2026ko deialdi arrunta, ebatzia eta iruzkindua

Sei ariketa, sei erantzun, eta haietako bat hiru aldiz idatzia. Liburuki honetan ebatzita doan azterketa da eta zatia irekitzen duena, berak bakarrik estaltzen baititu sei galdera motak. Irakurri erantzunak diren bezala —zure adineko norbaitek ondo prestatuta idatz dezakeena, ez irakasle batek idatziko lukeena— eta erreparatu gehiago azpian doazen iruzkinei erantzunei berei baino.

Testua

Descartes (1596-1650), Metodoaren Diskurtsoa, laugarren zatia. Testu bakarra izan zen: ez zegoen beste aukerarik.

Honen ostean, ni zer nintzen aztertu nuen arretaz, eta ikusi nuen irudika nezakeela ez neukala inolako gorputzik eta ez zegoela ni nengoen inolako mundurik, ez eta lekurik ere, baina ez nezakeela horregatik irudikatu ni ez nintzela; eta ikusi nuen, halaber, ni ez beste gauzen egiaz zalantza egin behar nuela pentsatze hutsetik ondorioztatzen zela, ebidenteki eta ziurtasunez, ni zerbait nintzela, eta, ostera, bakarrik pentsatzeari utzita ez nuela izango batere arrazoirik ni banintzela uste izateko (sekula irudikatu nuen gainerako guztia egia izanda ere). Honela zera jakin nuen: ni substantzia bat nintzela bere zerizana edo natura osoa pentsatzea duena, izateko inolako lekuren beharrik ez duena eta inolako gauza materialen menpekoa ez dena. Honela, ni hau, hau da, arima (berak egin nau-eta naizena), gorputzaz erabat ezberdina da, eta baita gorputza baino ezagutzeko errazagoa ere, eta, gorputzik ez balego ere, arimak ez lioke utziko bera dena izateari. Ondoren, proposizio batek egiazkoa eta ziurra izateko oro har zer behar ote duen hartu nuen kontuan, zeren, halakoa zela banekien bat aurkitu berria nuenez, pentsatu nuen jakin behar nuela zertan zetzan ziurtasun hori. Eta ohartu nintzenez “pentsatzen dut; beraz, banaiz” proposizioan ez zegoela ezer segurtatzen zidana egia esaten nuela —ez bada oso argi ikusten nuela pentsatzeko beharrezkoa dela izatea—, uste izan nuen arau orokortzat zera har nezakeela: ondo argiro eta bereizirik bururatzen ditugun gauza guztiak egia direla, baina zailtasuna dagoela nabarmendu nahi denean zeintzuk diren bereizirik bururatzen ditugun proposizio horiek.

Egile honengandik probak jarri duen testurik luzeena da, eta hor dago osorik irakurtzearen arrazoia. 9. kapituluak urratsez urrats aztertzen du cogitoa eta ohartarazten du deialdi honek ez zuela hor moztu: ehun eta laurogei hitz gehiago jarraitu zuen, substantzia pentsatzaileraino, arimaren eta gorputzaren dualismoraino eta ebidentziaren arau orokorreraino. Amaiera hori ez da eransgarri apaingarri bat. Han biratzen da testua bere buruaren gainera, eta beheko sei erantzunetatik hiru hor jokatzen dira, hain zuzen.

1.1 · Laburpena

Enuntziatua. «Laburtu pasartea, testuko ideiak eta ideien arteko loturak errespetatuz (1 puntu)». Puntu bat.

Testuak hiru mugimendutan aurrera egiten du. Lehenean, Descartesek aztertzen du zer den bera eta ezabaketa bat entseatzen du: irudika dezake gorputzik ez duela eta mundurik ez dagoela, baina ezin du irudikatu bera ez dela, zalantza egiteko pentsatu egin behar baita eta pentsatzeko izan; eta alderantzitik berresten du, pentsatzeari utziko balio ez bailitzaioke geratuko arrazoirik bere burua existitzat jotzeko. Bigarrenean, aurkitu duena interpretatzen du: bere existentzia pentsatzearen mende bakarrik badago, orduan substantzia bat da bere zerizana osoa pentsatzea duena, lekurik behar ez duena eta ezer materialen mende ez dagoena, eta beraz bere arima gorputzaz bestelakoa da eta hura baino ezagutzeko errazagoa. Hirugarrenean, aurrera jarraitu beharrean, bere aurkikuntzaren gainera itzultzen da eta galdetzen du zerk egiten zuen ziur proposizio hura; eta ikusirik bermatzen duen bakarra argi bururatzea dela pentsatzeko izan behar dela, irizpidea orokortu eta arautzat onartzen du argi eta bereizirik bururatzen dugun guztia egiazkoa dela.

Ehun eta laurogeita hamar hitz inguru testuaren hirurehunen aldean: arauaren barruan, eta tartearekin. Tarte altuak ideia garrantzitsu guztiak, zehaztasuna eta nolabaiteko aberastasun sintaktikoa eskatzen ditu, eta hiru gauzak erabaki bakar baten gainean eusten dira hemen: egitura lehen esaldian entregatzea eta ez amaieran. Erantzun hau gehiengoarengandik bereizten duena hirugarren mugimendua da, ia inork jasotzen ez duena eranskin bat dirudielako eta egiaz testuaren bira delako: Descartesek ziurtasunak bilatzeari uzten dio ziurtasun bat zer den galdetzeko. Metodoa 3. kapituluan.

1.2.A · Konparazioa, eta zergatik doan hiru mailatan

Enuntziatua. «Ezagutzaren sorburuari eta eraikuntzari dagokienez, egin ezazu René Descartesen testuaren konparazio kritiko bat Kant, Friedrich Nietzsche, Simone de Beauvoir edo beste egileren baten proposamenekin». Hiru puntu, gehienez berrehun eta berrogeita hamar hitz.

Hau da liburuko hiru aldiz ebatzita ikusiko duzun galdera bakarra: 10 mailan, 7 mailan eta 5 mailan bere konponketarekin. Ez dago hemen zailena delako, errubrika bat irakurtzen ondoen irakasten duelako baizik. Hiru erantzunek testua Friedrich Nietzscherekin (1844-1900) gurutzatzen dute, enuntziatuak izendatzen duena. Kantekin eta Humerekin gurutzatuta ikusi nahi baduzu —bat enuntziatuak jarria eta bestea hautatua—, 4. kapituluan daude garatuta, eta komeni da jarraitu aurretik irakurtzea.

Gogoratu zerekin zuzentzen den. Bost irizpide, tarteka konbinatuak eta ez banaka batuak: testuaren eta auziaren ulermena, konparazioaren kalitatea, hiztegi filosofikoa, egitura argumentatiboa eta gramatika. Tarte altuak —2,5etik 3ra— «konparazio kritikoa, ñabardatua eta filosofikoki esanguratsua» eskatzen du (2. kapitulua). Eduki adjektibo horiek eskura hirurak irakurtzen dituzun bitartean.

1.2.A · 10eko erantzuna

Bi testuek galdera berari erantzuten diote: nondik datorren ezagutza eta zeren gainean eusten den. Descartesek erantzuten du haren sorburua osorik dagoela pentsatzen duen subjektuan. Irudika dezake gorputzik ez duela eta mundurik ez dagoela, eta hala ere badaki badela; eta fikzioari eusten dion ziurtasun bakar horretatik ateratzen du esperientziari ezer eskatzen ez dion arau orokor bat: egiazkoa da «ondo argiro eta bereizirik» bururatzen dugun guztia. Nietzschek biak eztabaidatzen ditu, sorburua eta araua. Harentzat ez dago subjektu neutral batek erregistratzen dituen egitate biluzirik, perspektiba batetik egindako interpretazioak baizik, eta perspektiba oro bizi den eta behar duen norbaitena da; ezagutzea ez da mundua islatzea, hura antolatzea baizik, bertan bizi ahal izateko. Hortik dator haren galdera ez izatea cogitoa ebidentea den, beste hau baizik: nondik ateratzen den ebidentziarekiko dugun konfiantza. Eta talkak puntu zehatz bat du, testuko urratsa «pentsatzen dut»-etik «ni substantzia bat nintzela bere zerizana osoa pentsatzea duena»-ra. Nietzschek onartzen du pentsamendua badagoela eta ukatzen du hortik hura duen ni bat ondorioztatzen denik: pentsamendu bat nahi duenean etortzen da, ez nik nahi dudanean, eta aurrean jartzen dugun «ni» hori gramatikaren eskakizun bat da metafisika bihurtuta. Descartesek ebidentzia azken auzitegi bihurtzen du; Nietzschek galdetzen du auzitegi horrek nori egiten dion mesede. Ez datoz bat ez ondorioan: ez datoz bat hura ateratzeko zerk baimentzen duen.

Berrehun eta hogei hitz inguru, eta begiratu non dauden. Arazoa lehen lerroan izendatuta geratzen da, bi tesiek erdia baino gutxiago hartzen dute bien artean, eta gurutzaketak gainerakoa eramaten du. Hori ez da estilo-lehentasun bat: errubrikak ordaintzen duen banaketa da (4. kapitulua).

Ulermena. Tarte altua. Ez du testua ulertzen bakarrik: haren barruan aurkikuntza eta Descartesek aurkikuntzatik ateratzen duen inferentzia bereizten ditu, eta bereizketa horrek egiten du gurutzaketa posible.
Konparazioa. Tarte altua, eta hemen erabakitzen da nota. Desadostasunaren puntu zehatza kokatzen du —pentsatzetik substantzia pentsatzailerako urratsa—, testutik aipatzen du eta zergatik banatzen diren azaltzen du, eta ez zertan bakarrik. Azken esaldiak errubrikak ñabartzea deitzen duena egiten du: desadostasuna ondorioaren aurrekoa dela onartzen du.
Hiztegia. Tarte altua. Perspektiba, interpretazio, substantzia, ebidentzia: lau termino, denak lanean eta bat ere ez apaingarri.
Egitura. Tarte altua. Arazoa, tesia, tesia, gurutzaketa, itxiera. Aldamioa irakurtzen da «lehenik eta behin» esan beharrik gabe.
Gramatika. Tarte altua, kautela batekin: esaldiak luzeak dira. Menderakuntza kontrolatzen ez baduzu, idatzi laburrago eta ez galdu tartea anakoluto batengatik.

Prestatzeko materiala: §34 eta §36 (Descartes, 8. gaia) eta §59-§61 (Nietzsche, 16. gaia); susmoaren markoa, §55ean (14. gaia).

1.2.A · 7ko erantzuna

Descartesen testua ezagutzaren jatorriaz ari da. Descartesek denaz zalantza egiten du zerbait segurua aurkitzeko eta konturatzen da, gorputzik eta mundurik ez duela irudika badezake ere, ezin duela irudikatu ez dela existitzen, zalantza egiteko pentsatu egin behar baitu. Hortik ondorioztatzen du substantzia pentsatzaile bat dela eta arautzat ezartzen du argi eta bereizirik bururatzen duguna egiazkoa dela. Haren metodoa arrazionalista da: arrazoia nahikoa da eta esperientzia ez da beharrezkoa. Nietzschek, aldiz, mesfidantza sakona dio ideia horri. Harentzat ez dago egia absoluturik ez egitate objektiborik, interpretazioak baizik, beti perspektiba jakin batetik ezagutzen baitugu. Filosofoek aipatzen duten egia eraikuntza baliagarri bat da gehiago, egiatzat hartzen bukatu duguna, eta bere metodo genealogikoarekin galdetzen du nondik datozen ebidentetzat ematen ditugun balioak, moral kristauarekin egin zuen bezala, gaitzondotik jaio zela erakutsiz. Bi egileek, beraz, ezagutzari buruzko oso jarrera desberdinak ordezkatzen dituzte: Descartesek oinarri absolutu bat bilatzen du eta Nietzschek ukatu egiten du oinarri hori existitzen denik. Lehenak arrazoian erabat konfiatzen duen bitartean, bigarrenak bizitzaren zerbitzurako tresnatzat jotzen du. Esan dezakegu Nietzschek Descartesek inauguratzen duen proiektu osoa kritikatzen duela, eta bien artean garai-aldaketa bat dagoela ezagutzea zer den ulertzeko moduan.

Berrehun hitz inguru, eta dioen guztia egia da. Hau da zurearen antzik gehien duen erantzuna, eta horregatik merezi du beste bien arreta baino gehiago.

Ulermena. Tarte altua. Testua ondo ulertuta eta ondo laburtuta dago, ebidentziaren araua barne.
Konparazioa. Tarte ertaina, eta hemen galtzen dira hamarrenak. Gurutzatzen du, baina ondorioetan bakarrik: batak oinarria bilatzen duela eta besteak ukatzen duela dio, egia dena eta edonori bururatzen zaion lehena. Ez da haien arrazoiak banatzen diren punturaino iristen, eta bereziki alboan uzten du «ni substantzia bat nintzela», Nietzschek azpimarratuko zukeen testuko esaldia. Lurreratze hori gabe, konparazioa zuzena eta generikoa da: egile beraren beste testu batentzat ere ia berdin balioko luke.
Hiztegia. Tarte altua. Arrazionalista, perspektiba, genealogiko: ondo erabiliak.
Egitura. Tarte altua, desbideratze batekin. Moral kristauari eta gaitzondoari buruzko lerroak paseo bat dira: interesgarriak, egiazkoak eta enuntziatuak izendatu duen arazoari arrotzak.
Gramatika. Tarte altua.

7 hau 10etik bereizten duena ez da gehiago jakitea. Hogeita hamar hitz beste leku batean gastatzea da: moralaren desbideratzea eta «garai-aldaketa»ren itxiera kentzea —aurreko lerroek esan ez dutenik ez baitu esaten— eta haiekin pentsatzetik substantziarako urratsa sartzea. Ezagutza kopuru bera, errubrikak begiratzen duen tokian jarrita.

1.2.A · 5eko erantzuna, eta nola konpontzen den

René Descartes XVII. mendeko filosofo frantsesa izan zen, arrazionalismoaren eta filosofia modernoaren aitatzat jotzen dena. Testu honetan bere «pentsatzen dut, beraz, banaiz» ospetsua azaltzen du. Descartesek aztertzen du zer den bera eta konturatzen da irudika dezakeela gorputzik ez duela eta mundua ez dela existitzen, baina ezin duela irudikatu bera ez dela existitzen, zalantza egite hutsagatik ondorioztatzen baita ebidentzia osoz bera badela. Horregatik ondorioztatzen du substantzia bat dela bere zerizana pentsatzea duena eta ez duela lekurik ez gauza materialik behar existitzeko, eta beraz arima gorputzaz bestelakoa dela eta hura baino ezagutzeko errazagoa. Amaieran galdetzen du zerk egiten duen proposizio bat egiazko eta erantzuten du egiazkoak direla argi eta bereizirik bururatzen ditugun gauzak. Bestalde, Friedrich Nietzsche dugu, XIX. mendeko filosofo alemana, susmoaren maisu deituetako bat Marx eta Freudekin batera, eta «Jainkoa hil da» esaldi ospetsuaren egilea. Nietzschek pentsatzen du ez dagoela egia absoluturik, dena erlatiboa dela eta bakoitzak errealitatea bere erara interpretatzen duela bere perspektibaren arabera. Moral tradizionala ere kritikatzen du eta balio guztien transbaliakuntza eta supergizakiaren figura proposatzen ditu. Ikus dezakegun bezala, ezagutzari buruzko kontzepzio oso desberdinak dituzten bi egile dira.

Berrehun eta hogei hitz inguru, ondo idatziak, ordenatuak eta akatsik gabe. Honetan tematzen naiz, horrela idazten duenak ondo egin duelakoan ateratzen baita azterketatik. Eta gehiengoak egiten duena egin du.

Ulermena. Tarte altua lehen erdian. Testua ulertuta dago; izan ere, gehiegi ulertuta, erantzunak osorik errepasatzen baitu galdera 1.1 balitz bezala.
Konparazioa. Tarte baxua, eta nota osoa arrastatzen du. Ez dago konparaziorik: bata bestearen atzetik doazen bi azalpen daude, «bestalde» batek lotuta. Azken esaldiak erantzunaren gorputza izan behar zuen ondorioa iragartzen du —haien kontzepzioak desberdinak direla— eta ez du esaten zertan diren desberdinak ez zergatik. Gehien pisatzen duen irizpidea hutsik geratzen da.
Hiztegia. Tarte ertaina. Terminoak daude, baina hainbat etiketa solteak dira: transbaliakuntza eta supergizakia ezer egin gabe agertzen dira, eta «dena erlatiboa da» ez da Nietzschek defendatzen duena, haren karikaturarik zabalduena baizik.
Egitura. Tarte ertaina. Bi bloke eta zubirik ez.
Gramatika. Tarte altua, eztabaidarik gabe.

Eta orain axola duena, konponketa. Erreparatu ez dela ezer berririk ikasi behar: erantzun honek behar duen guztia bere barruan dago jada, gaizki jarrita. Hiru gauza egin behar dira. Lehena: bi biografiak ezabatu —«XVII. mendeko filosofo frantsesa», «XIX. mendeko filosofo alemana», susmoaren maisuen zerrenda, «Jainkoa hil da»— eta haiekin transbaliakuntzatik eta supergizakitik egindako paseoa. Ezeri erantzuten ez dioten hirurogeita hamar bat hitz dira. Bigarrena: testuaren errepasoa erditik moztu, gurutzaketarako behar dena gordez: eusten duen ziurtasuna eta substantzia pentsatzailea. Beste berrogei libre. Hirugarrena: ehun eta hamar hitz horiek falta den gurutzaketa idazten gastatu, eta hasi arazoa izendatuz —ezagutzaren sorburua eta eraikuntza, enuntziatuak berak oparitzen dizuna— talka-puntuan amaitzeko. Horrekin erantzuna tarte baxutik tarte altura pasatzen da erabakitzen duen irizpidean, eta jauziak ez du ordubete ikasketa ere kostatu.

1.2.B · Azalpena

Enuntziatua. «Azaldu, modu argudiatuan, zergatik Descartesek baieztatzen duen testuan: “ikusi nuen irudika nezakeela ez neukala inolako gorputzik (…), baina ez nezakeela horregatik irudikatu ni ez nintzela”». Hiru puntu, gehienez berrehun eta berrogeita hamar hitz.

Esaldia testuaren gontza da: zalantzak suntsitzeari utzi eta frogatzen hasten den puntua. Descartesek eszeptizismoaren aurka baieztatzen du, zeini ez baitio argudioekin errefutatzen, azkeneraino eramaten baizik zer geratzen den zutik ikusteko; eta eskolastikaren aurka, zentzumenak ezagutza ororen jatorri egiten zituenaren aurka. Haren arrazoiak hiru urratsetan kateatzen dira. Lehena irudikatu aditzan dago, zeinak ez baitu esan nahi baieztatu, zerbait kontraesanik gabe pentsatu baizik: kontraesanik gabe pentsa dezake gorputzik ez duela eta mundurik ez dagoela, bien berri jada mesfidatu den zentzumenen bidez baino ez baitu. Bigarrena da eragiketa berak huts egiten duela bere buruari aplikatzean, eta arrazoi zehatz batengatik huts egiten duela: irudikatzea pentsatzea da, pentsatzeak izatea eskatzen du, eta beraz bere burua ezabatzeko saiakera saiatze-egintzan bertan suntsitzen da. Hain zuzen «pentsatze hutsetik» zalantza egiten duela, ondorioztatzen da badela. Hirugarrenak alderantzitik berresten du: pentsatzeari utziko balio, ez luke jada motiborik bere burua existitzat jotzeko, gainerako guztia egia gertatuko balitz ere. Haren existentzia pentsatzeari lotuta geratzen da eta pentsatzeari bakarrik. Esaldi honen mende dago gero testu osoa: hura gabe ez dago substantzia pentsatzailerik, ez gorputzaz bestelako arimarik, ez ebidentziaren araurik, araua lehen ziurtasun hau zerk egiten zuen ziur behatuz ateratzen baita. Eroriko balitz, eszeptizismoa oso-osorik geratuko litzateke.

Berrehun eta hogei hitz inguru, eta bat ere ez esaldia kopiatzen. Enuntziatuak dakar jada eta zuzentzaileak irakurri du jada. Tarte altua egiten duten eta ia inork egiten ez dituen hiru gauza: esaldia kokatzea azaldu aurretik, zeren aurka baieztatzen den esatea —hori gabe arrazoi bat ez da arrazoi— eta hura gabe zer erortzen den esanez ixtea, hor bizi baita errubrikaren «kritikoki» hori. Metodoa 5. kapituluan; aipuaren urratsez urratsa, 9. kapituluan.

2 · Disertazioa

Enuntziatua. «Ongiaren ideia ezagutu duena, zentzuz (=ondo) arituko da ziurtasunez». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Noren ongia

Nahikoa al da ongia ezagutzea ondo jokatzeko? Tesiak baietz dio, eta harekin ideia kontsolagarri bat: gaitza ezjakintasuna dela eta irakatsiz sendatuko litzatekeela. Baina lehenago komeni da tesiak ebatzitzat ematen duena galdetzea: nondik ateratzen da «ongia» deitzen dugun hori?

Alde, Platon dago. Errepublikan ongiaren ideia da gainerako guztia ulergarri egiten duena, eguzkiak ikusten uzten duen bezala: haitzulotik irten denak ezin ditu jada gauzak beren itzalekin nahastu. Ongia ezagutzea ez da arau baten berri jasotzea, okerrena nahiago izatea ezinezko bihurtzeraino eraldatzea baizik. Tesia horrela ulertzen bada, sendoa da.

Kontra, Nietzsche dago, zeinak ez baitu jakitetik egitera doan urratsa eztabaidatzen, objektua baizik: «ez dago egitaterik, interpretazioak baino ez». Garai batek ongi deitzen duenak historia bat du eta sarritan onuradun bat. «Ongia ezagutzen» duena beste norbaitek fabrikatutako ongi bat obeditzen ari daiteke ziurtasun osoz, eta orduan haren ziurtasuna da arazoa eta ez konponbidea.

Nire ustez, tesiak ordenan asmatzen du eta isiltzen duenean huts egiten. Ongiaren ideiaren bat gabe ezin da ondo jokatzen saiatu ere egin; baina zailena ematen du eginda, hots, zein den jakitea. Gaur egun gertatzen da karbono-aztarnarekin: birziklatzea eta argiak itzaltzea zela zuzena irakatsi ziguten, eta koadrotik kanpo geratzen zen nola produzitzen den erabakitzen duena. Ongiaren ezagutza bazegoen eta ziurtasuna hura aplikatzean; falta zena ongi hori nori komeni zitzaion galdetzea zen.

Ondorioztatzen dut ongia ezagutzeak ez duela ondo jokatzea bermatzen, lehenago zein ongiz ari garen argitu behar delako. Ziurtasun morala baliagarria da susmoaren ondoren datorrenean, eta arriskutsua hura ordezkatzen duenean.

Berrehun eta hirurogei bat hitz izenburua kontatuta, orientaziotik gora eta horregatik zigorrik gabe (2. kapitulua), eta egiaztapen-zerrenda puntuz puntu estalita. Izenburu iradokitzailea, eskatutako egituraren lau blokeak iritzia lehen pertsonan dutela, bi egile argudioekin —ez aipatuak: argudiatuak—, aipu bat txertatua, irekitzen duten bi galdera eta amaieran itsatsitako apaingarri bat ez den eguneraketa bat, tesiaren adibidea bera baizik. Bi argudio-blokeek ia berdin pisatzen dute, eta hori da errubrikak ikusi nahi duena aldekoa kontrakotik argi bereiztea eskatzen duenean.

Eta badago azterketa honen zerbait ikustea komeni dena, errepikatu egiten baita. Tesia platonikoa da —ongiaren ideia, beste batzuetan azterketa-testu izan den Errepublikako pasarte beretik— eta aurrean jartzen dizuten testua Descartesena da. Gurutzaketa nahita da: disertazioa ez da testutik ateratzen eta ez da han bilatu behar (6. kapitulua). 6. kapituluak tesi hau bera beste bide batetik ebazten du, jakitetik egiterako urratsari erasoz Aristotelesen akrasiarekin; irakur itzazu jarraian, gauza berari emandako bi erantzun zilegi baitira eta bat ere ez da erantzun bakarra.

Materiala: §09-§13 (Platon, 3. gaia) eta §59-§61 (Nietzsche, 16. gaia).

3.A · Pentsamendu feministaren ekarpenak

Enuntziatua. «Azaldu modu arrazoituan pentsamendu feministaren ekarpenak». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Pentsamendu feminista gizonen eta emakumeen arteko desberdintasuna filosofikoki aztertzen duen korrontea da, eta haren ekarpena hobeto ulertzen da ibilbide gisa zerrenda gisa baino. Ilustrazioan hasten da, kontraesana ikusgai bihurtzen denean: eskubideak gizakiarenak badira arrazionala den aldetik, ez dago arrazoirik erdia kanpoan uzteko. Olympe de Gougesek (1748-1793) idatzi zuen Emakumearen eta emakume hiritarraren eskubideen adierazpenan (1791), 1789koaren gainean artikuluz artikulu kalkatua mozketa agerian gera zedin; eta Mary Wollstonecraftek (1759-1797), Emakumearen eskubideen aldarrikapenan (1792), defendatu zuen ustezko gutxiagotasun femeninoa ez dela naturala, hura sortzen duen hezkuntza baten emaitza baizik. Hori da lehen ekarpena, eta metodoarena da: erakustea unibertsal bat mozturik egon daitekeela inor ohartu gabe. Bigarrena Simone de Beauvoirrekin (1908-1986) iristen da, Bigarren sexuan (1949). Haren tesiak —«ez da emakume jaiotzen, emakume egiten da»— datu biologikoa eraikuntza kulturaletik bereizten du, eta harekin emakumea Bestea gisa definituta agertzen da, arautzat hartzen den subjektu baten erreferentziaz pentsatzen den hori gisa. Hortik hirugarrena, orokorrena: susmoa aplikatzea natura gisa aurkezten denari, natural deitzen dugunetik asko historia dela ateratzen baita. Gaur egun sexua eta generoa esfortzurik gabe bereiztea ibilbide honen ondare zuzena da, eta bereizketa horrek ahalbidetzen du desberdintasun bat saihestezina ala eraldagarria den eztabaidatzea.

Berrehun eta hogei bat hitz eta 7. kapituluko egiaztapen-zerrenda estalita. Korrontea izendatuta eta definituta, hiru egile beren datekin eta obra zehatzekin, kontzeptu bereizgarriak lanean —Bestea, sexua eta generoa, unibertsal moztua—, argudiaketa ibilbidean jarrita eta ez inbentarioan, eta iritzirik eman gabe gaurkotzen duen itxiera bat. Erreparatu erantzunak «ekarpenak» hitzarekin zer egiten duen: lorpenak zerrendatu beharrean, urrats bakoitzak zein tresna filosofiko gehitu zuen erakusten du, eta horrek bihurtzen du zerrendaketa bat azalpen argudiatu.

Materiala: §49 (11. gaia) eta §76-§77 (Beauvoir, 21. gaia).

3.B · Sokratesek eta Platonek sofistei egindako kritikak

Enuntziatua. «Azaldu Sokratesek eta Platonek sofistei egindako kritikak». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Sofistak o.a.a. V. mendeko Atenasko maisu ibiltariak izan ziren, batzarrean eta auzitegian limurtzen irakasteagatik kobratzen zutenak, eta haien doktrinak ogibidea laguntzen zuen: «gizakia gauza guztien neurria» bada, Protagorasek zioen bezala, ez dago iritzien gainetik egiarik, eta legeak konbentzioa dira eta ez natura. Jasotzen dituzten hiru kritiken azpian desadostasun bakar bat dago: zer den jakitea. Sofistentzat, jakitea limurtzen jakitea da; Sokratesentzat (o.a.a. 470 inguru-399), jakitea baieztatzen denaren arrazoia eman ahal izatea da. Hortik ateratzen da haren metodoa, «zer da?» galdera, adibiderik eskatzen ez duena baizik eta guztientzat balioko lukeen definizioa, eta solaskideagan berak ez zekien ezjakintasun bat aurkitzen duena. Hortik ateratzen da soldatari egindako objekzioa ere, moralismoa ez dena: kobratzen duenak bere bezeroa konbentzitu behar du, eta konbentzitu behar duenak ezin du hura errefutatzea permititu. Platonek (o.a.a. 427 inguru-347) oinarria ematen dio eta hedatu egiten du. Gorgiasen erretorika justiziarentzat sukaldaritza medikuntzarentzat dena da: losintxatu egiten du sendatu beharrean, ongiaren itxura sortzen du eta ez ongia. Errepublikan oinarri metafisikoa gehitzen du —Formak existitzen dira, eta justizia ez da hiri bakoitzak adosten duena, hura epaitzeko balio duena baizik— eta ondorio politikoa: gobernatzea jakitea bada, ezin du hobekien hitz egiten duenak erabaki. Auzia ez da itxi, eta hauteskunde-kanpaina bakoitzak berrirekitzen du.

Berrehun eta hogei bat hitz ohikoaz bestelako arkitektura batekin. Hiru kritika ilaran jarri beharrean, funtseko desadostasun bat zeinetik gainerakoak ondorioztatzen diren, eta Sokrates eta Platon bereizita bloke gisa tratatu beharrean, hori baita auziak biak aipatzean izendatzen duena. 7. kapituluak enuntziatu honi berari erantzuten dio beste bidetik, hiru kritikak kateatuta: konparatu itzazu eta ikusiko duzu tarte altuak forma bat baino gehiago onartzen duela. Onartzen ez duena sofistak definitu gabe uztea da, aurkaririk gabe kritikak ez baitira ulertzen.

Materiala: §04-§05 (sofistak, 2. gaia), §06-§07 (Sokrates, 2. gaia) eta §09-§13 (Platon, 3. gaia).