22. gaia · XXI. mendeko erronkak
XXI. mendeko erronketan sartzeko
Orainera iritsi gara. Aurreko orrialdeek lehen filosofo greziarrengandik XX. mendeko izen handietaraino ekarri gaituzte, eta azken gaiak galdera bat utzi zuen zabalik: nor geratzen den kanpoan Subjektu osoaren kategoriatik —nor tratatzen den Bestea bezala—; Beauvoirrek emakumeentzat formulatu zuen galdera hori, eta XXI. mendeak mila fronte berritan planteatu du berriro (§77). Amaierako gai hau fronte horietara hurbiltzen da. Jada ez ditugu klasiko kontsakratuak aztertzen, pentsalari biziak edo duela oso gutxi hildakoak baizik, zeinen obraren gainean denborak ez baitu oraindik epairik eman: ez dago oraindik XXI. mendeko «kanon» delakorik. Horregatik brotxa-kolpeka ibiliko gara, autore bakoitza bere ideiarik bereizgarrienaren bidez aurkeztuz, haiek agortzeko asmorik gabe.
Bi pausotan egingo dugu. Lehenengoak denok zapaltzen dugun zorua deskribatzen du: mundu globalizatu bat, molde berriko kapitalismo batek gobernatua eta teknologia digitalak errotik eraldatua. Lau diagnostikok —Klein, Bauman, Chomsky eta Hanenek— lagunduko digute ulertzen zer gizarte-motatan bizi garen (§78). Bigarren pausoak gaur egungo pentsamendu kritikoa borrokan ari den bi fronte handiei erreparatzen die: naturaren defentsa krisi ekologikoaren aurrean, eta feminismoak irekitako genero-auziaren jarraipena. Han aurkituko ditugu Nussbaum, Herrero, Preciado eta, berriro ere, Butler (§79).
Ohar bat, ez galtzeko: gai honek ez du bilatzen zortzi doktrina buruz ikas ditzazun, baizik eta ikasturtetik atera zaitezen zeure garaia pentsatzeko tresna-sorta batekin. Ideia hauetako bakoitza inguratzen zaituen horren gainean piztu dezakezun linterna bat da —zure mugikorra, zure etorkizuneko lana, albisteak, planeta—. Horixe da, azken batean, filosofiaren historia bat ixten duen galdera: zertarako balio digu honek guztiak, bizitzea egokitu zaigun mundua ulertzeko?
§78 · Globalizazioa, kapitalismoa eta mundu birtuala: Bauman, Chomsky, Han, Klein
Zoru komuna: mundu globalizatu bat. Globalizazioa deitzen diogu planeta osoko ekonomiak, kulturak eta komunikazioak elkarrekin lotu dituen prozesuari, sistema interkonektatu bakar bat osatzeraino. Kirol-oinetako bat herrialde batean diseinatzen da, beste batean fabrikatzen eta hirugarren batean saltzen; albiste batek edo moda batek segundo gutxitan ematen dio bira munduari. Prozesu horrek —Gerra Hotzaren amaieratik eta internetekin bizkortua— aberastasuna eta konexioa ekarri ditu, baina baita desberdintasun-, prekaritate- eta kontrol-modu berriak ere. Epigrafe honetako lau pentsalariak, nor bere erara, orainaren diagnostikatzaileak dira: ez dute sistema handirik eraikitzen, filosofo klasikoek bezala; gure garaiko ondoez lauso bati jartzen diote izena. Zentzu horretan, susmoaren maisuen (§55) eta Frankfurteko Eskolaren (§68) zereginari jarraitzen diote: sistemak ezkutuan mantendu nahiago duena agerian jartzeari.
Zygmunt Bauman eta modernitate likidoa. Zygmunt Bauman (1925-2017) soziologo eta filosofo poloniar-britainiarrak asmatu zuen gure garaiko bizi-esperientzia ondoen laburbiltzen duen irudia: modernitate likidoa. Haren ideia kontraste batetik abiatzen da. XIX. eta XX. mendeetako modernitate «solidoa» egonkorra eta iraunkorra zen: leku batean jaiotzen zen bat, bizitza osorako lanbide bat ikasten zen, irauten zuen familia bat osatzen zen, ideia sendoetan militatzen zen. Egitura solido horiek —lanpostu finkoa, erakundeak, lotura iraunkorrak— urtu egin dira. Modernitate likidoan, aldiz, dena dabil isurian eta ezer ez da finkatzen: lana behin-behinekoa eta aldakorra da, harremanak hauskor eta ezeztagarri bihurtzen dira —Baumanek maitasun likidoaz hitz egin zuen—, identitateak muntatu eta desmuntatu egiten dira, arropaz aldatzen den bezala. Likidotasun horrek inoiz ez bezalako askatasuna dakar, baina baita etengabeko segurtasunik eza ere: zoru sendorik gabe bizi gara oinen azpian, atsedenik gabe geure burua berrasmatzera behartuta, eta antzinako lotura solidoek ematen zuten segurtasun-sarerik gabe. Baumanek kontsumoan ikusi zuen egoera horren motorra: gizarteak jada ez gaitu ekoizle diziplinatu gisa hezten, kontsumitzaile gisa baizik, eta etengabe asegabe mantentzen gaitu, desiratzen eta erosten jarrai dezagun.
Noam Chomsky eta adostasunaren fabrikazioa. Noam Chomsky estatubatuarrak (1928an jaioa) —mendeko hizkuntzalari garrantzitsuenetako bat, pentsalari politikoa izateaz gain1— mende erdia eman du demokrazia liberaletako boterea aztertzen. Haren ekarpenik aipatuena, Edward Hermanekin batera Askatasunaren zaindariak (1988) liburuan formulatua, adostasunaren fabrikazioaren teoria da. Abiapuntuko galdera deserosoa da: diktadura batean, botereari indarrez eusten zaio; baina nola kontrolatzen da populazioa demokrazia batean, non formalki denok libre baikara eta bozkatu egiten baitugu? Chomskyren erantzuna da kontrola buruen gainean egikaritzen dela, ez gorputzen gainean: komunikabide handiek —publizitatearen eta interes ekonomikoen mende daudenek— informazioa iragazi egiten dute, halako moldez non iritzi publikoak, bere kabuz, eliteei komeni zaiena onartzen amaitzen baitu. Ez dago pentsatzen dena debekatu beharrik, aldez aurretik finkatzea lortzen bada zeri buruz pentsa daitekeen. Horrekin Chomskyk berreskuratu eta eguneratu egiten ditu Frankfurteko Eskolak egina zuen kultura-industriaren kritika (§68) eta ideologiaren nozio marxista zaharra (§55): gutxi batzuen zerbitzura dagoena natural eta begi-bistako gisa aurkezten duen diskurtsoa.
Byung-Chul Han eta nekearen gizartea. Byung-Chul Han filosofo korear-alemana (1959an jaioa) da, beharbada, aro digitaleko bizitzaz une honetan gehien irakurtzen den pentsalaria. Haren diagnostikoak, Nekearen gizartea (2010) liburuan kondentsatuak, aldaketa sakon bat deskribatzen du botereak gobernatzen gaituen moduan. Mendeetan zehar gizarte diziplinario batean bizi izan ginen, debekuaren inguruan antolatua: harresiak, arauak eta zaindariak, «ez duzu egin behar» esaten zigutenak. Gizarte horrek, dio Hanek, errendimenduaren gizarte bati utzi dio lekua, kontrako eta itxuraz askatzaile den agindu baten inguruan antolatuari: «zuk ahal duzu, izan zaitez zeure bertsiorik onena, ez dago mugarik». Emaitza paradoxikoa eta krudela da: jada ez gaitu kanpoko nagusi batek esplotatzen, geuk geure burua baizik, geure burua errealizatzen ari garela sinetsita. Errendimendu-subjektua nagusi eta esklabo da aldi berean; etenik gabe exijitzen dio bere buruari eta, iristen ez denean, ez dio errua sistemari egozten, bere buruari baizik: hortik dator gaur egungo depresio-, antsietate- eta akidura-epidemia (burnout). Bigarren diagnostiko batean, Gardentasunaren gizartea-n (2012), beste bihurgune bat gehitzen du Hanek mundu birtualaz: sareetan geure borondatez erakusten dugu geure burua, gure datuak eta gure intimitatea eskainiz, inork behartu gabe. Kanpotik zaintzen zuen panoptiko zaharra digital batek ordezkatu du, non aldi berean preso eta zaindari baikara, munduari beren burua erakusten dioten preso zoriontsuak. Argitaratzean egikaritzen dugula uste dugun askatasuna, iradokitzen du Hanek, kontrol-modu berri eta sotilago bat da.
Naomi Klein eta hondamendiaren kapitalismoa. Naomi Klein kanadarra (1970ean jaioa), filosofo akademikoa baino gehiago kazetaria eta aktibista, globalizazioaren ahots kritiko eraginkorrenetako bat bihurtu da. Haren tesirik ezagunena, Shock-doktrina-n (2007) azaldua, hondamendiaren kapitalismoarena da: ohartzea erreforma ekonomikorik gogorrenak —pribatizazioak, murrizketak, desregulazioa— asaldura kolektiboko uneak aprobetxatuz ezarri ohi direla, hondamendi natural batek, gerra batek edo finantza-krisi batek populazioa zorabiatuta eta erreakzionatzeko gaitasunik gabe uzten duenean. Kolpearen ondorengo nahasmenduan, azkar onartzen da garai normaletan jendeak baztertuko lukeena. Kleinek horrela eguneratzen du, XXI. menderako, kapitalismoari egindako kritika zaharra (§58): jada ez da soilik lantegiko lanaren esplotazioa, baizik eta sistemak sufrimendua eta beldurra negozio-aukera nola bihurtzen dituen. Haren beste obra ospetsuak, No logo-k (1999), fenomenoaren beste aurpegia erakutsia zuen lehenago: nola marka global handiek ez dituzten produktuak saltzen, identitateak eta bizi-estiloak baizik, eta, bitartean, ekoizpena deslokalizatu egiten duten eskulana merkea den eta eskubideak urriak diren herrialdeetara.
§79 · Ekologismoa eta genero-auzia: Nussbaum, Butler, Herrero, Preciado
Bi fronte zabalik. Aurreko epigrafeak zapaltzen dugun zorua deskribatzen bazuen, honek zoru horren gainean pentsamendu kritikoa gaur borrokan ari den bi gudu handiei erreparatzen die. Lehena ekologikoa da: kontzientzia hartzea kapitalismo globalak planetan zehar zabaldu duen bizimoduak talka egiten duela Lur finitu baten muga fisikoen kontra. Bigarrenak feminismoak irekitako genero-auzia luzatzen du (§76-§77): galdera, alegia, nor kontatzen den subjektu oso gisa eta gizarteak —eta gaur teknikak ere bai— gorputzak eta identitateak nola fabrikatzen dituen. Epigrafe honetako lau pentsalariek erakusten dute bi fronteak, funtsean, elkarri lotuta daudela.
Martha Nussbaum eta gaitasunen ikuspegia. Martha Nussbaum filosofo estatubatuarrak (1947an jaioa) intuizio zahar bat berreskuratu du orainerako: bizitza on bat loratzen den bizitza bat dela, Aristotelesek jada bilatzen zuen eudaimonia hura (§18). Haren ekarpenik eraginkorrena, Amartya Sen ekonomialariarekin batera garatua, gaitasunen ikuspegia da. Abiapuntuko galdera praktikoa da: nola neurtu gizarte bat justua den, edo herrialde bat «garatzen» ari den? Ez da nahikoa, erantzuten du Nussbaumek, aberastasunari edo errentari begiratzea, baliabide berak oso balio desberdina baitu pertsona desberdinentzat. Benetan axola duena ez da jendeak zer daukan, baizik eta benetan zer egin dezakeen eta zer izatera irits daitekeen: haren gaitasunak. Nussbaum oinarrizko gaitasunen zerrenda bat ematera ere iristen da, pertsona orok duintasunez bizitzeko egikaritu ahal izan beharko lituzkeenena —besteak beste: osasuna eta gorputz-osotasuna izatea, zentzumenak eta irudimena erabiltzea, pentsatzea, emozioak sentitzea, jolastea, bizitza politikoan parte hartzea eta beste espezieekin eta naturarekin batera bizitzea—. Horrekin Rawlsek planteatu zuen justiziari buruzko galdera eguneratzen du (§71), baina zuzenduz: erabakigarria ez da ondasunak banatzea, baizik eta bermatzea bakoitzak erabat gizatiarra den bizitza bat gara dezakeela. Ez da kasualitatea haren gaitasunetako azkenak naturarekiko harremana izendatzea jada: pertsonekiko justizia eta planetarekiko justizia batera pentsatzen hasiak dira.
Judith Butler, beste behin: bizitza prekarioa. Ezagutzen dugu jada Judith Butler (1956an jaioa): hirugarren olatuko teoriko handia, generoa performatiboa dela erakutsi zuena —antzezten den paper bat, ez edukitzen den esentzia bat— eta pentsamendu queer-aren bidea ireki zuena (§76). Komeni da une batez harengana itzultzea, XXI. mendeko haren obrak bira bat hartu duelako, gai honetako gainerako autoreekin lotzen duena. Bizitza prekarioa (2004) bezalako liburuetan, Butlerrek fokua identitatetik zaurgarritasunera lekualdatzen du: gizaki guztiok benetan partekatzen duguna ez da esentzia bat, prekaritatea baizik —gorputz ageriak izatea: besteen mendekoak, zauritu daitezkeenak eta hiltzen direnak—. Hortik abiatuta, galdetzen du zergatik egiten zaien negar bizitza batzuei galera gisa, eta beste batzuk, aldiz, ez diren aitortzen ere doluaren duin diren bizitza gisa (urrutiko gerretako biktima anonimoak, itotako migratzaileak). Zaurgarritasun komun hori, gainditu beharreko ahulezia izatetik urrun, etika baten zimendua da Butlerrentzat: denok hauskorrak eta elkarmendekoak bagara, denok zor dizkiogu elkarri zaintza eta babesa. Bira horrekin, generoaren pentsalaria ekologismoak eta zaintzen feminismoak zapaltzen duten lurralde berera hurbiltzen da.
Yayo Herrero eta ekofeminismoa. Yayo Herrero espainiarra (1965ean jaioa) —antropologoa, ingeniaria eta aktibista— ekofeminismoaren erreferentziazko ahotsetako bat da; korronte horrek diagnostiko bakar batean lotzen ditu epigrafe honetako bi guduak. Haren tesia da naturaren menderakuntzak eta emakumeen mendekotasunak erro komun bat dutela: sistema patriarkal eta kapitalista bat, baliabide ikusezin eta doako gisa tratatzen dituena bai natura, bai historikoki emakumeek beren gain hartu duten zaintza-lana. Herrerok bi hitz gakorekin adierazten du. Ekomendekoak gara: jaten, janzten edo arnasten dugun gauza bakoitza biosferatik dator; beraz, planeta finitu batean mugarik gabe hazten den ekonomia bat, besterik gabe, ezinezkoa da. Eta elkarmendekoak gara: gizaki bakar bat ere ez da bere kabuz aski —denok izan gara zaindutako haurrak, eta ia denok izango gara zaindutako zaharrak—, eta bizitzari eusteko lan hori, ia beti emakumeek egina, ordainik eta aitortzarik gabe, ekonomia «ageriko» osoa gainean eraikita dagoen oinarri ezkutua da. Herreroren ondorioa da erdigunean bizitzaren jasangarritasuna jarri behar dela, kapital-metaketaren ordez: gizartea berrantolatzea benetan bizirik mantentzen gaituenaren inguruan, ez hazkundea hazkundeagatik bilatzearen inguruan. Horrela, aurreko epigrafeko kapitalismoaren kritika (§78) eta feminismoaren ondarea (§77) proposamen bakar batean elkartzen dira.
Paul B. Preciado eta gorputza lurralde gisa. Pentsalari hauetako erradikalenarekin ixten dugu. Paul B. Preciado filosofo espainiarrak (1970ean jaioa) muturreraino eramaten du Butlerren ideia —generoa eraiki egiten dela—, baina teoria feministak eman gabe zuen urrats material bat ematen du: ez dira hizkuntza eta arauak bakarrik gure gorputzak fabrikatzen dituztenak, baita industriak, farmakoak eta teknologiak ere. Testo yonqui-n (2008) —non bere esperientzia propioa kontatzen baitu, testosterona hartzen— erregimen farmakopornografikoaren kontzeptua asmatzen du, deskribatzeko gaur egungo kapitalismoak nola gobernatzen duen gorputzaren eta sexuaren bidez: antisorgailu-pilulak, hormonek, kirurgiak, pornoaren industriak eta farmazia-industriak ekoitzi eta arautu egiten dute sentitzen duguna, desiratzen duguna eta garena. Gorputzak aurretiko datu natural izateari uzten dio, eta fabrikatutako eta lehian dagoen lurralde bihurtzen da: biopolitika haren —bizitza bera kudeatzen duen boterearen— luzapen bat, hemen molekulen planoraino iristen dena. Pentsalari trans eta transfeminismoaren figura zentrala den aldetik, Preciadok bakoitzak bere gorputza eta bere identitatea berregiteko duen askatasuna defendatzen du. Haren tesiak eztabaidatuak eta probokatzaileak dira —berak berariaz bilatzen du deseroso jartzea—, baina azken ondorioetaraino eramaten dute ibilbide oso honi hasiera eman zion aurkikuntza: sexu-desberdintasunean «naturaltzat» daukagunetik oso gutxi dela benetan naturala.
Amaitzeko
Eta hemen amaitzen da bidaia. Bi mila eta bostehun urte baino gehiagoko pentsamendua zeharkatu dugu, mundua zerez egina dagoen galdetu zuten joniar haiengandik gure orainari buruzko diagnostiko hauetaraino. Hasieran esan bagenuen filosofiaren historia geure ideietan egindako indusketa bat dela, orain egiaztatu dezakezu gaur begi-bistakotzat daukazunetik zenbat —zure justizia-nozioa, askatasunarena, egiarena, niarena, naturarena— oso atzetik datorren, eta bere garaian ideia berri eta eztabaidatua izan zela. Ikusi ditugun galderetako bat bera ere ez dago itxita: bizirik jarraitzen dute, eta azken gai honek frogatzen du. Aldea da, hemendik aurrera, erantzuten duzuenak zuek zaretela. Ideiak nondik datozen arakatzen ikasi duena hobeto prestatuta dago bereak aztertzeko: benetan pentsatzen duena bereizteko, besterik gabe oinordetzan jaso duenetik edo saldu diotenetik. Horixe —eta ez izen- eta data-bilduma bat— da ikasturtetik eraman dezazun espero duguna: ez jakite bukatu bat, zeure garaia zeure kabuz pentsatzen jarraitzeko tresna-kutxa bat baizik. Indusketa, hemendik aurrera, zurea da.
Hizkuntzalaritzan egin zuen iraultzak (gramatika unibertsal sortzetiko baten ideia, gizaki guztiok komunean duguna) mundu mailako ospea eman zion, bere aktibismo politikoak baino lehen. Hemen bigarren Chomsky interesatzen zaigu, hedabideen eta boterearen kritikaria.↩︎