuinguru gisa agertzen da gaietako zenbaitetan), baina komeni da gogoan izatea, gainerako guztiaren eszenatoki gisa.

Iraultza Industriala. Mendean zehar, lurrun-makinak, trenbideak eta lantegiak errotik eraldatzen dute ekoizteko, lan egiteko eta bizitzeko modua. Landa hustu egiten da eta hiriak bete; ekoizpena izugarri hazten da; aldaketaren erritmoa bizkortu egiten da. Lehen aldiz, belaunaldi bat gurasoenaz materialki bestelakoa den mundu batean bizi da, eta aurrerapen geldiezinaren sentsazioa arnasten den airearen parte bihurtzen da.

Gizarte berri eta desorekatu bat. Eraldaketa horretatik inoiz ikusi gabeko gizarte bat jaiotzen da. Burgesiak, 1789ri jarraitu zioten iraultzen ondoren garaile, bere neurrira egindako ordena liberala sendotzen du; eta haren aurrean klase berri eta itzel bat hazten da, industria-proletalgoa, lantegietan eta aldirietan ozta-ozta bizi dena. Batzuen aberastasunaren eta besteen miseriaren arteko distantzia mendearen arazo handi bihurtzen da (gizarte-auzia), eta liberalismoak aldarrikatzen duen askatasunaren eta sozialismoak eskatzen duen berdintasunaren arteko tentsioak antolatzen du haren politikaren zati handi bat.

1789ko herentzia. Frantziako Iraultzak, itzaltzen ez den oihartzunarekin, irakite politikoan dauka mendea: 1830eko eta 1848ko iraultza-olatu berriei nazionalismoen eta nazio-estatuen gorakada gehitzen zaie, eta eskubideen zabaltze motel eta gatazkatsu bat (sufragioarena, langileena, emakumeena), konkisten eta atzerapausoen artean aurrera egiten duena. Politika gutxi batzuen kontua izatetik borroka-eremu ireki izatera pasatzen da.

Zientzia garailea. Zientziak, aurreko mendeetan natura konkistatua baitzuen, orain bizitzara eta gizartera zabaltzen du begirada. 1859an, Darwinek erakusten du gizakia beste animalia bat gehiago dela, gainerako izaki bizidunak bezala eboluzioz sortua: kolpe berri bat munduaren irudi erlijiosoarentzat, eta urrats bat gehiago urrutitik zetorren sekularizazioan. Zientziaren ospea halakoa izatera iristen da, non izen hori merezi duen jakite ororen eredu bihurtzen baita; eta aurrerabidearekiko fedeak, une batez, sen on hutsa dirudi.

Konfiantza eta susmoa

Ilustrazioak, aurreko zatia itxi zuenak, apustu bat egina zuen: giza arrazoia, tutoretzarik gabe, aski dela mundua ezagutzeko eta elkarbizitza ordenatzeko. XIX. mendean iristen da apustu hori, aldi berean, bere punturik gorenera eta bere krisira; eta azpimarragarria da bi gauzak batera gertatzen direla, hamarkada berberetan elkarrekin bizi diren bi pentsamendu-lerrotan.

Konfiantza: arrazoia gailurrera. Lerro batek konfiantza ilustratua luzatzen eta koroatzen du. Comteren positibismoak (§54) aldarrikatzen du zientzia dela ezagutza baliozko bakarra eta gizartea ere zientifikoki azter daitekeela: hala jaiotzen da soziologia, eta harekin batera bizitza komuna arrazionalki ordenatzeko promesa. Bentham eta Millen utilitarismoak (§53) zoriontasun handienaren kalkuluaren gainean etika bat eta erreforma-politika bat eraikitzen ditu (ordena liberal eta industrial berriaren alde morala). Eta Darwinen eboluzionismoak bizitzara bertara zabaltzen du azalpen zientifikoarekiko konfiantza. Zientzia, aurrerabidea, erreforma: arrazoiak bere zeregina osatzear dagoela dirudi.

Susmoa: arrazoia susmopean. Beste lerro batek, mende berean, arrazoia bere buruaren aurka itzultzen du. Susmoaren filosofoak dira (§55) (Marx, Nietzsche eta Freud, gerora Ricoeurrek haiek biltzeko erabili zuen formularen arabera), kontzientziaz mesfidatzen irakasten dutenak: pentsamendu libre eta egiazkotzat hartzen dugunak, diote, hura determinatzen duen beste zerbait ezkutatzen du. Marxentzat (§57–§58), klase baten interesen zerbitzura dagoen ideologia bat. Nietzscherentzat (§59–§61), botere-nahi bat eta genealogia ez batere errugabea duten balio batzuk. Freudentzat (§56), bulkada inkontziente batzuk, egoak ez baititu ez gobernatzen ez ezagutzen. Arrazoi subiranoaren azpian, hirurengan, taupadaka ari da hura mugitzen eta gezurtatzen duen zerbait.

Ez dira, beraz, bi mende desberdin, mende bakar baten bi aurpegiak baizik. Zientzian gogo beroz sinesten duen garai bera da bere buruaz susmatzen ikasten duena; eta tentsio hori (arrazoia koroatzearen eta hari maskara kentzearen artekoa) da XIX. mendeak XX.ari uzten dion herentzia, honek jada krisi ireki gisa biziko duena.

Zati honen ibilbidea

Zati honen bideak bi aurpegiak zeharkatzen ditu, hurrenez hurren. Konfiantzatik hasiko gara, haren bertsio moralean: zoriontasunaren etiken eta eginbeharraren etiken arteko bereizketa eta, batez ere, Bentham eta Millen utilitarismoa, gizarte liberal eta industrial berriaren etika (13. gaia, §52–§53). Gero 14. gaira igaroko gara, bi aurpegiak kapitulu berean biltzen dituenera: Comteren positibismoa, zientziarekiko konfiantzaren gailurra, eta, haren aurrean, susmoaren hiru filosofoen markoa, Freuden garapen propioarekin (§54–§56). Ondoren, bi susmo handiek kapitulu bana jasotzen dute: Marxek, alienazioaren kritikarekin eta bere materialismo historikoarekin (15. gaia, §57–§58), eta Nietzschek, moralaren kritikarekin, perspektibismoarekin eta bizitzaren baieztapenarekin (16. gaia, §59–§61).

Komeni da amaitzea begirada datorrenean jarrita. XIX. mendeak irekitzen duen krisia (arrazoiari buruzko susmoa, «Jainkoaren heriotza», kontzientziari maskara kentzea) ez da haren barruan konpontzen: oinordetzan uzten da. XX. mendeak aterperik gabe pentsatu beharko du, modernitateak segurutzat ematen zituen zimendurik gabe, eta ahalegin horretatik jaioko dira existentzialismoa, teoria kritikoa eta pentsamendu garaikidearen zati on bat. Baina hori azken zatiak kontatzen duen historia da jada.