V. zatia · XX. eta XXI. mendeak

Heideggerretik gaur egunera arte

XX. mendeak susmo bat jaso zuen oinordetzan XIX.etik, eta hondamendi bihurtu zuen. Bi mundu-gerrek, sarraski-esparruek eta bonba atomikoak erakutsi zuten zertarako gai zen modernitateak subirano aldarrikatutako arrazoia, eta filosofia zimendurik gabe utzi zuten, mendeetan zehar segurutzat emandako zimendurik gabe: ez Jainko bermatzailerik, ez Natura ordenaturik, ez hoberantz daraman aurrerabide saihetsezinik. Pentsatzea, harrezkero, aterpean pentsatzea izan zen, babes hartzeko sabairik gabe. Eta, hala ere, aro gutxik pentsatu dute hainbeste eta halako premiaz: hain zuzen ere aurrez emandako erantzunik jada ez zegoelako, mendeak ia dena birplanteatu behar izan zuen (zer den askatasuna, zer arrazoia, zer bizitza justu bat, zer garen), eta ahalegin horretatik jaio ziren existentzialismoa, teoria kritikoa, bira linguistikoa eta postmodernitatea. Azken zati honek lurzoru sendorik gabeko mende batek funtsezko galdera bakar bati emandako erantzunak zeharkatzen ditu: nola bizi eta nola pentsatu, jarauntsizko ziurtasunik geratzen ez denean. Galdera bat, ixtetik urrun, gurea izaten jarraitzen duena.

Mende bat aterpean

Zati honetako pentsamendua ez da ulertzen zer lurzorutatik ernetzen den ikusi gabe; eta lurzoru hori, ezer baino lehen, aurrekaririk gabeko astinaldi-segida bat izan zen. Ez dugu hemen xehetasunez garatuko (testuinguru gisa agertzen da gaietako zenbaitetan), baina komeni da gogoan izatea, gainerako guztiaren eszenatoki gisa.

Gerrak eta totalitarismoak. Mendea bitan hausten dute mundu-gerrek (1914-1918 eta 1939-1945), heriotza inoiz ikusi gabeko eskala industrial batera eraman eta Europa hondakinen artean utzi zutenek. Haien konbultsiotik sortu ziren totalitarismoak (faxismoa, nazismoa, estalinismoa): erregimen berriak, agintzearekin konformatzen ez zirenak, baizik eta indibiduoa, haren pentsamendua eta haren bizitza oso-osorik irensteko asmoa zutenak, askatasunarentzat zirrikiturik utzi gabe. Politika, milioika pertsonarentzat, iritzi kontua izateari utzi eta biziraupen kontu bihurtu zen.

Auschwitz eta bonba. Bi gertakarik markatzen dute muga. Milioika pertsonaren sarraski sistematikoak, esparru nazietan, erakutsi zuen antolakuntzarik, teknikarik eta burokraziarik modernoenak hotz-hotzean jar zitezkeela basakeriaren zerbitzura; eta 1945ean Hiroshimaren gainera jaurtitako bonba atomikoak lehen aldiz jarri zuen gizateriaren eskuetan bere burua suntsitzeko ahalmena. Horren ondoren, hautsita geratu zen aurrerapen teknikoa, arrazoia eta ongia berdintzen zituen ekuazio zaharra: emantzipatzea agintzen zuen arrazoi berak, ikusi zenez, izugarrikeriara eraman zezakeen.

Mundu berri bat 1945en ondoren. Hondakinetatik beste ordena bat jaio zen. Planeta Gerra Hotzak banatuta geratu zen bi blokeren artean; inperio zaharrak desegin egin ziren, hamarnaka nazio berri argitara ekarri zituen deskolonizazio-prozesu batean; eta Mendebalde oparoan ongizate-estatua eraiki zen, kapitalismoa gizarte-eskubide zabalekin uztartzen zituen ituna. Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalak (1948) hondamendiaren ondoren gizateria osoarentzako lurzoru moral komun bat finkatu nahi izan zuen.

Iraulketa digitala eta globala. Mendearen azken hamarkadetan eta berriaren lehenengoetan, erritmoa berriro bizkortzen da: Harresia erortzen da (1989), globalizazioak mundu osoko ekonomiak elkarlotzen ditu, internetek errotik eraldatzen ditu komunikazioa eta eguneroko bizitza, eta krisi ekologikoa urrutiko ohartarazpen izateari utzi eta orainaldiko arazo handi bihurtzen da. Horixe da zati honetako azken gaia diagnostikatzera ausartzen den mundua.

Arrazoia zimendurik gabe

Zimenduak galduta, bakarra da mendearen funtsezko auzi handia: nola pentsatzen da, eta nola bizi, modernitateak ziurtzat ematen zituen oinarri seguru haiek gabe? Erantzunak oso desberdinak dira elkarren artean (hor dago zatiaren aberastasuna), baina keinu gutxi batzuetan ordena daitezke.

Aterpea onartzea. Lehen erantzun bat galera onartzea da, eta zer esan nahi duen arakatzea. Existentzialismoak (§62) horixe du abiapuntu: gizakiak aurrez emandako esentziarik ez badu, «libre izatera kondenatua» dago, heltzeko barandarik gabe bere burua asmatzera behartua. Beste batzuk harago doaz, eta susmoa arrazoi ilustratuaren beraren aurka itzultzen dute: Frankfurteko Eskolaren teoria kritikoak (§68) salatzen du arrazoi hori menderakuntza-tresna huts bihurtzeraino degradatu dela, eta noraez horren parte direla bai kontsumo-gizartea, bai, muturrean, sarraski-esparruak.

Arrazoia birfundatzea. Ez daude denak prest, ordea, arrazoia kareletik behera botatzeko. Maskara kentzen soilik dihardutenen aurrean, beste lerro bat hura oinarri berri eta apalagoen gainean berreraikitzen saiatzen da: bere burua hutsezintzat ez, baizik beti berrikusgarritzat daukan zientzia bat, berdinen arteko elkarrizketa akordio legitimoen iturri gisa, justizia-ideia berritu bat gizarte demokratikoentzat (§70-§71). Arrazoiarekiko konfiantza ez da hildakotzat ematen, baina bai zauritutzat eta bestelako zimenduen beharrean dagoenetzat.

Zimenduak desegitea. Hirugarren keinu batek, erradikalenak, birfundatzeko zimendurik badenik ere ukatzen du. Postmodernitateak (§75) «kontakizun handien» amaiera aldarrikatzen du (azalpen total haiena: aurrerabidea edo emantzipazioa bezalakoak, historia osoari zentzua eman nahi ziotenak), eta unibertsal gisa aurkezten den letra larriko Arrazoi oroz mesfidatzen da: kontakizun partzialak eta joko anitzak baino ez dira geratzen, dio, eta komeni da guztien izenean hitz egiten duenaz susmo egitea.

«Gu»-a zabaltzea. Aurreko guztia zeharkatuz, mendeak etengabe zabaltzen duen galdera bat dabil: nor geratu ote zen kanpoan filosofiak «gizakia» deitzen zuen hartatik. Feminismoak eta Beauvoirren obrak (§76-§77) erakusten dute subjektu hura, isilean, maskulinoan pentsatua izan zela; eta mende berriko fronteek (generoak, ekologiak, aniztasunak) zabaltze horri jarraipena ematen diote, inoiz erabat kontatu ez zutenak (nor haiek, eta zer hura) besarkatu arte.

Zati honen ibilbidea

Bideak, oro har, ordena horri jarraitzen dio. Aterpeari emandako erantzunik berehalakoenetik hasten da: existentzialismotik, esentziarik gabeko askatasuna giza kondizioaren muin bihurtzen duenetik, Heidegger eta Sartrerekin (17. gaia, §62-§64). Haren ondotik, ordu bereko espainiar pentsamendua dator (Unamuno, Ortega eta Zambrano), bizitza eta existentzia konkretuak aldarrikatzen dituena arrazoi abstraktuaren aurrean (18. gaia, §65-§67). 19. gaiak mendearen gizarte- eta politika-erantzun handiak biltzen ditu: Frankfurteko Eskola eta haren arrazoi instrumentalaren kritika, Arendten totalitarismoaren azterketa, eta Popper, Habermas eta Rawlsen arrazoia eta justizia birfundatzeko saioak (§68-§71). 20. gaiak filosofia hizkuntzara darama (Wittgenstein, eta euskaratik Txillardegi eta Azurmendi), eta postmodernitatera isurtzen da, kontakizun handien amaieraren iragarpenera (§72-§75). Azken bi gaiek tradizioak bazterrean utzitakoei zabaltzen diete planoa: Beauvoir eta pentsamendu feminista (21. gaia, §76-§77) eta liburua ixten duten XXI. mendeko erronkak (globalizazioa, mundu birtuala, ekologismoa eta genero-auzia) (22. gaia, §78-§79).

Aurreko zatiak ez bezala, hau ez da beste batera isurtzen: orainera isurtzen da. Planteatzen dituen arazoak ez daude ez konponduta ez artxibatuta, mahai gainean zabalik baizik, eta haren protagonistetako asko bizirik daude oraindik. Horregatik, komeni da irakurtzea ez hainbeste historia baten amaiera gisa, baizik eta historia hori, azkenean, aztertzen duenaren garaikide bihurtzen den puntu gisa.