17. gaia · Existentzialismoa
Existentzialismoan sartzeko
Nietzschek zeru huts baten aurrean utzi zuen XX. mendeko gizakia: «Jainkoa hil da», eta harekin batera behea jotzen zuen Mendebaldeko balioei eusten zien zoruak (§61). Zabalik geratzen zen galdera kezkagarria zen: inork ez badu aldez aurretik idatzi zertarako existitzen garen, nork erabakitzen du, orduan, zer izan behar dugun? Existentzialismoa da eskularru hori jasotzen duen korrontea. Ez da eskuliburu komun bat duen eskola bat, oso pentsalari desberdinen arteko familia-aire bat baizik —batzuk kristauak, besteak ateoak—, abiapuntu bat partekatzen dutenena: filosofatzen hastea ez betiereko esentzietatik, baizik eta nor bere existentzia konkretutik, haragizko eta hezurrezko indibiduo horretatik, eskatu gabe jaiotzen dena, bermerik gabe aukeratu behar duena eta hilko dela dakiena.
Hiru urratsetan ikusiko dugu. Lehenik, korronte osoari komunak zaizkion ideiak: esentzia aurretzen duen existentzia, askatasuna eta larridura, benetakotasuna masaren aurrean (§62). Gero, haren bertsiorik sakonena eta zailena, Martin Heideggerrena, filosofiari izateari buruzko galdera zaharra itzultzen diona eta galdera hori egiten duen ente bakarretik planteatzen duena, gizakiarengandik (§63). Eta, azkenik, formulaziorik publikoena eta borrokalariena, Jean-Paul Sartrerena, existentzialismoa kafetegietara, antzerkira eta kalera eraman zuena, eta formula ospetsu batean laburbildu zuena: «libre izatera kondenatuak» gaude (§64).
Komeni da honezkero gogoan hartzea korronte hau ez dela hemen agortzen. Askatasun kokatuari buruzko haren analisia da zimendua, zeinaren gainean Simone de Beauvoirrek, urte gutxi batzuk geroago, emakumearen kondizioari buruzko galdera eraikiko baitu (§77); eta haren motiboek —existentziak, bizitzak, sistemen aurreko indibiduoak— oihartzuna dute jarraian ikusiko dugun espainiar pentsamenduan, Unamunoren larrian eta Ortegaren bizi-arrazoian (§65-§66).
§62 · Existentzialismoa: ideia nagusiak
Existentziaren filosofia bat, ez esentziarena. Aurreko tradizio osoak, Platonengandik hasita, esentzia jarri zuen aurretik: lehenik gauzen natura dago —zaldi bat, triangelu bat edo gizaki bat zer diren—, eta gero indibiduo konkretuak, eredu hori gauzatu besterik egiten ez dutenak. Existentzialismoak ordena irauli egiten du giza kasurako: gizakiarengan existentziak esentzia aurretzen du. Esan nahi du ez garela mundura etortzen aldez aurretik finkatutako natura batekin, aiztoa mozteko ideiak finkatua datorren bezala; lehenik existitzen gara —aukeratu ez dugun bizitza batera jaurtiak aurkitzen dugu geure burua—, eta gero bakarrik, aukeratuz eta jardunez, goaz garena egiten. Ez dago, beraz, nork bere kopiatu beharreko «gizaki idealaren» aurretiazko planorik. Egiteke dagoen proiektu bat gara, ezer baino lehen.
Bizitza konkretutik filosofatzea. Horregatik mesfidatzen da existentzialismoa sistema abstraktu handiez. Lehen bulkada XIX. mendean ematen dio Søren Kierkegaard daniarrak (1813-1855), Hegelen filosofiaren aurka altxatzen denak: ezertarako ez du balio —halaxe dio, funtsean— dena orokorki azaltzen duen sistema handios batek, baldin eta ezer esaten ez badio sufritzen duen, zalantza egiten duen eta bere bizitza hemen eta orain erabaki behar duen indibiduo singularrari. Filosofia, hala, berriro bihurtzen da Sokratesentzat edo estoikoentzat izan zena (§22): ez munduari buruzko jakite teoriko bat, bizimodu bat baizik, nork bere existentziarekin moldatzeko modu bat. Axola duten egiak ez dira arbel batean frogatzen direnak, baizik eta haiengatik bizitzeko eta hiltzeko prest gauden haiek.
Askatasuna eta larridura. Ezerk ez bagaitu aldez aurretik definitzen, orduan erro-errotik libreak gara: egoera bakoitzean aukeratzea egokitzen zaigu, eta ezin dugu ez aukeratu, zeren eta korronteak eraman gaitzan uztea ere, dagoeneko, aukera bat baita. Baina askatasun hori ez da arina; astuna da. Norbere bizitzaren erantzule izatearen zorabioa, heltzeko barandarik gabe, da Kierkegaardek larridura deitu zuena. Komeni da beldurretik bereiztea: beldurrak beti du objektu bat —txakurrari, gaixotasunari, azterketari zaio beldur—; larridurak, aldiz, ez du objekturik, eragiten duena askatasuna bera baita, edozer izateko aukera irekia. Norbere aukeren amildegira begiratzen duenak zorabio hori sentitzen du. Larridura, sendatu beharreko matxura bat izatetik urrun, agerkaria da: geure askatasunaren aurrean bakarrik gaudela erakusten digu.
Benetakotasuna masaren aurrean. Larriduratik irteteko biderik errazena hari ihes egitea da: aterpe hartzea «egiten denean», pentsatzea «pentsatzen dena», bizitzea «mundu guztia» bizi den bezala. Anonimatuan urtutako existentzia horri, non inor ez baita inor denak trukagarriak direlako, bizitza ez-benetakoa deitzen diote existentzialistek. Haren aurrean, benetakotasuna da norbere existentzia eginkizun eskualdaezin gisa bere gain hartzea: jabetzea bizitza hau nirea dela, aukera hauek nireak direla, eta haien zentzua ez didala jendetzak oparituko. Ez da elkartasunik gabeko apeta bat, kontrakoa baizik: bere buruaren jabe denak bakarrik erantzun dezake benetan besteen aurrean. Masak erantzukizuna urtu egiten du; benetakotasunak, aldarrikatu.
Absurdua eta korrontearen bi leinuak. Azken motibo bat geratzen da, absurduarena: gure zentzu-egarriaren eta isilik dirauen unibertso baten arteko etena. Gizakiak arrazoiak eskatzen ditu, eta munduak ez du erantzuten; dibortzio horretatik sortzen da sentsazioa existentzia, funtsean, doakoa dela, justifikaziorik gabea. Diagnostiko komun horren aurrean, existentzialismoa bi leinutan adarkatzen da. Batak, sinestunak, Kierkegaardengan abiatu eta Gabriel Marcelengan edo Karl Jaspersengan jarraitzen duenak, fedearen jauzian ikusten du larriduraren erantzuna. Besteak, ateoak, Nietzscherengandik Jainkoaren heriotza jasotzen duenak (§61), aterpe transzendente oro ukatzen du eta gizakia bere askatasunarekin bakarrik uzten du. Bigarren leinu hori izango da —Heideggerrena, ñabardurekin, eta batez ere Sartrerena eta Camusena— XX. mendean nagusituko dena, neurri handi batean bi mundu-gerren esperientziari erantzunez, haiek oso konkretu bihurtu baitzituzten zentzuari, heriotzari eta erantzukizunari buruzko galderak. Autore horiengana hurbilduko gara jarraian Taula 13.
§63 · Martin Heidegger
Ahaztutako galdera. Martin Heidegger (1889-1976) da, Sartreren baimenarekin, existentzialismoaren filosoforik eragin handienekoa, eta baita zailena ere. Haren obra nagusia, Izatea eta denbora (1927), galdera batetik abiatzen da, berak filosofiako zaharrena eta ahaztuena dela uste duena: izateari buruzko galderatik. Zer esan nahi dugu zerbait «badela» esaten dugunean? Tradizioa, Heideggerren arabera, enteez arduratu zen etengabe —gauzez, objektuez, Jainkoaz—, baina itzalpean utzi zuen ente bat izanarazten duen izatea bera. Galdera hori berreskuratzeak abiapuntu berri bat eskatzen du; eta puntu hori galdera hori egiten duen ente bakarra baino ezin da izan, bere izateaz galdetzen dena: gizakia.
Daseina, munduan-izate bat. Etiketa zaharrak ez arrastatzeko —«subjektua», «arima», «kontzientzia», suposizioz kargatuak—, Heideggerrek termino berri batez izendatzen du gizakia: Dasein, hitzez hitz «hor-izatea» edo «hor-egotea». Daseina ez da gauza bat gauzen artean, ezta mundua kanpotik begiratzen duen adimen itxi bat ere, Descartesen cogitoan bezala (§36). Haren lehen ezaugarria munduan-izate bat izatea da (In-der-Welt-sein): existitzea da jada murgildurik egotea zereginez, tresnaz eta harremanez osaturiko mundu batean, gauzez arduratuz eta besteekin batera biziz. Ez dago lehenik ni bat eta gero hari begiratzeko mundu bat; munduan-izatea da Daseina inoiz irteten ez den kondizioa. Eta, gainera, izaki irekia da: bakarra, zeinari, existitzean, «bere izatea jokoan baitoakio», bere buruaz zer egiten duen axola zaiona.
Erorketa das Manean. Bere eguneroko harremanetan, ordea, Daseinak galtzeko joera du. Zereginek eta elkarbizitzak irentsita, edonor bizi den bezala bizi da gehienetan: egiten dena egiten du, esaten dena esaten du, uste dena uste du. Heideggerrek subjektu anonimo horri das Man deitzen dio —«norbait» edo «jendea» inpertsonala, «esaten da», «eramaten da», «jendea» esamoldeetakoa—. Masa ez-benetakoaren bertsio heideggertarra da (§62): das Manean, inork ez du bere existentziaren kargarik hartzen, erantzukizuna guztien artean banatu eta lurrundu egiten baita. Inpertsonalean urtzeko joera horri erorketa deitzen dio. Ez da bekatu bat, ezta hondamendi bat ere, ia beti existitzen garen ohiko modua baizik, ia saihestezina.
Larridura eta heriotzarako-izatea. Zerk atera dezake Daseina errutina anonimo horretatik? Muga-esperientzia batek: larridurak. Beldurrak ez bezala, hark beti baitio zerbait konkreturi beldur, larridurak ez du objekturik: hartan, behea jotzen du eguneroko munduaren etxekotasunak, eta ezerezaren aurrean geratzen gara, existitzearen egitate biluziaren aurrean. Eta ezerez horrek agerian jartzen diguna, azken batean, gure finitutasuna da. Zeren Daseina, izatez, heriotzarako-izate bat baita (Sein-zum-Tode): heriotza ez da noizbait gertatuko den urrutiko gertaera bat, baizik eta nire existentzia osoa oraindanik definitzen duen ahalbiderik berezkoena eta ziurrena. Hari ihes egitea —pentsatuz «hil egiten dela», bai, baina abstraktuan, besteei gertatzen zaien bezala— das Manen koartada da. Bere gain hartzea, aldiz, nire heriotza gisa aurreratzea, horixe da Daseina bere buruarengana itzularazten duena: bere denbora finitua eta berea dela aurrez aurre begiratzen duenak bakarrik bizi dezake modu benetakoan, bere bizitza benetan aukeratuz, igarotzen utzi beharrean.
Isildu behar ez litzatekeen itzala. Heideggerren sakontasuna orban larri batekin batera bizi da: 1933an alderdi naziko kide egin zen eta Friburgoko Unibertsitateko errektoretza onartu zuen, eta gero ez zuen inoiz atzera-egite argirik eskaini. Nietzscherekin ez bezala, zeinaren izena haren oinordekoek faltsutu baitzuten (§61), hemen filosofoa bera izan zen erregimenarekin konprometitu zena. Kasuak filosofia-irakurle batek egin dezakeen galderarik serioenetako batera behartzen gaitu: noraino kutsatzen du bizitza batek bere obra? Ez dago erantzun erosorik. Komeni da Heidegger irakurtzea —Sartrerengan, Arendtengan (§69) edo geroko hermeneutikan izan zuen eragina izugarria da—, baina, horregatik, itzal hori gogoan izateari utzi gabe1.
§64 · Jean-Paul Sartre
Existentzialismoaren formula. Heidegger korronteko pentsalaririk sakonena bada, Jean-Paul Sartre (1905-1980) haren aurpegi publikoa da. Filosofoa, eleberrigilea, antzerkigilea eta XX. mendeko Frantziako bizitza intelektualaren figura zentrala, Sartrek existentzialismoa ikasgelatik kafetegira eta antzerkira eraman zuen, eta jada ezagutzen dugun formulan kondentsatu zuen: existentziak esentzia aurretzen du. Irudi xume batez azaltzen du. Kartazabaltzeko bat existitzen da aurretik artisau batek funtzio baterako pentsatu zuelako: harengan esentziak —zertarako balio duen— existentzia aurretzen du. Gizakiarekin justu alderantziz gertatzen da: inork ez gintuen plan batekin fabrikatu; beraz, lehenik existitzen gara, eta gero, aukeratuaren aukeratuz, geure burua definitzen dugu. «Gizakia ez da bere buruaz egiten duena besterik».
Jainkorik gabe, koartadarik gabe. Tesi hori aitortutako ateismo batean oinarritzen da. Jainko sortzaile bat existituko balitz, pentsa genezake ideia baten arabera egin gintuela, artisauak kartazabaltzekoa bezala, eta aldez aurretik emandako natura bat izango genuke. Baina, Jainkoa hilda (§61), ez dago halako ideiarik, ez halako naturarik: «ez dago giza naturarik, ez baitago hura pentsa dezakeen Jainkorik». Eta hortik ondorio biluzi bat ateratzen du Sartrek: gizakia aitzakiarik gabe geratzen da. Ezin du bere izaeraren, bere pasioen, bere hezkuntzaren edo patu baten atzean babestu egiten duena justifikatzeko, zeren hori guztia bere gain hartzen —edo baztertzen— baitu aukeratzean. Erabat geure erantzukizunaren esku emanak gaude.
Libre izatera kondenatuak. Hortik dator Sartreren esaldirik ospetsuena: gizakia libre izatera kondenatua dago. «Kondenatua», ez zuelako aukeratu ez existitzea, ez libre izatea; «libre izatera», zeren, behin mundura jaurtita, ez baitago aukeratzeari utz diezaiokeen une bakar bat ere. Eta aukeratzean, dio Sartrek, nork bere gizaki-eredu bat aukeratzen du: zerbait niretzat on gisa hautatzen dudanean, aldi berean baieztatzen dut ona dela nire lekuan legokeen edonorentzat; halako moldez non nire aukerak, nolabait, gizadi osoa konprometitzen baitu. Horregatik, askatasun sartretarra ez da apeta bat, karga eskerga bat baizik, eta larridura du lagun saihestezina: sentitzen du ulertzen duenak, bere kabuz erabakitzean, guztiongatik erabakitzen ari dela, eta ez dagoela gainean inor asmatzen ari dela berretsiko dionik.
Fede txarra. Erantzukizun horrek itotzen duenez, ohikoena harengandik ihes egitea da, Sartrek fede txarra (mauvaise foi) deitzen duenaren bidez: libre ez garelako itxurak egiteko autoengainua, gauza finko bat garela emanez, gure aukeren kargarik ez hartzeko. Haren adibide ospetsua kafetegiko zerbitzariarena da, «zerbitzariarena» neurriz kanpo egiten duena —keinu zurrunak, mugimendua puntu bat biziegi—, bere ogibidea bere esentzia balitz bezala, eta ez aukeratu duen eta utz lezakeen paper bat. Fede txarrean dago «ni honelakoa naiz, ezin dut aldatu» edo «ez nuen beste erremediorik» dioena: natura mugiezin bihurtzen du egiaz bere erabakia dena. Fede txarra da, hala, traizio existentzialik behinena, benetakotasunaren kontrakoa (§62): askatasuna ukatzea, hartaz ez erantzuteko.
Konpromisoa eta balantzea. Honen guztiaren ifrentzu argitsua konpromisoa da (engagement). Geure egintzen bidez egiten bagara geu, eta aukera bakoitzak gizakiaren irudi bat marrazten badu, orduan bizitzea konprometitzea da, munduan alde bat hartzea: Sartre bera intelektual militante bat izan zen, bere mendeko kausa politiko handietan inplikatua. Haren filosofiari leporatu izan zaizkio indibidualismo muturreko bat eta ia mugarik gabeko askatasun-ideia bat, zirkunstantzia material eta sozialen pisua ahazten duela dirudiena. Hain zuzen ere hor emango du pauso erabakigarria haren bizi-lagun Simone de Beauvoirrek: askatasun kokatu hau hartu eta erakutsi nola jarduten duen —eta nola ukatzen den— kondizio konkretu batean, emakumearenean, Bigarren sexuarekin pentsamendu feminista garaikidearen kapitulu handia irekiz (§77). Eta, bien bitartean, urte berberetako Espainian, beste pentsalari batzuek bizitza eta existentzia beren filosofiaren erdigune egin zuten bide propio batetik: haiei, Unamunori, Ortegari eta Zambranori, eskaintzen diegu hurrengo gaia (§65).
| Ideia existentzialista | Heidegger | Sartre |
|---|---|---|
| Gizakia | Dasein: «hor-izatea», munduan-izatea | aurretiazko esentziarik gabeko proiektua: «existentziak esentzia aurretzen du» |
| Existentzia ez-benetakoa | erorketa das Manean («norbait», «jendea») | fede txarra: gauza finko itxurak egitea, askatasunaren kargarik ez hartzeko |
| Geure buruarengana itzultzen gaituena | larridura eta heriotzarako-izatea | onartzea libre izatera kondenatuak gaudela, aitzakiarik gabe |
| Obra nagusia | Izatea eta denbora (1927) | Izatea eta ezereza (1943) |
Eztabaida indarrez berrireki zen haren Koaderno beltzak argitaratu ondoren: egunkari filosofiko batzuk dira, non pasarte antisemitak azaleratzen baitira. Haren pentsamenduaren eta konpromiso politikoaren arteko harremanari buruzko eztabaidak bizirik dirau adituen artean.↩︎