21. gaia · Beauvoir eta pentsamendu feminista
Beauvoirrengan eta pentsamendu feministan sartzeko
Aurreko gaia ohartarazpen postmoderno batekin itxi zen: mesfidatu Arrazoiaren izenean —letra larriz— hitz egiten duela dioenaz, garai bakoitzak «unibertsal» aldarrikatzen duenaren atzean interes partikularrak ezkutatu ohi direlako (§75). Bada, bada kasu bat non susmo horrek bete-betean jotzen baitu itua, zorroztasun deseroso batez. Filosofiaren historia ia osoan zehar, «gizakia», «herritarra» edo «Gizona» deitu zitzaiona isilean pentsatu zen maskulinoan, eta kanpoan —edo bigarren planoan— utzi zuen gizateriaren erdia: emakumeak. Bazterketa hori argitara ateratzea, naturala ez baizik eta fabrikatua zela erakustea, eta emakumeen duintasun berdina aldarrikatzea da XIX. eta XX. mendeetako pentsamenduaren gertakari handienetako bat. Horixe da gai honen auzia.
Bi pausotan zeharkatuko dugu, kanpotik barrura. Lehenengoak distantzia hartu eta mugimenduari begiratzen dio bere osotasunean: feminismoa, gizarte- eta pentsamendu-korronte gisa, bi mendetan zehar olatutan ordenatu ohi dena —aitzindari ilustratuetatik sufragismora, eta hartatik XX. mendearen bigarren erdiko feminismoetara—, olatu bakoitza bere aldarrikapenekin eta bere figurekin (§76). Bigarren pausoak planoa ixten du mugimendu horri guztiari bere obra filosofiko handiena eman zion pentsalariaren gainean: Simone de Beauvoir, zeinaren Bigarren sexuak (1949) eskaini baitzituen, azkenean, emakumeen mendekotasuna ulertzeko eta borrokatzeko tresna kontzeptualak —emakume kategoria, biologikoaren eta sozialaren arteko bereizketa, Subjektua/Bestea bikotea— (§77).
Bi pausoak josten dituen haria uste sendo bakar bat da, Beauvoirrek esaldi labur batean bildu zuena: ez da emakume jaiotzen, emakume egiten da. Emakume eta gizonezko gisa garena ez badator naturak emana, gizarteak eraikitzen badu, orduan beste era batera pentsa daiteke eta, batez ere, alda daiteke. Horixe da hurrengo orrialdeetan eskuan eraman beharreko aurkikuntza.
§76 · Feminismoaren olatuak
Feminismoa, mugimendu eta filosofia. Feminismoa, aldi berean, pentsamendu-korronte bat eta gizarte-mugimendu bat da: emakumeen eta gizonezkoen duintasun berdina defendatzen du, eta emakumeen mendekotasuna borrokatzen. Haren historia luzea ordenatzeko, metafora bat egin da ohiko: olatuena, bakoitza bere aldarrikapenekin, bere figurekin eta bere unearekin. Komeni da tentuz erabiltzea —eskema mundu anglosaxoitik dator, eta itzalean uzten ditu beste feminismo batzuk1—, baina mapa gisa balio du, ez galtzeko. Gai honetako filosofo zentralean gelditu aurretik, zeharka dezagun mapa hori Taula 14.
Aurrekari ilustratua. Sexuen arteko berdintasunari buruzko lehen hausnarketa filosofiko sakona Ilustrazioarekin jaiotzen da (§49). Emakumeak aintzat hartzen ez zituen Gizonaren Eskubideen Adierazpen baten aurrean, Olympe de Gougesek (1748-1793) Emakumearen eta emakume herritarraren eskubideen adierazpena (1791) idatzi zuen, eta Mary Wollstonecraftek (1759-1797) bere Emakumearen eskubideen aldarrikapenan (1792) aldarrikatu zuen emakumeak gizonezkoak bezain gai direla arrazoirako, eta, beraz, arrazionalki hezi behar direla, ez soilik atsegin emateko. Feminismo ilustratu honi —hala deitzen diogu hemen, «lehen olatua» geroko sufragismoarentzat gordez— dagokio gero etorriko den guztiaren hazia: desberdintasuna naturala ez bada, heziketa txar baten fruitua baizik, zuzendu egin daiteke.
Lehen olatua: sufragismoa. Lehen olatua bera XIX. mendetik XX.aren hasierara hedatzen da, eta haren aldarrikapenak batez ere legezkoak dira: boto-eskubidea (emakumeen sufragioa), emakumeek hezkuntzarako sarbidea izatea eta sexuen arteko neurri bikoitzak deuseztatzea. Jada ez da pentsalari bakan batzuen kontua, nazioarteko mugimendu bat baizik, kontaezin ahala emakume antolaturekin; Erresuma Batuan, suffragetteek protestetara, sabotajeetara eta gose-grebetara ere jo zuten; sufragistek, berriz, bide epelagoak hobesten zituzten. Naziorik nazio joan zen emakumeen botoa aitortzen —Zeelanda Berrian 1893an, beste askotan Lehen Mundu Gerraren ondoren, Espainian 1931n—, eta, helburu hori lortu ahala, lehen olatua indarra galtzen joan zen, bi gerrek eta gabezia ekonomikoek ere balaztaturik. Garai hartan, 1949an, liburu batek feminismoaren norabidea aldatu zuen: Bigarren sexua, Simone de Beauvoirrena; hurrengo atala eskaintzen diogu figura horri.
Bigarren olatua: pertsonala politikoa da. Bigarren olatua Europan eta Estatu Batuetan sortzen da, hirurogeiko hamarkadaren amaieran, eta laurogeiko hamarkadara arte luzatzen da. Jada ez da legezko berdintasunarekin konformatzen: begirada emakumeen esperientzia pertsonalera eta teoria feminista baten eraikuntzara eramaten du. Haren gizarte-eragingarria, neurri batean, gerraostea izan zen: Bigarren Mundu Gerran, emakume askok mobilizatutako gizonezkoen lanpostuak bete zituzten, eta, haiek itzultzean, etxera itzularazi zituzten beren borondatearen kontra. Ondoez hartatik hiru korronte handi jaio ziren: liberala —nagusia eta praktikoa, paritatea eta emakumeek botere-postuetarako sarbide berdina izatea bilatzen ditu—; erradikala —gizartean patriarkatu hierarkiko bat ikusten du, eta hartan integratzea ez da aski: berregituratu egin behar da—; eta kulturala edo desberdintasunarena —femeninotzat jotako nolakotasunak aldarrikatzen eta ospatzen dituena, emakumeei gizonezkoak bezalako bihur daitezen eskatu beharrean—. Hiru figurak gorpuzten dute: Betty Friedanek (1921-2006), zeinaren Feminitatearen mistikak (1963) izena jarri baitzion ezkontza eta amatasuna beste paturik ez zutela sinetsarazitako etxekoandreen «izenik ez duen ondoezari»; Kate Millettek (1934-2017), Sexu-politikan (1970) patriarkatu terminoa ezagun egin eta emakumeen mendekotasuna auzi politikoa dela erakutsi baitzuen; eta Gloria Steinemek (j. 1934), kazetari eta aktibista, feminismoa iritzi publikora eraman baitzuen.
Hirugarren olatua: aniztasuna. Hirugarren olatua laurogeita hamarreko hamarkadan abiatzen da, bigarrenean jaiotako emakumeekin, eta interneten zabalkundearekin egiten du bat; horrek irismen globala ematen die haien ahotsei. Haren ezaugarri nagusia aniztasuna da: jada ez da «emakumea» aipatzen, singularrean, oso emakume desberdinak baizik. Haren kontzeptu gakoa intersekzionalitatea da —generoa arrazarekin, klasearekin eta sexualitatearekin gurutzatzen dela egiaztatzea, halako moldez non emakume guztiek ez baitute zapalkuntza bera bizi—, eta horri gehitzen zaizkio gorputzaren eta sexualitatearen baieztapena eta esentzialismoaren ukoa, hau da, emakume izateko modu «egiazko» bakar bat existitzen delako ideiarena. Haren pentsalari eragin handienekoa Judith Butler da (j. 1956), sexuaren eta generoaren arteko bereizketa erradikalizatzen duena. Butlerrentzat, generoa performatiboa da: ez da eduki egiten den nolakotasun bat, behin eta berriro antzezten den paper bat baizik —hizkuntzaren, keinuen eta gizarte-arauen bidez—, halako moldez non emakume edo gizonezko izaten baita papera antzeztean eta antzezteagatik. Harago doa, eta ukatzen du sexua bera kulturaren aurreko datu biologiko huts bat denik: hura ere, dio, arautzat emandako heterosexualitate batetik jaiotako gizarte-ideia bat da. «Ar/eme» binarismoaren aurrean, identitateen espektro jariakor bat proposatzen du, eta heteronormatibitatearen aurrean, queer pentsamenduak biltzen duen bizi-moduen aniztasuna; pentsamendu horren aitzindaria izan zen2.
| Olatua | Garaia | Aldarrikapena | Figurak |
|---|---|---|---|
| Feminismo ilustratua (§49) | XVIII. m. | berdintasuna arrazoitik jaiotzen da; emakumeak hezi | Olympe de Gouges, Mary Wollstonecraft |
| Lehen olatua (sufragismoa) | XIX. m. – XX.aren hasiera | legezko eskubideak: botoa, hezkuntza | sufragistak eta suffragetteak |
| Bigarren olatua | 1960ko hamarkadaren amaiera – 1980 | «pertsonala politikoa da»; legetik harago | Friedan, Millett, Steinem |
| Hirugarren olatua | 1990etik aurrera | aniztasuna eta intersekzionalitatea; sexua/generoa | Judith Butler |
Ibilbide hau eginda, geratzen da figura bat bertan erabat sartzen ez dena. Izan ere, bada pentsalari bat, lehen olatuaren eta bigarrenaren artean kokatua, feminismoari bere obra filosofiko handiena eman ziona eta gero etorri zen ia guztia elikatu zuena, olatu bakar batekoa garbi izan gabe. Hari eskaintzen diogu, luze-zabal, gaiaren gainerako guztia.
§77 · Simone de Beauvoir: «emakume» kategoria eta bestetasuna
Beste erdiaren filosofoa. Simone de Beauvoir (1908-1986) filosofoa, eleberrigilea eta aktibista izan zen, eta Jean-Paul Sartreren bikotekidea mende erdiz (§64). Hura bezala existentzialista, existentzialismoaren askatasun kokatua (§62) filosofiak ia zapaldu gabeko lur batera eraman zuen: emakumearen kondiziora. Haren obra nagusia, Bigarren sexua (1949), mendeko libururik eragin handienetakoa da eta feminismo garaikidearen sorrera-pieza —hain zentrala, non unibertsitaterako sarbide-azterketako irakurgaien artean baitago—. Bitxia bada ere, urteetan Beauvoirrek uko egin zion bere buruari feminista deitzeari, etiketak bere pentsamendu-askatasuna estutuko zuen beldurrez; geroago bakarrik, bere liburuak mugimenduan izandako oihartzuna ikustean, onartu zuen izena3. Haren pentsamendua egituratzen duen galdera sinplea eta zorabiagarria da aldi berean: zer da emakume izatea?
Emakumearen aurretik, anbiguotasuna. Emakumeari buruzko haren analisia ulertzeko, komeni da hari eusten dion oinarri etikotik abiatzea, bi urte lehenago finkatua Anbiguotasunaren moralaren alde liburuan (1947). Beauvoir egiaztapen batetik abiatzen da: gizakia ebatzi ezin diren dualitatez eginda dago. Gogoa eta gorputza gara, banako libreak eta aldi berean talde bati lotuak, halabeharraren fruitu eta, aldi berean, erabakitzeko gai diren eragileak. Dualitate erabakigarria existentzialismotik (§62) dagoeneko ezagutzen duguna da: faktualtasuna gara —izatez garena: gure adina, gure iragana, gure hilkortasuna— eta aldi berean transzendentzia —oraindik ez garenerantz geure burua proiektatzeko gaitasuna—. Ezin gara polo bakar batekin geratu: biek tiratzen digute aldi berean, eta tentsio ebatzi ezin horretatik jaiotzen da existentziaren anbiguotasuna, larridura eragiten diguna. Betiko tentazio filosofikoa, dio Beauvoirrek, poloetako bat moztea izan da, deserosotasunarekin amaitzeko: Platonek eta Agustinek gorputza arimari sakrifikatzen diote (§09, §26); Descartesek halabeharra ezabatzen du bere erloju-unibertsoarekin (§36); marxismoak Jainkoa ezabatzen du, baina absolutu bat berreskuratzen du atzeko atetik: Gizateria (§58). Guztiak dira askatasunetik eta haren zorabiotik ihes egiteko moduak.
Itxaropenaren etika bat, Jainkorik gabe eta absoluturik gabe. Kondizio anbiguo horretatik moral bat ateratzen du Beauvoirrek. Ez garenez inolako zentzu absoluturen iturri —ez gara Jainkoa—, ez dago lekurik balio absolutuentzat, ezta gure dilemak behin betiko ebatzi nahi dituzten etikentzat ere. Haren proposamena itxaropen existentzialaren etika bat da, gure mugak aitortu, etorkizuna irekita mantendu eta sekularra izan behar duena: kristautasunaren Jainkoa nahiz marxismoaren Gizateria baztertu behar ditu, biek gaurko pertsona errealen duintasuna etorkizun utopiko baten mende jartzen baitute —zerua edo klaserik gabeko gizartea—, agian inoiz iritsiko ez dena. Daukagun bakarra oraina da, eta bertan egiten ditugun ekintzak. Honekin, Beauvoirrek erantzun egiten dio Dostoievskik bere pertsonaia baten ahotan jarri zuen esaldi ospetsuari —«Jainkorik ez badago, dena dago zilegi»—. Ez da egia, erantzuten du: Jainkoa barkatzeko edo kondenatzeko ez egoteak ez du esan nahi denak balio duenik, justu kontrakoa baizik: gu bakarrik gara egiten dugunaren erantzule, erantzukizun hori inorengan deskargatu ezinik. Eta nola oinarritu balio partekatuak Jainkorik gabe? Beauvoirrek bakar batean zifratzen du: gaizkia askatasuna ukatzea da, nirea nahiz bestearena. Eta ezin dudanez neure askatasuna baieztatu aldi berean besteena baieztatu gabe —libreen artean bakarrik baitu zentzua libre izateak—, denok gara denon askatasunaren baldintzak bermatzearen erantzule. Hau da gainerako guztiari eutsiko dion habe nagusia: zapaltzea besteren askatasuna ukatzea bada, orduan emakumeen zapalkuntza ez da onartu beharreko egitate natural bat, desegin beharreko gaizki bat baizik.
Ez da emakume jaiotzen. Etika horrekin armaturik, Beauvoirrek emakumeengana itzultzen du begirada. Bigarren sexuak erakutsi nahi du nola fabrikatu duten Mendebaldeko zientziek, erlijioek eta tradizioek emakumearen berezko gutxiagotasunaren ideologia bat, gizonezkoaren nagusitasuna justifikatzeko. Eta ustezko natura hori desmuntatzen du liburuko pasarterik ospetsuenarekin:
Ez da emakume jaiotzen: emakume egiten da. Inolako patu biologikok, psikikok, ekonomikok ez du definitzen giza emeak gizartearen baitan hartzen duen irudia; zibilizazioak, bere osoan, lantzen du arraren eta irenduaren arteko produktu bitarteko hori, femenino kalifikatu ohi dena.
—Simone de Beauvoir, Bigarren sexua (1949)
Ideia irismen luzekoa da. Giza eme baten gorputzarekin jaiotzea egitate biologiko bat da; baina emakume izatea —garai eta leku bakoitzak hitz horri kargatzen dion guztiarekin: goxotasuna, ahultasuna, emate osoa, mendekotasuna— jaiotzaren ondoko sozializazio-prozesu luze baten emaitza da. Datu biologikoaren eta gizarte-paperaren arteko bereizketa honetan askok ikusi dute gaur egunero erabiltzen dugun sexua eta generoa kontzeptu-bikotearen jatorria, nahiz eta adituek eztabaidan jarraitzen duten Beauvoirrek noraino eraman nahi izan zuen. Eztabaidaezina da zer ekarri zuen: hizkuntza bat, feminitatea gizarte-eraikuntza gisa aztertzeko, eta metodo bat, hura kritikatzeko. Emakumea egin egiten bada, berregin ere egin daiteke.
Subjektua eta Bestea. Nola fabrikatu da irudi hori? Hemen Beauvoirrek bere tresna kontzeptual zorrotzena sartzen du: bestetasuna. Oinarriko ideia orokorra da. Nik neure burua definitzen dut ni izanez Besteen aurrean, ni bezalakoak ez direnen aurrean; eta talde batek gu gisa definitzen du bere burua, kanpoan geratzen direnen aurrean. Greziarrek zibilizatutzat zeukaten beren burua, barbaroen aurrean; Hirugarren Reichak arraza goren aldarrikatu zuen bere burua, juduen aurrean, eta haiek deshumanizatu egin zituen, sarraskiraino (§69). Beste bat bereizteak eta hari ezaugarriak egozteak, begiratuaz bezainbeste, begiratzen duenaz hitz egiten du: immigranteari lana kentzea leporatzen diogunean, batez ere geure beldurrez ari gara hizketan. Bestetasun-harreman orotan bada Subjektu bat —bere burua arautzat, esentzialtzat, absolututzat hartzen duena— eta Beste bat —ez-esentziala, Subjektuarekiko harremanaz definitzen dena eta haren mende dagoena—. Bada, dio Beauvoirrek, Mendebaldeko zibilizazioan, besterik ezean, Subjektua gizonezkoa da: «gizakia» pentsatzen dugunean, gizonezko bat pentsatzen dugu, eta gizonezkoaren ezaugarriak espezie osora hedatzen dira, halako moldez non emakumea ez baita definitzen gizaki oso gisa, bere berezitasunekin, baizik eta gizonezko osatugabe gisa, izaki gabetu gisa: Bestea. Formula, bere sinpletasunean basatia, hau litzateke: gizakia = gizonezkoa.
Historiarik gabeko zapalkuntza bat. «Bestetze» hau ez da jolas kontzeptual bat: emakumeen bizitza konkretuak ekoitzi ditu, haien bigarren mailako papera, haien mendekotasun-harremanak. Eta, naturalizatzean —Naturari edo Jainkoari egoztean—, ia ikusezin eta auzitan jarri ezin bihurtu da: emakumea berez bada horrelakoa, ez dago zer eginik. Beauvoirren analisiak sorginkeria hori hausten du, gizarte-produktu bat dela —eta, beraz, itzulgarria— erakustean. Baina emakumeak oso zapalkuntza-kasu berezia dira, eta hemen Beauvoir argitasun deseroso batekoa da. Juduak edo esklabo beltzak ez bezala, emakumeek ez dute talde identifikagarri bat osatzen, jatorri historiko batekin, kontzientzia komun batekin eta elkartasun propio batekin: gizateriaren erdia dira, gizonezkoen artean sakabanatua, haiei lotua. Ezin diote beren bestetasunaren hasierari arrastoa jarraitu, ezta beren burua herri iraindutzat aldarrikatu ere. Horri gehitzen zaio Beauvoirrek lotura heteronormatiboa deitzen duena: ez desira, baizik eta gizarte-ideal bat, zeinaren arabera emakumea batzen zaion gizonezkoaren bidez errealizatzen baita; horrek Subjektu gisa dagokion lekua ez aldarrikatzera darama, eta Beste paperarekin konformatzera. Horregatik, emakumeak beren mendekotasunaren konplize izan daitezke: halako erosotasun bat aurkitzen dute hartan —askatasuna eta haren arriskuak kargatu behar ez izatearena—, fede txarreko zoriontasun bat, zentzu sartrearrean (§64). Ez da istorio osoa, ñabartzen du Beauvoirrek: askok zoriontasun mendeko hori bilatzen dute beste aukerarik ez dutelako, beren baldintza materialak direla eta.
Emantzipazioaren baldintzak. Nola irteten da hortik? Beauvoirren erantzuna koherentea da bere etikarekin: askapena emakumeen beren zeregina da. Ez da kontua gizonezkoei askatasuna «eman» diezaietela eskatzea, baizik eta emakumeek fede txarreko zoriontasuna baztertzea, beren elkartasuna aurkitzea eta askatasunaren plazerera eta arriskura ausartzea. Gizonezkoekiko gatazka saihetsezina izango da, baina ez betierekoa: haiek emakumeak Subjektu libre gisa aitortzen dituztenean amaituko da. Botoa eta independentzia ekonomikoa konkistatzea beharrezkoa da, baina ez da aski, ez baitu ukitzen emakumea fabrikatzen duen sozializazioa, ezta gizonezkoa gizatasunaren prototipo gisa tronutik kentzen ere. Emakumeek uztarri bikoitz batetik askatu behar dute: libre izatea gizonezkoak bezalako bihurtzea dela sinestetik —horrek beren buruaz besterentzen ditu— eta emakume-paperera moldatzen dituen hezkuntzatik. Hortik, emantzipazioaren aurreko bi baldintza: emakumeak munduan proiektu propioekin parte hartzeko sozializatuak izatea, eta beren gorputzak eta esperientziak mundua interpelatzeko dituzten modu konkretuak esploratu ahal izatea. Horrek guztiak egiturazko aldaketa sakonak eskatzen ditu —seme-alaben zaintza partekatua, hezkuntza berdina, antisorgailuak eta abortua, eta, batez ere, autonomia ekonomikoa—. Baina funtsezko baldintza sinbolikoa da: «emakume» mitoa deseraiki egin behar da, suntsitu ahal izateko, zutik dirauen bitartean ez baita beste inolako neurririk aski izango. Helburua ez da etorkizun androgino bat, non alderik ez den existituko, baizik eta bat non aldeek bi pertsona-klase fabrikatzeko balio izateari utziko dioten. Hartan —eta hau da azken bira, erro etikokoa— denok aitortuko genuke geure burua, aldi berean, Subjektu gisa eta beste gisa, libre eta elkarrekiko, Subjektu absoluturik gabe eta Beste absoluturik gabe.
Zahartzaroa, beste Bestea. Analisi honen irismenak gainezka egiten dio emakumearen auziari. Zahartzaroan (1970), Beauvoirrek metodo bera-bera aplikatu zion deshumanizatutako beste talde bati: adinekoei. Hemen ere, muga erreal batek —zahartzen den gorputzak— aitzakia gisa balio du zaharra Bestearen kondiziora murrizteko, proiektuei ekiteko eta harremanak izateko gaitasuna ukatuz, horiek baitira Subjektuaren ezaugarriak. Eta hemen ere, bazterketa ez du biologiak agintzen, pertsonak beren lan-produktibitateagatik bakarrik baloratzen dituen gizarte batek baizik —izan ere, zahartzaroa lehenago iristen zaio bizitza gogorragoa izan duenari: «meatzari bat agure bat da jada berrogeita hamar urterekin»—. Injustizia, emakumeekin bezala, alde batez baliatzea da, bazterketa justifikatzeko. Hain urrun dauden bi liburuk egitura bera partekatzeak agerian uzten du noraino zen Subjektua/Bestea bikotea, Beauvoirrentzat, zapalkuntza pentsatzeko giltza unibertsal bat.
Olatuetatik ihes egiten duen figura. Non kokatu Beauvoir §76ko mapan? Olatu bakar batean ere ez erabat. Bigarren sexua 1949an argitaratu zuen, lehen olatua itzalita zegoenean eta bigarrena artean jaio gabe, eta urteetan uko egin zion bere buruari feminista deitzeari, sailkatze horren beldurrez. Eta, hala ere, haren liburua bigarren olatuaren txinparta intelektuala izan zen —hark sortze-testu gisa irakurri zuen— eta haren ideiak hirugarreneraino iristen dira. Olatu batekoa izatea baino gehiago, Beauvoir haiek lotzen dituen gontza da, eta gero etorri zen ia guztiaren substratu filosofikoa. Ondare horretatik bi ekarpen konkretu nabarmendu behar dira, haren feminismo existentzialistaz gain —atal osoa zeharkatzen duen ideia: emakumeak ez du aldez aurretik emandako esentziarik; askatasunean egiten da—.
Sororitatea. Askapena emakumeen beren zeregina bada, elkar aitortu beharra dute. Horregatik aldarrikatzen du Beauvoirrek, Bigarren sexuan, emakumeen arteko elkartasuna: har dezatela kontzientzia komuna beren egoeraz, berdintasuna konkistatzeko, horregatik gizonezkoaren kopia bihurtu gabe. Ideia hori taupaka dago gaur egungo sororitatearen nozioan —emakumeen arteko ahizpatasuna4—, gero hirugarren olatuak intersekzionalitatearekin (§76) zabaldu zuena: ez klase bereko berdinen arteko ahizpatasun soila, emakume guztien artekoa baizik, edozein dela ere haien arraza, haien klasea edo haien orientazioa.
343en Manifestua. Beauvoir ez zen filosofia espekulatiboan geratu: ekintzaren lurrera jaitsi zen. Adibiderik onena 343en Manifestua da, berak berak idatzia eta Le Nouvel Observateur aldizkariak 1971ko apirilaren 5ean argitaratua. Bertan, 343 emakumek —Beauvoir tartean— publikoki aitortzen zuten abortatu egin zutela: orduan, Frantzian, legez kanpokoa zen hori, eta kartzelaz zigortua. Aldi berean zen aitorpen kolektibo bat eta desafio politiko bat, eta abortuaren despenalizaziorako bidea irekitzen lagundu zuen5. Askatasun kokatuaren filosofoak horrela gauzatzen zuen, bere bizitzan bertan, bere etikak predikatzen zuen erantzukizuna.
Balantzea. Beauvoir pentsalari konplexua da, tentsiorik eta kontraesanik gabea ez dena, eta horrexegatik dago oraindik bizirik: irakurria, eztabaidatua eta, batzuetan, gaizki interpretatua izaten jarraitzen du, edo berak sinatuko ez zituzkeen kausen alde deitua. Baina haren funtsezko ekarpenak oso-osorik dirau. Filosofiari emakumearen kondizioa pentsatzeko tresna eman zion —Subjektua/Bestea bikotea—, eta emakumeei, beren zapalkuntza izendatzeko hizkuntza eta hura gainditzeko zerumuga bat: mundu bat non aldeak ez duen desberdintasunik fabrikatuko. Subjektu osoaren kategoriatik nor geratzen den kanpo: galdera hori ez da itxi; eraldatuta berragertzen da XXI. mendeko generoari, aniztasunari eta justiziari buruzko eztabaidetan, eta haietara hurbiltzen da hurrengo gaia (§79).
Olatutako historiak, batez ere, herrialde anglosaxoietako mugimenduaren garapena islatzen du; herrialde horiek XX. mendean izan zuten kultura-eragin izugarriak kontakizun nagusi bihurtu du. Beste leku askotan ere baziren feminismoak, eskemak ondo harrapatzen ez dituenak.↩︎
Butlerri eta XXI. mendeko feminismoari buruz, itzuli egingo gara egungo erronkak lantzean (§79), beste ahots batzuekin batera, ekofeminismoarenak esaterako. Hemen aski da hirugarren olatuaren erreferentzia handi gisa kokatzea.↩︎
Erresistentzia hori ez da anekdota hutsa: bat dator haren existentzialismoarekin, mesfidati baitago pertsonaren askatasun konkretua aldez aurretik emandako esentzia batez ordezka dezakeen etiketa finko ororen aurrean.↩︎
Terminoa ez da berria: gaztelaniaz «sororidad» erabili zuen lehena, bitxia bada ere, Miguel de Unamuno bilbotarra izan zen (§65), 1921ean («convendría acaso hablar de sororidad y de sororal, de hermandad femenina»). Espainiako Errege Akademiak ez zuen hitza 2018ra arte onartu.↩︎
Keinuak oihartzuna izan zuen Frantziatik harago: 1979an, mila emakumek baino gehiagok antzeko adierazpen bat sinatu zuten Espainian, Basauriko 11ak babesteko, abortua artean delitua zela auziperatuak baitziren.↩︎