Blokeen artean konparatzea

Unibertsitatera Sartzeko Probak eskatzen du, testu baten aurrean, haren egilea beste garai batzuetako pentsalariekin konparatzea, arazo beraren inguruan. Kontua ez da bi teoria bereiz kontatzea, elkarrekin hizketan jartzea baizik. Komeni da metodo sinple bat:

  1. Isolatu arazo komuna. Zein galderaz ari da testua? (ezagutza, askatasuna, morala, emakumea…).
  2. Finkatu testuko egilearen tesia esaldi bakarrean.
  3. Kontrajarri beste autore batenari, galdera berari beste garai batetik erantzuten dion batenari, zertan bat datozen eta zertan talka egiten duten markatuz.
  4. Itxi iritzi propio batekin, arrazoituta, eta, tokia badago, gaurkotze batekin.

Ondorengo orrialdeek konparazio posibleen mapa bat eskaintzen dute, azterketan agertu ohi diren testuen autore bakoitzarentzat. Zenbakiek eskuliburuko ataletara igortzen dute, eta galderek, aurreko eranskineko eztabaidetara; han dago kontraste bakoitza garatuta.

Platon (haitzuloaren alegoria)

Testuak ezagutza planteatzen du itzaletatik argirako igoera gisa, eta, bidenabar, Eguzkia ikusi duenaren hezkuntza eta politika.

  • Aristotelesekin (bloke bera, barne-kontrastea): Formak gogoratuz ezagutzen al da, ala sentigarritik abstraituz? (§10 ↔︎ §15; «Nola ezagutzen dugu?» eztabaida).
  • Descartesekin: biek mesfidantza diete zentzumenei, eta jakite seguru bat bilatzen dute arrazoiaren bidez —haitzuloa eta zalantza metodikoa antzekoak dira—, baina Descartesek subjektuan oinarritzen du, ez Formen mundu batean (§36).
  • Nietzscherekin: kontrajartzerik bortitzena. Platonentzat bada «egiazko mundu» bat itxuren atzean; Nietzscherentzat, mundu hori ipuin hutsa da, eta perspektibak baino ez daude (§60; «Ba al dago oinarria duen egiarik?» eztabaida).
  • Marxekin: haitzuloa ideologiaren metafora gisa —presoek benetakotzat hartzen dute menderatzen dutenek proiektatutako itzala baino ez dena— (§57-§58).

Descartes (cogitoa, Metodoari buruzko diskurtsoa IV)

Testuak cogitoa finkatzen du lehen ziurtasun gisa, eta ni pentsatzailea gorputzetik bereizten du (dualismoa).

  • Humerekin: arrazionalismoa ↔︎ enpirismoa talka. Arrazoitik jaiotzen al da ezagutza, ala esperientziatik? (§39; «Ezagutzaren jatorria» eztabaida).
  • Kantekin: Kantek onartzen du badela ordena jartzen duen subjektu bat, baina ukatu egiten du substantziak edo berbaitango nia ezagut ditzakeenik: fenomenoa baino ez (§50). Descartes jarraitzen du, eta mugatu.
  • Nietzscherekin: Nietzschek susmopean jartzen ditu «nik pentsatzen dut» hori —nork dio ni naizela pentsatzen duena?— eta egia argi eta bereizia, ilusio gramatikal gisa (§60).
  • Beauvoirrekin: cogitoaren subjektu haragigabe eta gorputzik gabearen aurrean, Beauvoirrek aldarrikatzen du kontzientzia beti dagoela gorputz batean eta zirkunstantzia batean kokatua (§77).

Kant (Zer da Ilustrazioa?)

Testuak Ilustrazioa definitzen du adingabetasunetik irtetea bezala, eta autonomia eta arrazoiaren erabilera publikoa aldarrikatzen ditu.

  • Bere testuko «tutoreekin»: autonomiaren eta heteronomiaren arteko barne-kontrastea (§47).
  • Frankfurteko Eskolarekin: Horkheimerrek eta Adornok galdetzen dute ea arrazoi ilustratu horrek bere promesa bete zuen, ala, kalkulu bihurtuta, basakeria berri bat sortu zuen (§68; «Ba al dago aurrerabiderik historian?» eztabaida).
  • Wollstonecraft eta Beauvoirrekin: Ilustrazioak guztientzako autonomia predikatzen badu, zergatik utzi zituen kanpoan emakumeak? Emantzipazio ilustratua, serio hartuz gero, feminismo bihurtzen da (§49, §77).
  • Nietzscherekin: autonomia arrazionala al da gailur morala, ala «esklaboaren moralaren» beste aitzakia bat? (§59).

Nietzsche (Ecce Homo, «Zergatik naizen patu bat»)

Testuak balioen iraultzea aldarrikatzen du, eta pentsalariaren figura, historia erdibitzen duen patu gisa.

  • Platon, Descartes eta Kantekin: hiruren aurka, Nietzschek ukatu egiten du oinarria duen egiarik edo egiazko mundurik dagoenik; perspektibak baino ez (§10, §36, §50 ↔︎ §60).
  • Agustinekin eta kristautasunarekin: balioen iraultzearen jomuga. Gaitzondotik jaiotako «esklaboaren morala», bizitzaren moralaren aurrez aurre (§26, §59).
  • Positibismoarekin: biek eraisten dute metafisika, baina positibismoak zientzian jartzen du konfiantza, egia sendo berri gisa, eta Nietzschek fede horri ere kentzen dio maskara (§54-§55; «Arrazoiak bere burua gobernatzen al du?» eztabaida).
  • Kantekin, moralean: eginbehar unibertsal eta autonomoa, eginbehar ororen kritika genealogikoaren aurrez aurre (§51 ↔︎ §59).

Beauvoir (Bigarren sexua, ondorioak)

Testuak dio «ez da emakume jaiotzen, emakume egiten da», eta emakumea Bestea bezala aztertzen du.

  • Sartrerekin: askatasun existentzialista partekatzen du, baina gorputz batean eta gizarte batean kokatua pentsatzen du, ez absolutua (§64; «Libre ala determinatuak?» eztabaida).
  • Kantekin: duintasuna berezko xede gisa eta norbait bitarteko huts gisa tratatzearen salaketa: horiek ematen diote oinarri etikoa zapalkuntzaren kritikari (§51).
  • Wollstonecraft eta Gougesekin: berdintasun juridiko eta hezkuntzazkoaren feminismo ilustratutik generoaren gizarte-eraikuntzaren azterketara (§49 ↔︎ §77).
  • Butlerrekin: emakumea «egin egiten» bada, noraino iristen da eraikuntza hori? Butlerrek generoaren performanceraino hedatzen du (§79; «Sexua ala generoa?» eztabaida).