12. gaia · Kant
Kantengan sartzeko
Aurreko gaian Kant proiektu ilustratuaren ahots gisa ezagutu genuen: jakitera ausartzera eta adingabetasunetik irtetera gonbidatzen zuen pentsalaria (§47). Baina manifestu hura obra eskerga baten punta ikusgarria baino ez zen, filosofia modernoko eraginik handienekoarena. Orain haren bihotzera iritsi gara. Eta komeni da enpirismoan irekita utzi genuen haria ere berreskuratzea: Humek ondorio kezkagarri batera eraman zuen ezagutzaren analisia (zientzia ohituran oinarritzen da, ez arrazoian), eta Kantek aitortu zuen ideia horixe izan zela, hain zuzen, bere «lo dogmatikotik esnatu» zuena (§39).
Gaiaren mapa. Kantek bere bizitza galdera erabakigarri gutxi batzuei banan-banan erantzuteari eskaini zion; haietako bik antolatzen dute gai hau. Lehena zer ezagut dezaket? da: haren filosofia kritikoan ikusiko dugu; hark, beste sistema bat gehitu beharrean, ezagutzeko ahalmena bera jartzen du auzitan, haren mugak finkatzen ditu eta, haiekin batera, metafisikaren aspaldiko asmoa —zientzia izatearena— ebazten du (§50). Bigarrena zer egin behar dut? da: haren etikan helduko diogu, inoiz pentsatu diren zorrotzen eta exijenteenetako bati, eginbeharraren, autonomiaren eta pertsonaren duintasunaren gainean eraikiari (§51). Biek, teorikoak eta praktikoak, eraikin bakarra osatzen dute, eta ikusiko dugu nola berreskuratzen duen bigarrenak lehenak kanpoan utzi beharra izan zuena.
§50 · Kant: filosofia kritikoa eta metafisikaren arazoa
Galdera bati emandako bizitza. Immanuel Kant (1724-1804) Königsbergen jaio, bizi eta hil zen, orduan Ekialdeko Prusian, bere hiriaren inguruetatik inoiz irten gabe. Haren bizimoduak erregulartasun legendazkoa izan zuen (kontatzen da auzokoek erlojua orduan jartzen zutela bera eguneroko paseoan pasatzen ikustean), baina gertakaririk gabeko kanpo-bizitza hark historiako iraultza intelektual sakonenetako bat hartu zuen bere baitan. Haren heldutasuneko pentsamenduari filosofia kritikoa deitzen zaio, eta izenak berak esaten du zertan den berria: Kantek ez du, aurrekoek bezala, munduari edo arimari buruzko sistema bat eraiki nahi, aurretiazko zerbait baizik: arrazoia bera kritikaren mende jarri, hau da, azterketaren mende: ezagutzeari ekin aurretik argitu zer ezagut dezakeen eta zer ez. Haren obra nagusia, Arrazoimen hutsaren kritika (1781), arrazoiak bere burua epaitzen duen auzitegi hori da.
Arrazionalismoaren eta enpirismoaren arteko auzia. Kantek auzi gaiztotu bat jasotzen du oinordetzan. Batetik, Descartesen arrazionalismoak (§36) uste zuen arrazoia, bere jatorrizko ideiekin, bere kabuz iristen dela egia beharrezko eta unibertsaletara; baina, gogoan itxita, esperientziaz ezaxolatzen zen, eta ezerk bermatzen ez zituen eraikuntzetan galtzen zen. Bestetik, Humeren enpirismoak (§39) erakutsia zuen gure ideia guztiak esperientziatik datozela; baina, azkeneraino eramanda, printzipio horrek beharrezkotasuna desegiten zuen (kausalitatea ohitura huts bihurtua geratzen zen) eta zientzia oinarri segururik gabe uzten zuen. Kanten iritziz, biek dute arrazoiaren zati bat, eta ez batak ez besteak osoa. Haren diagnostikoa formula ospetsu batean biltzen da: «edukirik gabeko pentsamenduak hutsak dira; kontzepturik gabeko intuizioak, itsuak». Ezagutza ez da iturri bakar batetik jaiotzen, biren elkarlanetik baizik: esperientziak materialak ematen ditu, eta gogoak ordenatu egiten ditu.
Iraultza kopernikarra. Nola da posible elkarlan hori? Hemen ematen du Kantek filosofiaren historia aldatzen duen pausoa. Ordura arte suposatu izan zen, ezagutzeko, gure pentsamendua objektuetara egokitu behar dela (gogoak jadanik eginda dagoen mundu bat kopiatzen du); eta hala ez zen ulertzen nola jakin genezakeen ezer beharrezkotasunez, begiratu aurretik. Kantek hipotesia irauli egiten du: demagun objektuak direla (guk ezagutzen ditugun eran) gure ezagutzeko modura egokitzen direnak. Berak konparatzen du bere jokaldia Kopernikorenarekin (§33): astronomoak, zeruak ikuslearen inguruan biraka zebiltzala suposatuz azaldu ezinik, ikuslea biraka jartzea eta Eguzkia erdigunean ipintzea probatu zuen bezala, hala Kantek subjektua objektuaren inguruan biraka jartzeari uzten dio, eta objektua jartzen du biraka subjektuaren inguruan. Ez da mundua geure apetara asmatzen dugunik; kontua da hautematen dugun guztia jadanik moldatuta iristen zaigula, subjektuak bere aldetik jartzen dituen egitura batzuek moldatuta. Egitura horiei, esperientzia oro baino lehenagokoak direnez, a priori deitzen die.
Sentimena: espazioa eta denbora. Kantek ezagutzan elkarlanean ari diren bi ahalmen bereizten ditu. Lehena sentimena da, haren bidez jasotzen baititugu inpresioak. Baina ez ditugu gordinik jasotzen: beti espazioan eta denboran ordenaturik atzematen ditugu. Eta horiek, Kantek dioenez, ez dira hor kanpoan existitzen diren gauzak, ezta objektuen propietateak ere, sentimenaren a prioriko formak baizik: kendu ezin ditugun betaurreko batzuk bezalako zerbait. Hautematen dugun guztia espazioan eta denboran agertzen da nahitaez, geu garelako haiek jartzen ditugunak. Horregatik izan daiteke matematika (espazioko eta denborako erlazioak aztertzen dituena, hain zuzen) aldi berean beharrezkoa eta munduari aplikagarria: edozer gauza nahitaez zer formatan hautematen dugun, forma horixe deskribatzen du.
Adimena: kategoriak. Sentimenak eskaintzen duena, artean sakabanatua, bigarren ahalmenak bateratzen eta pentsatzen du, adimenak, halaber a priori diren kontzeptu huts batzuen bidez: kategoriak (batasuna, errealitatea, substantzia, kausa eta beste batzuk). Hemen erantzuten dio Kantek, azkenean, Humeri. Humek arrazoi zuen gauza batean: kausaren eta ondorioaren arteko beharrezko lotura ez dago gauzetan, ez dugu zentzumenez hautematen (§39). Baina oker zegoen baliorik gabeko ohitura hutsa dela ondorioztatzean. Beharrezkotasuna ez dator kanpotik, ezta errepikapenetik ere: adimenak jartzen du, kausa kategoria bat delako, baldintza bat, zeinik gabe ez bailitzateke inolako esperientzia ordenaturik izango, inpresio solteen desfile huts bat baizik. Gertatzen den orok kausa bat duela ez da mundutik ikasten dugun zerbait: subjektuak jartzen duen zerbait da, ezagutzeko moduko mundu objektibo bat egon ahal izateko. Horrela erreskatatzen du Kantek zientziaren beharrezkotasuna, ukatu gabe gure ezagutza guztia esperientziarekin hasten dela.
Judizio sintetiko a prioriak. Makineria honek guztiak galdera bakar bati erantzuten dio, Arrazoimen hutsaren kritika osoaren ardatz denari. Kantek hiru motatan sailkatzen ditu judizioak. Analitikoek subjektuaren kontzeptuan jadanik zegoena esplizitu egin besterik ez dute egiten («ezkongabea ez dago ezkonduta»): a priori dira, baina ez dute gure jakitea zabaltzen. Sintetiko a posterioriek zabaldu bai, zabaltzen dute, baina esperientziaren mende daude eta ez dute beharrezkotasunik («mahai hau marroia da»). Eta bada hirugarren mota bat, erabakigarria: judizio sintetiko a prioriak, ezagutza zabaltzen dutenak eta, aldi berean, unibertsalak eta beharrezkoak direnak, hala nola «gertatzen den orok kausa bat du» edo «zazpi gehi bost hamabi da». Horietan datza benetako ezagutza zientifikoa. Kanten galdera hau da: nola dira posible? Eta haren erantzuna aurreko guztia da: posible dira subjektuak formak jartzen dituelako (espazioa eta denbora, kategoriak), eta forma horiek beharrezko eta unibertsal egiten dutelako, hala ere, esperientziari buruzkoa dena.
Fenomenoa eta noumenoa. Konponbide horrek prezio bat du, eta Kantek disimulurik gabe ordaintzen du. Gauzak gure a prioriko formetatik igarotzen diren neurrian bakarrik ezagutzen baditugu, orduan ez ditugu gauzak berez diren bezala ezagutzen, guri agertzen zaizkigun bezala baizik. Agertzen zaigun horri fenomenoa deitzen dio (gauza guretzat, ezagut dezakegun bakarra); besteari, noumenoa edo berbaitango gauza (gauza, gure ezagutzeko moduaz landa dagoena: pentsa dezakegu, baina inoiz ez ezagutu). Bada, beraz, muga gaindiezin bat: ezagutza esperientzia posiblea iristen den lekuraino iristen da zehazki, eta pauso bat ere ez harago.
Metafisikaren arazoa. Hortik dator atalari izenburua ematen dion ondorioa. Metafisikak beti izan du esperientzia posible orotik harago dauden objektuak ezagutzeko asmoa: arima, mundua osotasun gisa eta Jainkoa. Kantek arrazoiaren hiru ideia traszendentalak deitzen die. Eta hemen ohar fin-fina egiten du: arrazoiak haietara jotzen du ezinbestean (guztiaren printzipioaz, arimaz edo Jainkoaz galdetzea gizakiaren berezko jaidura bat da, ez ezaba dezakegun apeta bat). Arazoa sortzen da, erantzuteko, objektu horiei esperientziaren barruan bakarrik balio duten kategoriak (kausa, substantzia) aplikatzen dizkiegunean. Orduan arrazoia kontraesanetan korapilatzen da: zorroztasun berarekin froga ditzake tesi bat eta haren kontrakoa. Horri deitzen dio Kantek antinomia: froga daiteke munduak denboran hasiera bat duela, eta froga daiteke ez duela, bi frogetako batek ere bestea garaitu ezin duela. Paradoxa hori arrazoia bere mugetatik atera delako seinalea da. Ondorioa erabatekoa da: metafisika ez da zientzia bat, eta ezin da izan.
Metafisikatik geratzen dena. Hala ere, Kantek ez du metafisika suntsitzen gu Humeren eszeptizismoan abandonatzeko. Arimaren, munduaren eta Jainkoaren ideiek ez digute ezagutzarik ematen, baina ez dira alferrikakoak: ikerketa orientatzen eta bateratzen duten ideal gisa funtzionatzen dute, beti azalpen osoagoak bilatzera bultzatzen baikaituzte. Eta, batez ere, ez dira ezeztaturik geratzen, lekuz aldaturik baizik. Kantek bere obra laburbiltzeko darabilen esaldiak edozein parafrasik baino hobeto esaten du: «jakitea mugatu behar izan nuen fedeari lekua egiteko». Arrazoi teorikoak frogatzea lortzen ez duena (askatasuna, arimaren hilezkortasuna, Jainkoaren existentzia) beste ate batetik berragertuko da: arrazoi praktikoarenetik, hau da, moralarenetik. Bigarren Kant horri, «zer egin behar dut?» galderarenari, eskaintzen diogu hurrengo atala (§51).
§51 · Etika kantiarra
Arrazoi teorikotik arrazoi praktikora. Arrazoiak ez du ezagutzeko bakarrik balio: agindu ere egiten du. Horregatik, §50ean aztertu genuen arrazoi teorikoaren ondoan, arrazoi praktikoa ere aztertzen du Kantek, ekintza zuzentzen duena, eta obra hauek eskaintzen dizkio: Ohituren metafisikaren oinarritzea (1785) eta Arrazoimen praktikoaren kritika (1788). Galdera aldatu egiten da: jada ez «zer ezagut dezaket?», «zer egin behar dut?» baizik. Eta Kanten erantzunak betiko markatu du etika: eginbeharraren moral bat, exijentea eta unibertsala, arrazoiarekiko konfiantza ilustratu beraren gainean jasoa.
Borondate ona. Kant baieztapen biribil batekin abiatzen da: munduan ez dago murrizketarik gabe ontzat jo daitekeen ezer, borondate on bat izan ezik. Adimena, adorea, aberastasuna eta zoriona bera ere gaizto bihur daitezke borondate txarra duenaren eskuetan: odol hotza bertute bat da zirujauarengan, eta astungarri bat hiltzailearengan. Berez ona den gauza bakarra ongia nahi duen borondate bat da, eta eginbeharragatik nahi duena. Hortik dator lekualdatze erabakigarri bat: ekintza baten balio morala ez dago haren emaitzetan (askotan ez baitaude gure esku), jokatzeko asmoan baizik, eginbeharrarekiko begirunean.
Eginbeharra joeraren aurrez aurre. Zehatzago esateko, Kantek bereizi egiten ditu eginbeharraren arabera jokatzea eta eginbeharragatik jokatzea. Imajinatu bezeroak engainatzen ez dituen merkatari bat: zintzotasunagatik egiten ez badu, engainatzeak negozioa hondatuko liokeelako baizik, haren jokabidea eginbeharraren araberakoa da, baina haren eragingarria interesa da, ez morala. Imajinatu orain beste bati laguntzen dion norbait: sinpatiaz egiten badu, edo hala egiteaz gozatzen duelako, haren ekintza ona eta atsegina da, baina (esango du Kantek) balio moral betea batez ere norbaitek egin behar duelako laguntzen duen tokian erakusten da, gogorik ez duenean ere. Kantek ez ditu sentimendu onak gutxiesten; kontua da moraltasuna ezin dela joera bezain gauza aldakor batean oinarritu (desira, sinpatia, probetxua), eginbeharrean bakarrik baizik.
Etika materialak eta etika formala. Hau da Kanten berritasun handia tradizioaren aurrean. Aurreko moral ia guztiak etika materialak ziren: xede jakin bat proposatzen zuten (plazera, zoriona, salbazioa) eta hartatik ondorioztatzen zituzten arauak. Kanten arabera, hiru akats dituzte: enpirikoak dira (beren xedeak esperientziatik ateratzen dituzte), hipotetikoak dira (norbaitek xede hori onartzen badu bakarrik balio dute: «zoriontsu izan nahi baduzu, egin hau») eta heteronomoak dira (araua borondatearen kanpotik ezarrita dator). Kantek kontrakoa bilatzen du: etika formal bat, aginduko ez duena zer xederen atzetik joan, baizik eta edozein ekintzak morala izateko izan behar duen forma; lege unibertsal bat, a priori, izaki arrazoidun ororentzat baliozkoa. Lege hori inperatibo kategorikoa da.
Inperatibo hipotetikoak eta kategorikoa. Inperatibo bat agindu bat da. Hipotetikoek zerbait agintzen dute xede baterako bitarteko gisa: «gainditu nahi baduzu, ikasi»; xedeari uko egin orduko, behartzeari uzten diote. Kategorikoak, aldiz, baldintzarik gabe agintzen du, inolako «baldin»-ik gabe: bere kabuz balio du, beti eta guztientzat. Inperatibo kategoriko batek bakarrik adieraz dezake berez morala den eskakizun bat. Kantek hainbat formulaziotan enuntziatzen du, gauza bera angelu desberdinetatik esaten dutenak; komeni da hiru nagusiak ikustea.
Lehen formulazioa: lege unibertsala. «Joka ezazu soilik halako maxima baten arabera, non aldi berean nahi izan baitezakezu lege unibertsal bihur dadila». Maxima bat nire ekintzak jarraitzen duen arau pribatua da; proba da neure buruari galdetzea ea nahi izan nezakeen guztiek haren arabera jokatzea. Har dezagun Kanten beraren adibide bat: egin al dezaket promesa faltsu bat estutasun batetik ateratzeko? Unibertsaliza dezagun maxima: «hitzeman gezurretan, komeni zaizunean». Emaitzak bere burua suntsitzen du: guztiek gezurretan hitzemango balute, inork ez luke jada promesarik sinetsiko, eta hitzematearen instituzioa bera desagertu egingo litzateke. Maxima ezin da lege unibertsal gisa nahi izan bere buruarekin kontraesanean erori gabe; horregatik da inmorala. Erreparatu formak (unibertsalizagarritasunak) erabakitzen duela, ez edukiak.
Bigarren formulazioa: gizatasuna xede gisa. «Joka ezazu halako moldez non gizatasuna, zure pertsonarengan nahiz beste edozeinenean, beti aldi berean xede gisa tratatuko baituzu, eta inoiz ez soilik bitarteko gisa». Izaki arrazoidunak ez dira gauzak, ezta tresna trukagarriak ere: balio absolutua dute. Norbait soilik bitarteko gisa erabiltzea (engainatuz, manipulatuz, esplotatuz) objektu bat bezala tratatzea da, eta lege morala urratzen du. Kantek ez du debekatzen elkarrez baliatzea (okina bitarteko bat da nire ogirako); debekatzen duena da pertsona bitarteko huts bihurtzea, ahaztuz bera ere badela, beti, xede bat bere baitan.
Hirugarren formulazioa: xedeen erresuma eta autonomia. «Joka ezazu zure maximen bidez beti xedeen erresuma unibertsal bateko kide legegile bazina bezala». Izaki arrazoidun bakoitza lege moralaren egile eta mendeko da aldi berean: ez du kanpotik jasotzen, bere buruari ematen dio. Hemen azaleratzen da etika kantiar osoari eusten dion kontzeptua, autonomia (autós, nork bere burua, eta nómos, legea): bere legea bere buruari ematen dion borondatea, desirak, autoritateak edo ohiturak ezarritako arau bati obeditzen dionaren heteronomiaren aurrez aurre. Eta hemen ixten da zirkulua Ilustrazioarekin: moralki jokatzea da «ausar zaitez zeure kabuz pentsatzera» haren formarik gorena (§47). Aske izatea ez da apetak agintzen duena egitea, norberak bere buruari legea eman eta hari obeditzea baizik.
Duintasuna. Autonomiatik sortzen da kontzeptu kantiar iraunkorrena. Baliokide bat duenak, beste zerbaiten truke alda daitekeenak, prezioa du; inolako baliokiderik onartzen ez duenak, duintasuna. Gauzek prezioa dute; pertsonek, duintasuna: balio absolutu bat, ordezkaezin egiten dituena eta salgai gisa tratatzea debekatzen duena. Ideia hori (gizaki ororen duintasun baldintzagabea, arrazoiduna izate hutsagatik) Ilustrazioan aldarrikatzen ikusi genituen giza eskubideen zimendu filosofikoetako bat bihurtuko zen (§48).
Arrazoi praktikoaren postulatuak. Azken pauso bat geratzen da, atal hau aurrekoarekin lotzen duena. Moralak, zentzua izateko, arrazoi teorikoak frogatu ezin izan zituen hiru gauza suposatu behar ditu (§50). Lehenik, askatasuna: modu jakin batean jokatzeko eginbeharra badut, hala egin ahal izan behar dut («behar duzu, beraz, ahal duzu»); askatasunik gabe, eginbeharra absurdoa litzateke. Bigarrenik, arimaren hilezkortasuna: legeak eskatzen didan perfekzio morala ez da bizitza bakar batean erdiesten; beraz, arrazoi praktikoak haren jarraipena postulatzen du. Hirugarrenik, Jainkoaren existentzia, azkenean bertutea eta zoriona bat etor daitezen berme gisa. Ez dira ezagutza teorikoak (Kantek erakutsi du ezin ditugula frogatu), postulatuak baizik: arrazoi praktikoak onartu beharreko baldintzak, morala ameskeria bat izan ez dadin. Horrela, Kantek metafisikatik zientzia gisa kanporatu zuena etikaren atetik itzultzen da. Horixe esan nahi zuen jakitea mugatzen zuela baieztatzean, «fedeari lekua egiteko».
Kantekin, filosofia modernoak bere gailurra erdiesten du, eta Ilustrazioak, bere adierazpiderik zorrotzena: bere burua ezagutzen duen arrazoi bat eta bere legea bere buruari ematen dion askatasun bat. Baina gailur hori gero datozenen jomuga ere izango da. XIX. mendeak haren eginbeharraren etika eztabaidatuko du moral aurkari batekin, ongia bere ondorioen eta sortzen duen zorionaren arabera neurtzen duenarekin (utilitarismoa, §53), eta zalantzan jarriko du, Marxekin eta Nietzscherekin, Kantek hain urrun eraman zuen arrazoiarekiko konfiantza bera.