Sarrera
Eskuartean duzun hau Batxilergoko 2. mailarako pentsatutako Filosofiaren Historiako eskuliburu bat da. Bere helburu hurbilena unibertsitatera sartzeko probara ondo prestatuta iristen laguntzea da; baina bere sakoneko asmoa beste bat da, eta iraunkorragoa.
Filosofiaren historia ikastea indusketa arkeologiko baten antzekoa da; aldea da aztarnategia zu zeu zarela. Gaur begi-bistakoa iruditzen zaizun ia guztiak (zer dagoen ondo eta zer gaizki, zer den askatasuna, zerk balio duen egiatzat, nor zaren: horretaz dituzun ideiek) badu historia bat: bere garaian, ideia berri bat izan zen, norbaitek lehen aldiz pentsatua, eta beste batzuek eztabaidatua, defendatua edo borrokatua. Liburu honek geruza horiek altxatzen ditu, banan-banan. Bera zeharkatzean, deskubrituko duzu zure pentsamendu asko zein urrunetik datozen eta, batez ere, ikasiko duzu zeure ideiekin egiten filosofoek bereekin egin zutena: aztertzea, begi-bistakotzat eman beharrean. Horixe da ikasturtetik eraman dezazun espero dugun tresna, izen eta daten zerrenda bat baino askoz gehiago.
Hasi aurretik, komeni da jakitea nola dagoen egina liburua eta nola atera diezaiokezun etekina.
Nola dago antolatuta liburua
Liburua bost zatitan banatzen da, aroka ordenatuta; mendebaldeko pentsamendua zeharkatzen dute, hastapenetatik gaur arte: Antzinaroa (I. zatia), Erdi Aroa (II. zatia), Aro Modernoa (III. zatia), XIX. mendea (IV. zatia) eta XX. eta XXI. mendeak (V. zatia). Zati bakoitza sarrera batekin irekitzen da, bere aroaren panorama marrazten duen batekin (pentsatu zeneko mundua eta bertako autoreak lotzen dituen haria), xehetasunetan sartu aurretik.
Zati bakoitzaren barruan, edukia gaietan banatzen da, eta gai bakoitza, § ikurraz zenbakitutako ataletan. Atala da liburuaren lan-unitatea: bakoitzak auzi bat garatzen du (autore bat, korronte bat, problema bat), eta, oro har, curriculumak eskatzen dituen jakintzetako bati dagokio. Gai bakoitzaren hasieran, «Gai honetan» izeneko lauki bat aurkituko duzu, gaiaren atalak zerrendatzen dituena: zure mapa da, begiratu batean jakiteko zer datorkizun eta ibilbidearen zein puntutan zauden.
Igorpenak: «§» sistema
Filosofia ez da pieza solteen bilduma bat, elkarrizketa luze bat baizik, non pentsalari bakoitzak aurretik etorri zirenei erantzuten baitie. Elkarrizketa hori ikus dezazun, liburua barrutik josita dago igorpenez: testuan zehar, parentesi artean, (§44) tankerako deiak agertzen dira, auzi bat xehetasun handiagoz landu zen (edo landuko den) atalera bidaltzen zaituztenak.
Irakurtzen duzunean, adibidez, Marxek kapitalismoari egindako kritika, eguneratuta, XXI. mendeko emakume pentsalari batengan berragertzen dela (§78), igorpen hori mendeak zeharkatzen dituen hari bat erakusten ari zaizu. Ez dago zertan irakurketa eten guztiei jarraitzeko; baina, kontzeptu bat ezaguna egiten bazaizu eta nondik datorkizun gogoratzen ez baduzu, igorpenak zehatz esaten dizu nora itzuli. Jarrai iezaiezu noizean behin: gai bateko ideiak gai horretan geratzen ez direla deskubritzeko modurik onena dira. Izan ere, ondo pentsatzea, askotan, konektatzea da.
Ikas-aparatua
Testu nagusiaren ondoan, liburuak hainbat tresna jartzen dizkizu eskura. Komeni da jakitea bakoitzak zertarako balio duen.
Oin-oharrak. Oin-ohar bat argibide bat da, haria eten gabe testuaren gorputzean kabituko ez litzatekeena; horregatik, orriaren amaieran «aparkatzen» da. Goiko zenbaki txiki batekin funtzionatzen du: esaldi batean goi-indizeko zenbaki bat ikusten duzunean (honelakoa1), zenbaki bera orriaren oinean berragertzen da, dagokion argibidearekin; erosoena da irakurtzen ari zaren esaldia bukatzea eta, orduan, begirada oharrera jaistea. Liburu honetan oharrak gai bakoitzaren barruan zenbakituta doaz, eta testua aberasten duten zehaztapenak, bitxikeriak eta ñabardurak jasotzen dituzte, hariari trabarik egin gabe. Ez dira ezinbestekoak testuari jarraitzeko: presaka bazabiltza, salta ditzakezu; jakin-mina baduzu, ia beti saritzen dute irakurtzen dituena.
Taula sinoptikoak. Zenbait gairen amaieran taula bat aurkituko duzu, hainbat eskola edo autore «begiratu batean» biltzen dituena, ardatz beretatik konparatuz. Laguntza paregabea dira errepasatzeko eta konparazio-galderak prestatzeko.
Irudiak. Erretratuak eta eskemak ez dira apaingarri: bakoitzak irudi-oin bat darama, hura azaltzen eta bere testuinguruan kokatzen duena.
§ gabeko izenburuak. Ikusiko duzu izenburu batzuek ez daramatela atal-zenbakirik: zubiak, aurkezpenak edo errepaso-koadroak dira (laguntza-materiala, azterketan sartzen ez dena), gai batean sartzen edo hura ordenatzen laguntzen dizutenak.
USaPeko irakurgaiak
Unibertsitatera Sartzeko Probak (USaP) ez du soilik neurtzen filosofoei buruz dakizuna: testu klasiko batzuk zuzenean irakurtzeko eta iruzkintzeko ere eskatzen dizu. 2025-2026 eta 2026-2027 ikasturteetarako bost dira finkatutako autoreak, eta guztiak eskuliburu honetan ikasiko dituzu: Platon, zeinaren Errepublikako pasarte bat irakurtzen baita (§09–§13); Descartes (§35–§37); Kant (§50–§51); Nietzsche (§59–§61); eta Simone de Beauvoir, Bigarren sexuarekin (§77).
Testu osoak ez doaz liburu honetan, hura laguntzen duen aparteko irakurgai-liburuki batean baizik, azterketarako hautatutako pasarteekin. Bereizketa hori nahita egina da: derrigorrezko irakurgaien zerrenda urtero finkatzen dute unibertsitatean irakasgaiaren koordinatzaileek, eta ikasturte batetik bestera alda daiteke; hala, aldatzen denean, aski izango da irakurgai-liburuki hori eguneratzea, eskuliburu hau ukitu beharrik gabe. Hemen, aldiz, autore horietako bakoitza bere tokian ikasten da, haren testuari zeure kabuz aurre egiteko gakoekin: hori egitea (filosofoari bere hitzetan entzutea, eta ez soilik besteek hartaz diotena) da, hain zuzen, probak, eta filosofiak, zugandik espero dutena.
Egiletza eta lizentzia
Liburu hau nire obra da. Nik sortu eta egituratu nuen, curriculum ofizialera doitu nuen, terminologia-erabakiak nik hartu nituen eta azkeneraino berrikusi nuen, atalez atal; zirriborroak Claude ereduaren (Anthropic) laguntzaz idatzi nituen, nire zuzendaritzapean eta ediziopean. Irizpidea, hautaketa eta hemen baieztatzen den ororen erantzukizuna, beraz, nireak dira.
Creative Commons BY-SA 4.0 lizentzia libre baten pean argitaratzen dut: libre zara hura erabiltzeko, kopiatzeko, partekatzeko eta moldatzeko (baita harekin material berriak eraikitzeko ere), bi baldintzarekin: nire egiletza aitortzea, eta egiten duzuna jaso duzun askatasun berarekin partekatzea. Askatasun hori legeak eskubide moral gisa aitortzen duenarekin batera bizi da, uko egin ezinezkoa den horrekin: egile gisa aitortua izatea eta obraren osotasuna errespetatua izatea.
Azaleko erretratua ere ez da nirea, eta dagokion bezala kreditatuta doa: Platonen bustoa, Jpergrc-en argazkian, Wikimedia Commonsen argitaratua, CC0 bidez jabari publikoari emana.
Liburu bizia da, gainera: ikasturtez ikasturte zuzentzen eta hobetzen dut, eta gaztelaniaz eta euskaraz existitzen da. Inprenta-hutsen bat, hobeto azal daitekeen zerbait edo faltan botatzen duzun zerbait aurkitzen baduzu, idatzidazu arete.eukeni@gmail.com helbidera, non dagoen esanez: abisu bakoitzak hurrengo edizioa hobetzen du.
Eta, hori esanda, has gaitezen hasieratik: greziar haiengandik, duela bi mila eta bostehun urte baino gehiago mundua jainkoetara jo gabe azaltzera ausartu zirenengandik.
Hauxe da, hain zuzen, oin-ohar bat. Testuko zenbakitxoa hemen behean errepikatzen da, orriaren oinean, dagokion argibidearen ondoan; irakurtzen bukatzen duzunean, testua utzitako tokian hartuko duzu berriro.↩︎