11. gaia · Ilustrazioa
Ilustrazioan sartzeko
Aurreko gaian, modernitateari jarraitu genion botere politikoaren oinarria gizakiengan beraiengan bilatzen —eta ez jada Jainkoarengan—, liberalismora eta gizarte kapitalista berrira iritsi arte (§46). Ausardia hura ez zen Estatuaren teoriaren pasarte isolatu bat izan: mugimendu askoz zabalago baten lantza-punta zen; mugimendu horrek, XVII. eta XVIII. mendeetan, dena —natura, gizartea, erlijioa, morala— arrazoiaren auzitegiaren mende jartzea hartu zuen xede. Mugimendu hori Ilustrazioa da, «Argien mendea», eta gai honetan barrutik ibiliko gara hartan zehar.
Pentsatzera ausartzen den mugimendua. Ilustrazioa Europako mugimendu kultural, filosofiko eta politiko bat da, hiru helburu nagusi partekatzen dituena: sineskeriaren, dogmaren eta tradizioaren zama hilaren aurka borrokatzea; munduaren eta gizartearen azalpen arrazionalak bilatzea; eta jakintza zabaltzea, ordu arte ezjakintasunean bizi zena emantzipatzeko —hortik datoz Diderot eta d’Alemberten Entziklopedia frantsesa bezalako egitasmoak—. Haren sustraiak humanismoan eta Errenazimentuko zientzia berrian daude (§30, §33), haiek jarria baitzuten jada gizakia gogoetaren erdigunean; haren bulkada politikoa Ingalaterra parlamentariotik dator, pentsalari jazarriei aterpe eman zien Holandatik igarotzen da —Descartes bera haien artean— eta 1789ko Iraultzan amaituko duen Frantzian pizten da. Haren epigonoa, haren espiritua ondoen bildu zuen pentsalaria, Immanuel Kant izan zen.
Gaiaren mapa. Proiektu ilustratuaren bihotzetik hasiko gara, Kantek Ilustrazioa zer zen galdetu zion testu labur eta ospetsuaren bidez irakurrita: arrazoiarekiko konfiantza, «adingabetasunetik» irtetea eta, orobat, arrazoi horren mugak (§47). Gero haren fruitu politiko handia ikusiko dugu, Gizonaren Eskubideen aldarrikapena, eta haren unibertsalismoaren eta benetako irismenaren arteko tartea (§48). Eta unibertsalismo hori azken ondorioetaraino serio hartu eta gizateriaren erdia kanpoan uzten zuela salatu zutenekin itxiko dugu: feminismo ilustratuaren lehen ahotsekin, Olympe de Gouges eta Mary Wollstonecraftekin (§49).
§47 · Proiektu ilustratua: arrazoiaren ahalmena eta mugak
Bere buruaz galdetzen duen garaia. Garai gutxik jarri diote izena beren buruari, eta eztabaidatu dute zer esan nahi zuen. Ilustrazioa horietako bat izan zen. 1784an, Berlingo aldizkari batek galdera bat egin zien irakurleei —zer da Ilustrazioa?—, eta, erantzunen artean, bat izan zen laburra, ia zirkunstantziazkoa, garai oso baten manifestu bihurtuko zena: Immanuel Kantena (1724-1804)1. Komeni da astiro irakurtzea, bertan baitago taupaka proiektu ilustratuaren onena —eta eztabaidagarriena—.
«Sapere aude»: adingabetasunetik irtetea. Kant ospetsu bihurtu den definizio batekin hasten da: «Ilustrazioa gizakia bere adingabetasunetik irtetea da, norbera baita adingabetasun horren errudun». Terminoak ondo ulertu behar dira. Adingabetasuna ez da hemen urte kontua, «norbere adimena beste baten gidaritzarik gabe erabiltzeko ezgaitasuna» baizik: norbaitek haren ordez pentsatzea behar duenarena. Eta norbera da errudun, kausa ez baitago buru-argitasun faltan, daukagun adimena erabiltzeko erabaki eta adore faltan baizik. Hortik dator Kantek Horazio poeta latindarrarengandik hartu eta garaiaren ikur bihurtzen duen leloa: «Sapere aude!», «ausar zaitez jakitera!»: izan ezazu zeure adimena erabiltzeko adorea! Adingabe mantentzen gaituena, dio, ez da munduaren zailtasuna, geure nagikeria eta koldarkeria baizik.
Tutoreak. Zergatik da hain nekeza norberak bere kabuz pentsatzea? Erosoa delako ez egitea. Nire ordez pentsatzen duen liburu bat badut, kontzientzia-lana egiten didan zuzendari espiritual bat eta dieta agintzen didan mediku bat, ez dut ahalegindu beharrik: beste batzuek hartzen dute beren gain zeregin gogaikarri hori. Tutore deitzen die Kantek gidari bihurtzen direnei eta norbere kontura pentsatzea zaila eta arriskutsua ere badela sinetsarazten digutenei. Taka-takan edukitako abelburuekin konparatzen du hori: bakarrik ibiltzearen arriskuez izutzen dituzte, egiaz erorketa gutxi batzuen ondoren ibiltzen ikasiko luketen arren. Gizarte osoa haurtzaro luzatu batean bizi da horrela, ez argirik falta zaiolako, tutoretzara ohitu delako baizik. Ilustrazioaren helburua da gizarteak adin-nagusitasuna erdiestea.
Autonomia heteronomiaren aurrez aurre. Adin-nagusitasun horrek izen filosofiko bat du: autonomia —autós, nork bere burua, eta nómos, legea edo araua—, norberak bere araua bere buruari ematea eta bere kabuz pentsatzea eta erabakitzea. Haren kontrakoa heteronomia da —héteros, bestea—, beste batek ezarritako arauaren arabera gobernatzea. Kantek uzten dizkigun kontzeptu emankorrenetako bat da, eta bere indar osoarekin berragertuko da haren etikan, non borondatearen autonomia duintasun moralaren giltza bera izango baita (§51).
Askatasuna eta arrazoiaren erabilera bikoitza. Nork bere kabuz pentsatzera ausartzeko, baldintza bat behar da, gizabanakoaren esku bakarrik ez dagoena: askatasuna. Baina Kantek modu zehatz batean ulertzen du, lehen begiratuan harrigarria dena2. Arrazoiaren bi erabilera bereizten ditu. Erabilera publikoa norberak «jakintsu gisa» egiten duena da, hau da, irakurleen publiko zabalari idatziz zuzenduta; erabilera horrek beti librea izan behar du, hark bakarrik eginarazten baitio aurrera gizateriari. Erabilera pribatua norberak kargu edo funtzio jakin batetik egiten duena da, eta hori bai, muga daiteke —eta batzuetan mugatu behar da—, makineria sozialak funtziona dezan.
Arrazoitu, baina obeditu. Kanten adibideek argitzen dute. Ofizialak nagusien agindua obeditu behar du kuartelean —han ez dagokio eztabaidatzea—, baina, gizon ikasi gisa, zerbitzu militarraren akatsen kritika bat argitara dezake idatziz. Zergadunak dagokion zerga ordaindu behar du, baina haren bidegabekeria publikoki sala dezake. Apaizak bere elizaren kredoaren arabera irakatsi behar dio bere komunitateari, baina, jakintsu gisa, kredo horri berari dizkion eragozpenak azal ditzake munduaren aurrean. Ideia Kantek Prusiako Federiko II.ari egozten dion goiburuan laburbiltzen da: «Arrazoi ezazue nahi adina eta nahi duzuenaz, baina obeditu!». Ilustrazioak eskatzen duena, beraz, ez da desobedientzia, ez desordena, zerbait zehatzagoa eta indartsuagoa baizik: eztabaida publikorako askatasuna; hura gabe, ez dago bere burua zuzendu eta aurrera egin dezakeen gizarterik.
Ilustrazio-garaia, ez garai ilustratua. Kant argia da bere garaiaz. Garai ilustratu batean bizi al gara? —galdetzen dio bere buruari—. Haren erantzuna ezezkoa da. Ilustrazio-garai batean? Bai: emantzipaziorako baldintzak abian dira jada, oztopoak gutxituz doaz, libre pentsatzeko lekua ireki da. Ilustrazioa ez da iritsitako egoera bat, bidean den zeregin bat baizik —komeni da ñabardura hori gogoan atxikitzea, txertoa baita ideia inozo baten aurka: arrazoia aldarrikatzea aski dela mundua arrazoizko bihur dadin—.
Aurrerabidea eta duintasuna. Hortik haren hondoko baikortasuna: konfiantza, arrazoiak, askatasunez erabilita, gizarte hobea eraiki dezakeela eta gizakiari bere duintasuna itzul diezaiokeela. Kantek irudi itxaropentsu batekin ixten du bere testua: pentsaera librearen espiritua herriaren sentieran barneratzen da azkenean eta, denborarekin, baita gobernu-printzipioetan ere, gizakia —«makina bat baino zerbait gehiago dena»— bere duintasunaren arabera tratatzen ikasten baitute. Itxaropen bera dago taupaka 1789ko Frantziako Iraultzak bere asmoak laburbiltzeko erabiliko zuen leloan: «askatasuna, berdintasuna, anaitasuna».
Arrazoiaren ahalmena eta mugak. Honaino arrazoiaren ahalmena: askatzeko, kritikatzeko eta aurrerarazteko duen gaitasuna. Baina atal honen izenburuak mugez ere hitz egiten du, eta komeni da bi bereiztea. Lehena barnekoa da: arrazoia goresten duen Kant bera izango da haren mugak markatuko dituena, benetan heldua den arrazoi batek bere burua aztertu behar baitu eta bere ezagutza noraino iristen den aitortu. Hori da haren filosofia kritikoaren bihotza, eta hurrengo gaian ikusiko dugu (§50); arrazoi ilustratua, ondo ulertuta, ez da inozoa, autokritikoa baizik. Bigarren muga historikoa da: baikortasun ilustratuak laster aurkitu zuen erresistentzia. Erromantizismoak arrazoiaren unibertsalismoari sentimenduaren, historiaren eta herri bakoitzaren berezitasunaren balioa kontrajarri zion; eta, XX. mendean jada, Horkheimerrek eta Adornok, beren Ilustrazioaren dialektikan, salatuko zuten kalkulu huts bihurtutako arrazoi bat —arrazoi instrumentala— agindutako emantzipazioaren aurka itzul zitekeela, eta menderakuntza-forma berrietan berriro eror (§68). Muga horiek gogoan izateak ez du proiektu ilustratua apaltzen: zintzoago bihurtzen du.
Zeren, bere argi-ilun guztiekin ere, Ilustrazioa ez baitzen gizabanako bakoitzaren kontzientzian geratu. Guztiona den arrazoi batekiko konfiantza irismen izugarriko fruitu politiko batean gauzatu zen: gizakiak libre eta eskubidez berdin jaiotzen direla aldarrikatzean (§48).
§48 · Gizonaren Eskubideak
Norbanakoaren autonomiatik guztien eskubideetara. Gizaki bakoitza bere kabuz pentsatzeko gai bada eta hori egin ahal izan behar badu (§47), orduan inork ez du jaiotzaz beste inork baino gehiago balio: guztiek arrazoi bera partekatzen dute eta, harekin batera, duintasun bera. Intuizio guztiz ilustratu horretatik jaiotzen da giza eskubideen ideia modernoa: eskubide horiek ez ditu erregeak ematen, ezta ohiturak ere; pertsona izate hutsagatik dauzkagu. Eta ideia hori ez zen filosofia-liburuetan geratu: gaur oraindik gu gobernatzen gaituzten dokumentu solemneetan idatzi zen.
Herentzia filosofiko bat: berezko eskubideak. Zimendu teorikoa John Lockerengan ikusia genuen jada (§44). Boterea Jainkoarengandik jaitsarazten zutenen aurrean, Lockek defendatu zuen gizakiok naturaz berezko eskubide batzuk ditugula —bizitza, askatasuna, jabetza—, gizarte oro baino lehenagokoak eta besterenezinak: inork ezin dizkigu kendu, eta guk ezin ditugu erabat laga. Eskubide-adierazpenak, neurri handi batean, lege bihurtutako filosofia hori dira: kontratuaren eta berezko eskubideen teoria Estatu baten hizkera juridikora itzultzen dute.
Hiru adierazpen. Prozesua metagarria izan zen. Ingalaterran, 1689ko Eskubideen Adierazpenak (Bill of Rights) mugak jarri zizkion erregearen botereari parlamentuaren alde, Lockeri hondo-oihal gisa balio izan zion iraultzaren ondoren (§44). Amerikan, Virginiako Eskubideen Adierazpenak eta Independentziaren Adierazpenak, biak 1776koak, aldarrikatu zuten «gizon guztiak berdin sortuak direla», eskubide besterenezinez hornituak. Eta Frantzian, 1789ko Gizonaren eta Hiritarraren Eskubideen Adierazpena Iraultzaren ikur bihurtu zen, bere baieztapen biribilarekin: «gizonak libre eta eskubidez berdin jaiotzen dira, eta hala irauten dute». Hirurek muin bera partekatzen dute: legearen aurreko berdintasuna, askatasuna, jabetza, subiranotasuna nazioarengan datzala eta ez monarkarengan, eta ideia bat —erro guztiz ilustratukoa—: boterea eskubide horiek bermatzeko existitzen dela, ez zapaltzeko.
Unibertsalismoa eta haren letra txikia. Hemen, ordea, arretaz irakurri behar da, eta ez idealizatu. Adierazpenek «Gizonaz» hitz egiten dute termino unibertsaletan, baina subjektu unibertsal hori, praktikan, hitzek agintzen zutena baino askoz estuagoa izan zen. Berdintasuna aldarrikatzen zuen mugimendu bera bazterketa sakonekin batera bizi izan zen. Hiru, batez ere:
- Emakumeak. Adierazpenetako «Gizona», sarriegi, gizonezkoa zen. Emakumeak hiritartasun politikotik kanpo geratu ziren —botorik gabe, karguetarako sarbiderik gabe, nortasun juridiko osorik gabe—. Horixe da lehen feministek salatuko duten bazterketa (§49).
- Esklabo egindako pertsonak eta herri kolonizatuak. Frantziak eta sortu berriak ziren Estatu Batuek askatasuna aldarrikatzen zuten, esklabotzari eta beren inperio kolonialei eusten zieten bitartean. Kontraesana begi-bistakoa zen, eta laster lehertuko zen: Haitiren independentziak (1804), Adierazpena hitzez hitz hartu zuten esklaboen matxinada batetik jaioak, agerian utzi zuen.
- Jabetzarik gabekoak. Boto-eskubidea luzaroan aberastasunari lotu zitzaion —zentso-sufragioa—: Frantzia iraultzailea hiritar «aktiboak», botoa ematen zutenak, eta «pasiboak», ematen ez zutenak, bereiztera ere iritsi zen. Ezer ez zeukanak gutxi kontatzen zuen. Lockeren eta ekonomia berriaren eskutik jaiotzen ikusi genuen liberalismoaren beste aurpegia da (§46).
Bere garaia baino handiagoa den printzipioa. Adierazpenek agindutakoa ez betetzeak ez ditu baliogabetzen; alderantziz. Printzipio unibertsal bat aldarrikatzean —gizaki guztiak libre eta berdinak dira—, baztertuen esku jarri zuten beren lekua erreklamatzeko armarik eraginkorrena: aski zen araua benetan guztiei, salbuespenik gabe, aplikatzeko exijitzea. Eta horixe bera egin zuten, 1791n jada, Adierazpena femeninoan berridaztera ausartu ziren lehen emakume pentsalariek. Haiei eskaintzen diegu azken atala (§49).
§49 · Feminismo ilustratua: Olympe de Gouges eta Mary Wollstonecraft
Ilustrazioari hitzetik heltzea. Ilustrazioak aldarrikatua zuen gizaki guztiak berdinak direla arrazoian eta eskubideetan (§47, §48). Aski zen printzipio hori koherentziaz aplikatzea kontraesan deseroso bat azalera zedin: zergatik geratzen ziren kanpoan emakumeak? Hori indarrez seinalatzen lehenak Frantziako Iraultzaren bi garaikide izan ziren, bata Frantzian eta bestea Ingalaterran. Haien pentsamenduari feminismo ilustratua deitzen diogu3: feminismoa, emakumeen berdintasuna aldarrikatzen duelako; ilustratua, Ilustrazioaren beraren armekin egiten duelako. Ez ziren emakumeak defendatzen lehenak —Platonek jada emakumeak onartuak zituen bere hiri idealeko zaindarien artean (§11)—, baina bai defentsa hori programa arrazoitu eta publiko bihurtzen lehenak.
Olympe de Gouges (1748-1793). Autodidakta, antzerkigile eta aktibista, Olympe de Gougesek printzipio iraultzailea bere ondorio logikoraino eraman zuen. 1791n Emakumearen eta emakume hiritarraren eskubideen adierazpena idatzi zuen, 1789ko Adierazpenaren kalkoa (§48), baina femeninoan berridatzia, hain zuzen ere hark isiltzen zuena ikusgai egiteko: emakumeak ez zeudela haren «Gizonaren» barruan. Haren lehen artikuluak ez du zalantzarako lekurik uzten: «Emakumea libre jaiotzen da, eta gizonaren berdin irauten du eskubideetan». Erabateko berdintasun juridikoa erreklamatu zuen —botoa, karguetarako sarbidea, jabetza, dibortzioa—, eta, gainera, abolizionista izan zen, esklabotzaren aurkakoa. Haren esaldi bat modu tristean profetiko bihurtu zen: emakumeak «urkamendira igotzeko eskubidea badu, tribunara igotzekoa ere izan behar du». Gillotinan hil zen 1793an, Izuaren garaian, neurri handi batean bere ideiengatik kondenatua.
Mary Wollstonecraft (1759-1797). Urtebete geroago, Ingalaterran, Mary Wollstonecraft idazle eta filosofoak Emakumearen eskubideen aldarrikapena (1792) argitaratu zuen, pentsamendu feministaren lehen klasiko handitzat jotzen dena. Frantziako politikari bati, Talleyrandi, erantzuteko idatzi zuen, hark defendatua baitzuen emakumeei etxeko hezkuntza bat aski zitzaiela4. Ideia horren aurrean, Wollstonecraftek alegatu bat eraiki zuen, bi mende geroago ere harrigarriro gaurkoa dena.
Arrazoiak ez du sexurik. Haren tesia erro guztiz ilustratukoa da: emakumeak gizonezkoak bezain gai dira arrazoirako —egia, azken batean, bat eta bera da guztientzat— eta, horrexegatik beragatik, arrazionalki hezi behar dira, ez atsegin emateko trebatu. Gizarteak neskei txikitatik irakasten badie beren arma bakarra edertasuna dela, eta arinkerian mantentzen baditu, ez da ezgai direlako, libre egingo lituzkeen hezkuntza ukatzen zaielako baizik. Wollstonecraftek hezkidetza defendatu zuen —neskak eta mutilak elkarrekin heztea—, eta eutsi zion emakumea gizonezkoaren bidelagun izan daitekeela, eta ez bakarrik emazte, eta lanbide bati ekin diezaiokeela, hala nahi badu. Hezkuntza ona, idatzi zuen, adimena indartzen duena da, «gizabanakoak independente egingo duten bertute-azturak eskura ditzan»; eta «gizabanakoak», azpimarratzen zuen, emakumeak hartzen ditu barnean, gizonezkoak bezainbat.
Gora apuntatzen zuen kritika. Nabarmena da haren salaketa ez zela Ilustrazioaren etsaien aurka zuzentzen, Ilustrazioaren beraren aurka baizik, bere buruarekin kontraesanean erortzen zenean. Haren itu nagusia Rousseau izan zen, ez gutxiago (§45), hark defendatua baitzuen emakumea gizonezkoaren atseginerako eta zerbitzurako hezi behar zela. Horrelako ideia bat askatasunaren eta demokraziaren txapeldun handienetako batengandik etortzea izan zen, Wollstonecraftentzat, sumingarriena: erakusten zuen unibertsalismo ilustratua, inolako arrazoirik gabe, gizateriaren erdiaren atarian gelditzen zela.
Mugak eta kontraesanak. Hala ere, haren pentsamenduak baditu mugak, eta komeni da aitortzea.
- Rol bereiziak. Bere ausardia gorabehera, Wollstonecraft ez zen iritsi erabat zalantzan jartzera emakumeek eta gizonezkoek izaera eta gizarte-eginkizun desberdinak zituztenik; aitzitik, sexu bakoitzak bere eremua duintasunez lantzea defendatzen zuen.
- Klase-begirada bat. Burgesiakoa zen, eta hura hartzen zuen «naturalaren» neurritzat. Mesfidantzaz begiratzen zien bai aberatsei —alferrak eta artifizialak, haren iritziz— bai pobreei, eta eskandalurik gabe onartzen zuen bederatzi urterekin haurrak beren fortunaren arabera jada bereizten zituen eskola bat.
Muga horiek seinalatzeak ez du haren meritua apaltzen —bere garaiko korrontearen kontra pentsatzen zuen, eta gazte hil zen, hogeita hemezortzi urterekin, bere obra zuzendu eta zabaldu ezinik5—; testuinguruan jartzen ditu, besterik gabe.
Bi ahotsek garbi banatzen dute lur-eremua, hurrengo taulak laburbiltzen duen bezala: Gougesek alde politiko-juridikotik erasotzen du; Wollstonecraftek, hezkuntzaren eta arrazoiaren aldetik.
| Olympe de Gouges | Mary Wollstonecraft | |
|---|---|---|
| Obra | Emakumearen eta emakume hiritarraren eskubideen adierazpena (1791) | Emakumearen eskubideen aldarrikapena (1792) |
| Solaskidea | 1789ko Adierazpen frantsesa, emakumeak kanpoan uzten zituena (§48) | Talleyrand, emakumeentzat etxeko hezkuntza hutsa defendatzen zuena |
| Eremua | Politiko-juridikoa: eskubide-berdintasuna eta hiritartasuna | Hezkuntzazkoa: emakumeen arrazoi-gaitasuna eta hezkuntza |
| Tesi nagusia | Emakumea libre eta gizonaren berdin jaiotzen da eskubideetan | Emakumeak arrazoirako gai dira, eta gizonezkoak bezala hezi behar dira |
| Muga edo ñabardura | Erradikaltasun berdinzalea; gillotinaturik hil zen 1793an | Rol bereiziei eta klase-begirada burges bati eusten die |
Hazia eta olatuak. Gougesek eta Wollstonecraftek ez zuten mugimendu antolatu bat sortu, baina errotik ateratzen zaila den hazi bat landatu zuten. Haien bi aldarrikapen handiek —berdintasun juridikoak eta hezkuntzarako eskubideak— geroko feminismo osoa elikatuko zuten: XIX. mendeko lehen olatu sufragista, botoa konkistatuko zuena; eta, geroago, Simone de Beauvoiren gogoeta eta olatu garaikideak, eskuliburuaren amaieran aztertzen direnak (§76-§77). Zailena egina zuten: Ilustrazioari hitzetik heldu, eta haren arrazoi unibertsala benetan unibertsala izan zedila exijitu, salbuespenik gabe.
Kantek tratamendu propioa izango du aurrerago, haren filosofia kritikoak pentsamenduaren etapa oso bat irekitzen baitu (§50). Hemen programa ilustratuari ahotsa eman zion pentsalari gisa baino ez zaigu interesatzen.↩︎
Kanten banaketak alderantzikatu egiten du guk gaur hitzoi ematen diegun zentzua: guretzat, «publikoa» ofiziala edo estatuarena izan ohi da, eta «pribatua», norberarena; Kantengan, berriz, ia alderantziz da. Komeni da erreparatzea berak nola definitzen dituen terminoak —berehala azaltzen dira— eta haien ohiko esanahia jakintzat ez ematea.↩︎
Historiografiak —eta curriculumak berak— feminismoaren «lehen olatua» deitzen dio batzuetan. Hemen etiketa hori XIX. mendeko mugimendu sufragistarentzat gordetzen dugu (§76), eta «feminismo ilustratua» esaten diegu aurreko pentsalari hauei, Ilustrazioaren tresnak —arrazoia, autonomia eta eskubideak— emakumearen egoerari aplikatzen dizkiotenei. Korrespondentzia-taulak «lehen olatua» gordetzen du, dekretuarekiko trazabilitaterako.↩︎
Hau da, etxeko lanetara eta familia zaintzera soilik bideraturiko hezkuntza bat, prestakuntza orokorrik gabea, eta are gutxiago unibertsitatekoa.↩︎
Alaba erditu eta egun gutxira hil zen; alabak ere Mary zuen izena: Mary Shelley, urte batzuk geroago zientzia-fikzioaren eleberri aitzindari bat idatziko zuena, inondik ere ezaguna egingo zaizuna: Frankenstein (1818).↩︎