7. gaia · Modernitatearen jaiotza
§30 · Europako modernitatearen jaiotza
Moderno deitzen diogu duela gutxikoari, estreinatu berri denari: telefono moderno bat, ideia moderno bat. Horregatik da nahasgarria historialariek Aro Moderno izena ematea duela bost mende baino gehiago hasi eta duela jada berrehun urte amaitu zen garai bati. Hitzak, hala ere, aztertuko dugunaren arrastoa gordetzen du: mende haiek bizi izan zituztenek berri sentitzen zuten beren burua, beren Erdi Aroko aitona-amonak ez bezalakoak, eta berritasun-kontzientzia hori bera da garaiaren ezaugarrietako bat.
Aro Modernoa Erdi Aroaren ondoren eta Aro Garaikidearen aurretik datorren aldi historikoa da; XV. mendetik XVIII.era doa, gutxi gorabehera. Haren mugak konbentzionalak dira, eta historialariak ez datoz bat haiei buruz: mutur batetik, Konstantinopla 1453an erortzea edo europarrak 1492an Ameriketara iristea proposatzen dira; bestetik, Estatu Batuen independentzia 1776an edo, maizago, 1789ko Frantziako Iraultza. Komeni da data biribil horiekiko mesfidati izatea: batek ere ez du ebaki garbirik markatzen. Modernitatea ez zen kolpetik iritsi, trumoi bat bezala, egunsenti geldo bat bezala baizik: eskualde batean urratzen da, eta belaunaldiak behar ditu gainerakoetara iristeko1.
Munduaren azalpen bakar bat. Modernitatean zer jaiotzen den ulertzeko, atzean zer uzten duen gogoratu behar da. Aurreko gaian aztertu genuen Erdi Aroko Europan, errealitatearen azalpenak zentro bakar bat zuen: Jainko kristaua, Bibliak transmititua eta Elizak zaindua. Fenomeno batek testu sakratua gainditzen zuenean, antzinako jakintsu baten autoritatera jotzen zen —Aristotelesenera batez ere—; eta errealitatea, Biblia eta filosofia grekoa gatazkan sartzen baziren, irtenbide erlijiosoa nagusitzen zen beti. Erabateko mundu-ikuskera hura, denboraren sorreratik hasi eta ordena moraleraino eta erakundeetaraino dena azaltzen zuena, pitzatzen da mende modernoetan. Modernitatea ez da gertaera bat, hiru indarren gurutzatzea baizik: hirurek, elkarrekin, zentro bakar hori arrakalatzen dute. Hirurak hurrengo ataletan garatzen dira; komeni da lehenik begiratu batean ikustea Taula 7, bat bera ere ez baita ulertzen beste biak gabe.
Humanismoa. Lehen indarra begirada-aldaketa bat da. Errenazimentuko humanistek Antzinateko kultura berreskuratzen dute —haren literatura, haren artea, haren filosofia— eta, harekin batera, gizakiarekiko interes berri bat: haren duintasuna, haren gaitasunak, mundu honetako haren bizitza. Bira antropozentrikoa da: gizakia gogoetaren erdigunera lekualdatzea, Erdi Aroko pentsamenduak Jainkoa jarria zuen toki berera. §31n aztertuko dugu.
Erreforma protestantea. Bigarren indarrak Mendebaldearen batasun erlijiosoa hausten du. Kristautasunaren barne-kritika gisa hasten dena —Lutherren protesta indulgentzien salmentaren aurka— Eliza katolikoak egia kristauaren gainean zuen monopolioa apurtzen bukatzen da: harrezkero katolikoak, protestanteak eta ortodoxoak daude, eta konfesio bakoitzak beretzat aldarrikatzen du Bibliaren interpretazio zuzena. Egia erlijiosoa, lehen bakarra eta zaindua, plural eta eztabaidatu bihurtzen da. §32ko auzia da.
Iraultza zientifikoa. Hirugarren indarrak munduaren irudia bera aldatzen du eta, batez ere, hura ezagutzeko modua. Lurrak kosmosaren zentro geldia izateari uzten dio; fenomenoak kausa natural ikergarrien bidez azaltzen hasten dira; eta Bibliaren eta Aristotelesen autoritateak amore ematen du irizpide berri baten aurrean: behaketa eta arrazoia. Aurkikuntza-multzo bat baino gehiago, erabakigarria metodo bat da. Horretaz dihardu §33k.
Hari komuna. Zerk batzen ditu hiru prozesu hain desberdin horiek —bata kulturala, bestea erlijiosoa, bestea zientifikoa—? Lekualdatze berak: egiaren irizpidea kanpoko autoritate batetik —Jainkoa, tradizioa, Eliza, Aristoteles— giza subjektuarengana eta haren ahalmenetara migratzen da: haren arrazoira, haren esperientziara, haren kontzientziara. Humanistak letretan eta gizakiaren judizioan jartzen du konfiantza; erreformatzaileak, Eskriturak bere kabuz irakurtzen dituen fededunaren kontzientzian; zientzialariak, behaketak eta kalkuluak erakusten dioten horretan. Horregatik, filosofia moderno osoa antolatuko duen galdera jada ez da «zer errebelatu du Jainkoak?», baizik eta «nola ezagutzen dugu guk?» —arrazionalismoa irekitzen duen auzi epistemologikoa, §34n ikusiko duguna—.
Beste bi astinaldi. Komeni da aipatzea, bidenabar bada ere, garaia markoztatzen duten beste bi lurrikara. Amerikarekin topo egiteak, 1492tik aurrera, jasotako mundu-ikuskera astindu zuen: bat-batean, kontinente oso bat eta herri batzuk zeuden, Bibliak haiei buruz ezer esaten ez zuenak, eta Europak bere buruari galdetu behar izan zion nola sartzen ziren haiek munduaz eta gizatasunaz zuen irudian. Eta, politikan, Aita Santuaren autoritatea hautsi egin zen, Estatu modernoa eta nazio-estatuak sendotzen ziren aldi berean, lehen sakabanatua zegoen boterea kontzentratu baitzuten. Dimentsio politiko horrek —Erdi Aroko pentsamendutik modernora— bere egoitza propioa du aurrerago (ikus §41); hemen aski da gogoan hartzea modernitateak aldi berean berregiten dituela kosmosaren irudia, gizakiarena eta boterearena. Has gaitezen begirada berritik: Humanismotik.
| Indarra | Zer aldatzen duen | Protagonistak / mugarria | Egiaren irizpidea nora igarotzen den |
|---|---|---|---|
| Humanismoa (§31) | Bira antropozentrikoa: Antzinatea berreskuratu eta gizakiari begiratzen dio | ad fontes; Errenazimentua | gizakiaren judiziora eta letretara |
| Erreforma protestantea (§32) | Batasun erlijiosoa hausten du; azterketa librea | Luther, 95 tesiak (1517) | Biblia irakurtzen duen fededunaren kontzientziara |
| Iraultza zientifikoa (§33) | Munduaren irudi berria eta, batez ere, metodo berria | Koperniko, Galileo, Newton; Bacon | behaketara eta arrazoira |
§31 · Errenazimentua eta humanismoa
Izenak ia dena esaten du. Errenazimentuak «berriro jaiotzea» esan nahi du, eta berehalako galdera hau da: zer da berriro jaiotzen dena? Erantzuna Antzinate klasikoko kultura da —Greziako eta Erromako literatura, artea eta pentsamendua—, humanistek Erdi Aroko mende luzeen ondoren berreskuratu dutela sentitzen baitute. Errenazimentua kultura-korronte itzel bat da, XIV. mendearen amaieran Italiaren iparraldean sortu eta XV. eta XVI. mendeetan Europan zehar hedatzen dena. Garrantzitsua da hura arte-estilo huts batekin ez nahastea: literatura, politika, zientzia eta —hemen axola zaiguna— gizakia ulertzeko modua ere ukitzen bukatu zuen mugimendua izan zen.
Humanistak eta antzinako letrak. Birraurkikuntza hori bultzatzen duten intelektualei humanista deitzen zaie, eta mugimenduari humanismo izena ematen zaio. Humanismoaren aitatzat Petrarca poeta (1304-1374) jo ohi da, liburutegietan ahaztutako antzinako eskuizkribuak bilatzen eta kopiatzen sutsuki aritu zena. Humanistek Antzinateko obrak sortzen ari zen gizartearen eredu bihurtu zituzten eta, haietatik abiatuta, jakintza-multzo bat landu zuten —gramatika, erretorika, poesia, historia eta filosofia morala—, studia humanitatis deitu ziotena, «gizatasunaren ikasketak», eta hortik dator gure «humanitateak» hitza. Ez da hautu apetatsua: pertsona heztzen duten eta ondo hitz egiteko nahiz bizitza publikoan parte hartzeko prestatzen duten jakintzak dira. Humanistaren xedea hiritar elokuente, kultu eta bertutetsua da, bere komunitatean jarduteko gai dena.
Humanismoa gutxiengo txiki baten obra izan zen, hezkuntzarako eta liburuetarako sarbide pribilegiatua zuena —garestiak eta urriak baitziren liburuak, inprentak biderkatu aurretik—. Baina elite hark ez zuen bere burua zirkulu itxitzat hartzen: gizarte osoa kulturaren bidez eraldatu nahi zuen, jokabide zuhur eta bikainaren ereduak eskainiz. Giza letretako hezkuntzak pertsonak eta, haiekin batera, komunitatea hobetzen dituelako ideia Errenazimentuaren herentziarik iraunkorrenetako bat da.
Humanismoa eta kristautasuna. Okerra litzateke humanistak erlijioaren etsai gisa irudikatzea. Gehienak kristau zintzoak izan ziren, eta ez zuten beren fedea suntsitu nahi, baizik eta —beren hitzetan— hura «araztu eta berritu». Haien leloa ad fontes izan zen, «iturrietara»: Ebanjelioetako jatorrizko kristautasunera itzultzea, Erdi Aroko teologiaren korapiloak saihestuz, literaturan antzinako testuetara itzultzen ziren bezalaxe, geroagoko glosak saihestuz. Horretan, eskolastikaren aurkako erreakzioa zen berea: aurreko gaian aztertu genuen Erdi Aroko filosofiarena, metodo zurrunekoa eta egitura itxikoa. Komeni da ñabardura hau gogoan hartzea: Errenazimentuko humanismoa oraindik mugimendu erlijioso bat da; kritika antierlijiosoa, eta are ateoa ere, ez da iritsiko XVIII. mendeko Ilustraziora arte, giza arrazoia lehen Jainkoak zuen lekua betetzera igaroko denean2.
Bira antropozentrikoa. Humanismoaren ekarpena formula bakar batean laburbildu behar bada, hauxe da: Errenazimentuak bira antropozentriko bat dakar. Erdi Aroko pentsamendua teozentrikoa zen tokian —Jainkoa jartzen zuen azalpen eta balio ororen erdigunean—, humanismoak gizakiarengana lekualdatzen du arreta: haren duintasunera, haren gaitasunetara, haren obretara, haren lurreko bizitzara. Oraindik ez da Jainkoa ukatzea, gizakiari interes eta konfiantza berri batez begiratzea baizik. Begiradaren lekualdatze hori da §30ean iragartzen genituen hiru indarretako lehena, eta beste biei lurra prestatzen die. Hurrengoak erlijioaren bihotza bera ukitzen du: fede kristauaren batasuna.
§32 · Protestantismoa
Erdi Aro osoan, kristautasunak errealitatearen azalpenaren monopolioa izan zuen: Bibliak eta Eliza katolikoaren doktrinak marrazten zuten pentsa zitekeen guztia hartzen zuen markoa. Bere eduki erlijiosoaz harago, kristautasunak kultura-bateratze faktore ahaltsu gisa funtzionatu zuen hizkuntza eta erresuma ugaritan zatitutako kontinente batean: mugen gainetik, guztiek mundu-ikuskera bera partekatzen zuten, munduaren jatorritik hasi eta moraleraino eta gizarte-ordenaraino dena azaltzen zuena. Atal honen galdera da nola hautsi zen, hamarkada gutxi batzuetan, suntsiezina zirudien batasun hura. Eta erantzuna itxuraz garrantzi txikiko auzi batean hasten da: indulgentzien salmentan.
Indulgentzien arazoa. Doktrina katolikoaren arabera, bekatuak penitentziaren sakramentuaren edo aitortzaren bidez barkatzen dira: bekatari damutuak apaiz baten absoluzioa jasotzen du, penitentzia bat betetzearen truke; otoitz batzuetatik hasi eta sakrifizio handiagoetaraino irits daiteke penitentzia hori. Elizak, gainera, lasterbide bat izan zuen fededuna penitentzia horretatik libratzeko: indulgentzia. Eta hona hemen puntu delikatua: indulgentzia erosi egin zitekeen. Diruarekin, nork bere bekatuen zigorretik libra zezakeen bere burua, eta baita hildakoen aldeko indulgentziak eskuratu ere, haien purgatorioko egonaldia laburtzeko. Praktikak XVI. mendearen hasieran jo zuen goia, Erromako San Pedro basilikaren eraikuntza garestia finantzatzeko indulgentziak aldarrikatu zirenean, eta Johann Tetzel bezalako predikariak buru-belarri aritu ziren haiek saltzen alemaniar lurraldeetan. Egoera horretan sartu zen eszenan Martin Luther.
Luther eta 95 tesiak. Martin Lutherrek (1483-1546), fraide agustindar eta Wittenbergeko irakasleak, onartezina zeritzon indulgentzien salmentari: Jainkoak bakarrik badu bekatuak barkatzeko ahalmena, nola erosiko da barkamena txanponekin? 1517an bere 95 tesiak argitara eman zituen, muntaia haren guztiaren aurkako objekzio-zerrenda bat. Haren hasierako asmoa apala zen —Aita Santuak indulgentzien inguruko doktrina eta praktikak zuzentzea—, baina auzia eskuetatik joan zitzaion azkartasun harrigarriz. Aita Santuak ez zion proposamenari jaramonik egin: kondenatu egin zuen. Eta arrakala, itxi beharrean, zabaldu egin zen.
Eztabaida erlijiosotik Europaren hausturara. Laster gainditu zuen gatazkak indulgentzien auzia. Beste pentsalari batzuek korrontea baliatu zuten Elizaren doktrina eta praktika asko kritikatzeko, jatorrizko kristautasunaren desbideratzetzat baitzituzten; eta printze alemanek Aita Santuaren autoritatea —erlijiosoa eta politikoa— gainetik kentzeko aukera ikusi zuten, hark eskumika baitzitzakeen eta, horrekin, beren lurralde osoa ostrazismora kondenatu3. Hala, auzi erlijiosoa politikarekin korapilatu eta gerretaraino iritsi zen. Azkenean, mendebaldeko kristau-mundua katolikoen eta protestanteen artean banatuta geratu zen —ekialdeko ortodoxoekin batera, haiek XI. mendetik bereiziak baitziren—, eta batzuek eta besteek elkar borrokatu eta elkar hil zuten Aro Modernoaren zati handi batean. Katolizismoaren aurrean ez zen Eliza erreformatu bakar bat sortu, konfesio protestanteen barietate gero eta handiago bat baizik: Aita Santutzaren aurkako arbuio komunetik harago, gutxi zuten elkarren artean komunean.
Zergatik axola zaigun filosofian. Eman lezake honek guztiak erlijioaren historiari dagokiola, filosofiarenari baino gehiago. Baina Erreformak irismen handiko printzipio bat dauka pentsamendu modernoarentzat: azterketa librea. Bibliaren interpretazio zuzena Elizari eta haren hierarkiari dagokiela dioen ideia katolikoaren aurrean, erreformatzaileek defendatu zuten fededunak berak irakur eta interpreta ditzakeela Eskriturak, eta hala egin behar duela. Errepara iezaiozu honek esan nahi duenari: egia erlijiosoa finkatzeko autoritatea kanpoko erakunde batetik fededunaren kontzientzia indibidualera lekualdatzen da. §30ean modernitatearen hari komun gisa ikusten genuen subjektuarenganako lekualdatze berbera da —arrazionalismoak ezagutzaren eremura eramango duena—. Egia bakar eta zaindu baten monopolioa haustean, Erreformak zerbait berri eta kudeatzeko zail utzi zion Europari: pluralismoa eta, luzera, tolerantziaren auzia. Hirugarren indarrak bulkada bera eramango du —norberak pentsatzea, jasotako autoritatearen mende jarri gabe— naturaren azterketara.
§33 · Iraultza zientifikoa
Aurreko bi indarrek gizakiari eta fedeari buruzko begirada aldatu zuten. Hirugarrenak mundu osoaren irudia aldatu zuen eta, sakonagoa dena, hura ezagutzeko modua. Iraultza zientifikoa deitzen diogu, mende bat baino zertxobait gehiagoan zehar —1543 eta 1687 artean datatu ohi da—, zientzia modernoa sorrarazi zuen prozesuari. Naturari eta gizakiari buruz genuen ikusmoldea eraldatu zuten aurkikuntzen garaia izan zen; baina, aurkikuntza konkretu bakoitzetik harago, benetan erabakigarria hondoko aldaketa da. Xehetasunetan sartu aurretik, komeni da aldaketa hori laburbiltzen duten lau ondorio gogoan hartzea, horiexek baitira atal honetatik benetan eraman behar dituzunak:
- Mundua ulertzeko modua errotik aldatu zen: errealitatea azaltzeko Bibliara eta Aristotelesengana jotzetik, metodo zientifikora igaro zen, kosmosa ikertzeko bide gisa.
- Fenomenoek kausa naturalak dituzte, arrazoiaren bidez iker daitezkeenak —ez dira klabe erlijiosoan deszifratu beharreko jainko-borondatearen zeinuak—.
- Behaketa, esperientziara jotzea, da naturari buruzko ezagutzaren iturri baliozkoa.
- Gizakia naturaren parte da, eta gainerako gauzen lege berberen arabera dabil, ez estatutu bereizi baten arabera.
Abiapuntua: astronomia. Aldaketa zerura begira hasi zen. Aro Modernora arte, astroen mugimendua eredu ptolemaikoarekin azaltzen zen, geozentrikoa baitzen: Lurrak, geldi, unibertsoaren erdigunea hartzen zuen, eta Eguzkia, planetak eta izarrak haren inguruan biraka zebiltzan, orbita erabat zirkularretan. Eredua ondo egokitzen zitzaion zentzu komunari —ez dugu nabaritzen Lurra mugitzen denik— eta Bibliaren irakurketari, eta Aristotelesen autoritatea zuen alde. Hura haustea hiruroi batera kontra egitera ausartzea zen.
Koperniko eta bira heliozentrikoa. Nikolas Koperniko (1473-1543) izan zen lehena. 1543an Zeruko orben biraketei buruz argitaratu zuen, eta eredu heliozentriko bat proposatu: erdigunea ez da Lurra, Eguzkia baizik; Lurra beste planeta bat gehiago da, haren inguruan biratzen duena eta, gainera, bere ardatzaren inguruan ere biratzen duena. Lurraren eguneroko bira horrek azaltzen du Eguzkia atera eta sartzen delako sentsazioa, Eguzkia mugitu beharrik gabe. Kopernikok hamarkada batez atzeratu zuen bere obraren argitalpena, iseken eta agian jazarpenaren beldur; hain zirudien haren ideiak zentzu komunetik urruna4.
Galileo: teleskopioa eta matematizazioa. Galileo Galileik (1564-1642) kalkulutik behaketara eraman zuen eredu kopernikarra. Teleskopioa hobetu zuen, eta harekin giza begi batek inoiz ikusi gabeko fenomenoak aurkitu zituen: Jupiterren lau ilargirik handienak, Ilargiko kraterrak, eguzki-orbanak. Gorputzen erorketa, inertzia eta jaurtigaien mugimendua aztertu zituen, eta hondoko ekarpen bat egin zion metodoari: bera izan zen lehena argi eta garbi baieztatzen kosmosa hizkuntza matematikoan idatzita dagoela eta neurtu eta kalkulatu daitekeen ordena baten arabera dabilela. Heliozentrismoaren aldeko defentsak Erromako Elizarekiko talka ekarri zion, eta hark bere azken urteak etxeko atxiloaldian igarotzera kondenatu zuen.
Kepler eta Newton: zerua eta Lurra, fisika bakar bat. Johannes Keplerrek (1571-1630) Kopernikok berak gordea zuen eredu zaharraren hondar bat zuzendu zuen: planeten orbitak ez dira zirkularrak, eliptikoak baizik; eta haiek deskribatzen dituzten lege matematikoak formulatu zituen. Eraikina Isaac Newtonek (1643-1727) burutu zuen. Bere Filosofia naturalaren printzipio matematikoak (1687) obran, mekanika klasikoa ezarri eta grabitazio unibertsalaren legea formulatu zuen: indar berak azaltzen du sagar bat erortzea eta Ilargia Lurraren inguruan biratzea. Hauxe da azpimarratu beharreko ideia iraultzailea: Newtonek frogatu zuen Lurreko mugimendua gobernatzen duten legeak eta astroena gobernatzen dutenak berberak direla. Zeruak erreinu bereizi bat izateari utzi zion, perfektu eta iritsiezina izateari; zapaltzen dugun lurraren lege berberek gobernatutako materia bihurtu zen. Harekin, goiko lau ondorioak zigilatuta geratu ziren.
Ez zerua bakarrik: bizitza eta gorputza. Zientzia berria ez zen astronomiara mugatu. Medikuntza, artean, Galenoren (129 inguru - 216 inguru) autoritateak menderatzen zuen: animaliak disekzionatuz ikertua zuen Antzinateko mediku bat zen hura. Andrés Vesalio (1514-1564) giza gorputzak disekzionatzera ausartu zen eta, gorpuak zuzenean behatuz, jasotako akats ugari zuzendu zituen; bere anatomia-obra handia, Giza gorputzaren egituraz, 1543an argitaratu zuen —Kopernikoren urte berean—. William Harveyk (1578-1657) lehen aldiz deskribatu zituen behar bezala odolaren zirkulazioa eta bihotzaren funtzioa, behaketa- eta esperimentazio-metodo bera aplikatuz. Errepara iezaiozu errepikatzen den patroiari: eremu bakoitzean —kosmosa, giza gorputza— antzinako jakintsu baten autoritateak amore ematen du errealitatearen zuzeneko behaketaren aurrean.
Matematika eta teknologia, eskutik helduta. Aurrerapen horiek ez ziratekeen posible izango matematiken garapen paralelorik gabe; hari esker, aurkikuntzak formuletan adierazi ahal izan ziren eta, haiekin, mugimenduan dauden gorputzen portaera aurresan. Eta behaketa zehatzagoen beharrak etengabeko hobekuntza teknologikoa bultzatu zuen: Galileoren teleskopioa eta termoskopioa, barometroa, huts-ponpa, lehen kalkulu-makinak. Zientzia, matematika eta teknika elkar elikatuz aritu ziren: gaur arte zientzia definitzen jarraitzen duen ezaugarria da hori.
Guztiaren muina: metodoa. Iraultza zientifikotik gauza bakar batekin geratu behar bagina, ez litzateke haren aurkikuntzetako bat izango, haiek posible egin zituen metodoa baizik. Ordura arte, ikertzea Biblian eta Aristotelesengan erantzunak bilatzea zen; orain, naturari berari galdetzea zen kontua, behaketaren eta esperimentazioaren bidez. Francis Baconek (1561-1626) argitasunez formulatu zuen hori bere Novum organumen (1620): jakitearen «tresna berri» bat, logika aristoteliko zaharraren aurrean. Baconek proposatu zuen, lehenik, gure arrazoia desitxuratzen duten aurreiritziez libratzea —hezkuntzatik, azturetatik, hizkuntzatik eta teoria faltsuetatik jasotakoez—; gero, behatzea eta esperimentatzea; eta, azkenik, indukzioaren bidez —kasu partikularretatik lege orokor baterako urratsa—, hipotesi bat formulatzea eta proban jartzea. Gaur egun berezkotzat jotzen dugun metodo zientifikoa —behaketa, hipotesia, esperimentazioa, analisia, eta berriro hastea— proposamen haien oinordeko zuzena da.
Zientzia berritik filosofia berrira. Hemen lotzen da atal hau ondoren datorren guztiarekin. Arrazoiarekiko eta metodoarekiko konfiantza bera, jasotako autoritatearekiko mesfidantza bera, eramango du arrazionalismoak naturatik ezagutzara berera. Ez da kasualitatea metodo zientifiko modernoaren izen handietako bat, aldi berean, filosofia modernoaren sortzailearena izatea: René Descartesek (1596-1650) bere Metodoari buruzko diskurtsoa 1637an argitaratu zuen, iraultza zientifikoa bete-betean zela, pentsamenduarentzat metodo bat bilatuz, matematikak eta fisika berria zientziari ematen ari zitzaizkion bezain segurua. Haren arrazionalismoaz eta metodo horretaz hurrengo gaian arduratuko gara (ikus §34 eta §35).
Eskuliburuan zehar «eskuliburuko» datazio hauetako hainbat aurkituko dituzu. Baliagarriak dira orientatzeko, baina gogoratu garai historikoak historialariaren eraikuntzak direla, ez astearte jakin batean hasi eta amaitzen diren errealitateak.↩︎
Ebaki garbien aurrean izan beharreko zuhurtziaren adibide ona da. Errenazimentua erlijiotik bat-bateko askapen gisa irudikatzen duenak XV. mendearen gainean proiektatzen du, egiaz, askoz geroagokoa den pentsamolde bat.↩︎
Eskumikua ez zen zigor espiritual hutsa. Errege eskumikatu bat, praktikan, deslegitimatua geratzen zen bere menpekoen eta gainerako printze kristauen aurrean; beraz, Aita Santuaren arma erlijiosoak aho nabarmen politikoa zuen. Horregatik izan zen Erreforma, hasieratik beretik, botere-norgehiagoka bat ere.↩︎
Bitxia bada ere, Eliza katolikoak ez zuen berehala erreakzionatu: hirurogeita hamar bat urte geroago baino ez zion aurka egin heliozentrismoari. Antzeko zerbait gertatuko zen mendeak geroago Darwinekin eta haren eboluzioaren teoriarekin.↩︎