I. eredu ofiziala, ebatzia eta iruzkindua

Lauetatik azken azterketa, eta liburua ixten duena. Beste inork ez dituen bi gauza dakartza: 3. ariketa bat bere bi aukerak bloke historiko berekoak dituena, hanka-sartze irakasgarri bat, eta «Argibideak», koordinazioak bere hitzez ariketa bakoitzarekin zer nahi duen azaltzen duen atala. Haiekin amaitzen dugu, ez baitago amaiera hoberik zuzentzaileak beren burua azaltzen ari direna baino.

Ohar bat enuntziatuak irakurri aurretik

Azterketa honetako enuntziatuak eta amaierako «Argibideak» jatorrizkoak dira eta hitzez hitz doaz. I. eredu ofiziala euskaraz bakarrik dago eta haren gaztelaniazko bertsioa seguruenik ez zen idaztera iritsi; azalpen osoa II. ereduaren kapituluan dago, eta ez da hemen errepikatzen. Errepikatzea komeni dena ondorioa da: zure gaztelaniazko ikaskideak formulazio hauek itzulita irakurtzen ditu, eta hala aitortzen zaio; zuk, aldiz, probak jarri zituen hitzak berak irakurtzen dituzu. Beauvoirren testua ere zure antologiakoa da.

Testua

Simone de Beauvoir (1908-1986), Bigarren sexua, «Ondorioa». Testu bakarra izan zen: ez zegoen beste aukerarik.

Baina aski ote da legeak, erakundeak, ohiturak, iritzi orokorra eta gizarte-testuinguru guztia aldatzea emakumeak eta gizonak parekoak izan daitezen zinez? «Emakumeak emakume izango dira beti», esaten dute sinesgogorrek; eta beste igarle batzuek profetizatzen dute emakumeek, feminitateaz gabetuz gero, ez dutela gizon izatea lortuko, baizik munstro bilakatuko direla. Hori esatea oraingo emakumea naturak sortua dela onartzea da; berriro esan beharra dago, ordea, gizadian ez dagoela ezer ere naturalik, eta zibilizazioak sorturiko produktu bat dela emakumea ere, beste batzuk bezala; bestek jatorritik esku hartu du emakumearen destinoa moldatzen: esku-hartze hori bestelakoa balitz, emaitza ere bestelakoa litzateke guztiz. Emakumea ez dute hormonek definitzen, ez sen misteriotsu batzuek, baizik kontzientzia arrotzen bitartez bere gorputza eta munduarekiko harremana atzemateko duen moduak; neska nerabea mutil nerabearengandik bereizten duen amildegia modu hitzartuan handitu diete, txiki-txikiak direnetik; gero ezin eragotz daiteke emakumea egina izan den bezalakoa izatea, eta emakumeak beti darama iragan hori arrastaka; horren zama neurtzen badugu, argi eta garbi ulertuko dugu haren destinoa ez dagoela eternitatean finkatua. Jakina, ez da sinetsi behar emakumea eraldatzeko aski denik haren kondizio ekonomikoa aldatzea: faktore hori izan da, eta da oraindik ere, haren bilakaeraren faktorerik printzipalena, baina iragartzen dituen eta dagozkion ondorio moral, sozial, kultural eta abarrekoak ekartzen ez dituen bitartean, ezinezkoa izango da emakume berria sortzea; oraingoz, halakorik ez dago inon, ez Sobietar Batasunean, ez Frantzian, ez Ameriketako Estatu Batuetan; eta, horregatik, oraingo emakumea erdibiturik dago iraganaren eta geroaren artean; gehienetan, gizonez mozorroturiko «egiazko emakume» gisa agertzen da, eta deseroso sentitzen da bai bere emakume-haragiarekin eta bai jantzi maskulinoarekin.

Corpus osoko zatirik gehien gainezkatzen dena da hau, eta abisua ezer irakurri aurretik behar duzu. Beauvoirren bigarren zatiak, 12. kapituluak lantzen duen bezala, «bere gorputza eta munduarekiko harremana» horretan amaitzen du. Ereduak ehun eta hirurogeita hamazortzi hitz gehiago jarraitu zituen, eta haietan dago hemen galdetzen denaren erdia baino gehiago: haurtzarotik nahita handitutako amildegia, eternitatean finkatuta ez dagoen destinoa, ekonomia aldatzea nahikoa ez dela dioen abisua eta gaur egungo emakumea iraganaren eta geroaren artean erdibiturik. Mozketa laburra prestatu baduzu, tesia daukazu eta ez daukazu ez azalpena ez irtenbidea.

1.1 · Laburpena

Enuntziatua. «Laburtu pasartea, testuko ideiak eta ideien arteko loturak errespetatuz (puntu 1)». Puntu bat.

Testuak galdetzen du ea aski den legeak, erakundeak, ohiturak eta gizarte-testuingurua aldatzea emakumeak eta gizonak benetan parekoak izan daitezen. Erantzun aurretik, Beauvoirrek besteren bi objekzio jasotzen ditu: sinesgogorrena, emakumeak beti emakume izango direla diotenena, eta feminitatea kentzeak munstro bihurtuko lituzkeela profetizatzen dutenena. Bien aurka baieztatzen du gizadian ez dagoela ezer ere naturalik eta emakumea zibilizazioak landutako produktu bat dela, besteren esku-hartzea jatorrizkoa baita haren destinoan, eta nahikoa zatekeen bestelakoa izatea emaitza ere bestelakoa izateko. Hortik haren definizioa: emakumea ez dute hormonek definitzen, ez sen misteriotsuek, baizik kontzientzia arrotzen bitartez bere gorputza eta munduarekiko harremana atzematen duen moduak. Eransten du neska nerabearen eta mutil nerabearen arteko amildegia nahita handitu dietela haurtzarotik eta emakumeak iragan hori beti daramala arrastaka, haren destinoa eternitatean finkatuta ez badago ere.

Ehun eta hogei bat hitz testuaren berrehun eta berrogeita hamarren aldean, akats bakar bat gabe eta ideia ia guztiekin. Eta hala ere tarte ertainean geratzen da, bereizi behar diren bi arrazoirengatik, bata edukiarena baita eta bestea egiturarena.

Prestatu zuen zatian geratu da. Begiratu non amaitzen den laburpena eta non amaitzen den testua: azken herena osorik falta da, kondizio ekonomikoa aldatzea nahikoa ez dela dioena, emakume berria oraindik inon ez dagoela eta gaur egungo emakumea iraganaren eta geroaren artean erdibiturik dagoela. Ez da irakurketa-zabarkeria bat: pasarte honen mozketa laburra ikasi duenari gertatzen zaiona da, azterketa aurrean duela ikusten duena baino dakiena laburtzen baitu. Zaindu ezazu, lan egin denean bakarrik egiten den akatsa baita.

Eta ez dio erantzuten testua irekitzen duen galderari. «Aski ote da legeak aldatzea?» ez da erretorika: pasarte osoa hari erantzuteko dago, eta erantzuna falta den tartean dago hain zuzen —ez da aski, aldaketa legal eta ekonomikoek ez baitituzte beren kabuz sortzen iragartzen dituzten ondorio moral eta kulturalak—. Ukapenak jaso eta erantzuna jasotzen ez duen laburpen batek helmugarik gabe utzi du argudioa, eta enuntziatuak ideien arteko loturak eskatzen ditu hain zuzen. Metodoa 3. kapituluan; zatiaren urratsez urratsa, 12. kapituluan.

1.2.A · Konparazioa

Enuntziatua. «Egin konparazio kritiko bat testuaren gai nagusiaren eta Ilustrazioaren garaiko Immanuel Kant, Olympe de Gouges edo Mary Wollstonecraft filosofoen ideien artean (ez da derrigorrezkoa denak aipatzea)». Hiru puntu, gehienez berrehun eta berrogeita hamar hitz.

Irakurri azken parentesia bi aldiz, ariketa aldatzen baitu. «Ez da derrigorrezkoa denak aipatzea» esan nahi du hautatzeko eskatzen ari zaizula, eta bere berrehun eta berrogeita hamar hitzak hiru egileren artean banatzen dituena amaierara iritsiko dela batekin ere ezer gurutzatu gabe. Ondo gurutzatutako batek hiru aurkeztuk baino gehiago balio du (4. kapitulua).

Mary Wollstonecraft (1759-1797) hautatzen dut, eta ez Kant, haren tesia hain baita testukoaren antzekoa non bien arteko distantzia baita interesgarria. Biek ukatzen dute emakumearen gutxiagotasuna naturala denik. Wollstonecraftek Emakumearen eskubideen aldarrikapenan argudiatzen du, Ilustrazioaren barrutik: arrazoia bat eta unibertsala da, emakumeak arinak badirudite horretarako hezi dituztelako da, eta hezkuntza bera hedatzea aski da unibertsalak agintzen duena bete dezan. Beauvoirrek urrats bat gehiago ematen du, eta haren aurka ematen du. Testuak ez du esaten emakumea naturala ez dela: «gizadian ez dagoela ezer ere naturalik» dio, eta orokortze horrek zorurik gabe uzten du erremedio ilustratua ere, arazoa ez baita emakumeak ondo eraikitako unibertsal batetik kanpo geratu zirela, unibertsal hori subjektu bat arautzat hartuz eta bestea kontrastez definituz eraiki zela baizik. Hortik testua irekitzen duen galdera —ea aski den legeak, erakundeak eta ohiturak aldatzea— eta hortik haren erantzuna, ezetz dena. Hor dago banaketa: ondorioan bat datoz eta diagnostikoan ez, eta horregatik ez datoz bat erremedioan. Wollstonecraftek printzipio bat ondo aplikatzeko eskatzen du; Beauvoirrek printzipioaz susmatzen du. Berrehun urte daude bien artean, eta bigarren mugimendua lehena saiatu eta aski izan ez denean bakarrik da posible.

Ehun eta laurogei bat hitz, eta lehen hogeiak hautuaren justifikazioa dira. Konpentsatu egiten du, lehen lerrotik argi uzten baitute atzean irizpide bat dagoela. Eta erreparatu zein den irizpide hori, ez baita espero dena: antzekoena hautatzen du, eta ez kontrakoena. Aurrez aurre talka egiten duten bi jarrera konparatzea erraza da eta laua ateratzen da normalean; ia gauza bera diotenen arteko pitzadura kokatzea da errubrikak «ñabardatua eta filosofikoki esanguratsua» deitzen duena.

Ulermena, tarte altua. Ez du testua ilustrazio gisa erabiltzen: hartatik tesi orokorra eta hasierako galdera ateratzen ditu, eta biek egiten dute lan gurutzaketan.

Konparazioa, tarte altua, eta hemen erabakitzen da. Zertan datozen bat esaten du, zertan ez eta —ia inork idazten ez duena— zergatik ez dituen bat etortzeak aliatu bihurtzen: desadostasuna diagnostikoan dagoelako eta horregatik agertzen delako berriro erremedioan. Azken esaldiak elementu kritikoa gehitzen du iritzirik eman gabe, biak sekuentzia historiko batean kokatuz, aldea egiaztatzera mugatu beharrean azaldu egiten duena.

Hiztegia, tarte altua. Unibertsala, subjektua, araua: hiru termino eta bat ere ez apaingarri. Immanentzia eta Bestea ez dira agertzen hemen behar ez zirelako, eta hori ere nabaritzen da.

Egitura, tarte altua. Hautu justifikatua, bat etortzea, bira, banaketa, itxiera historikoa.

Gramatika, tarte altua

Eta nahita zabalik geratzen den ate bat. Kantekin egindako gurutzaketa da hiruretan ikusgarriena eta ez dago hemen: haren sapere audek dio adingabetasuna norberaren erruzkoa dela «gaitasun eta kuraia» falta delako, eta Beauvoirren testuak dio gutxiagotasuna inposatu egin zaiola. Bi esaldi hitzez hitz kontraesaten direnak. Enuntziatu hau prestatzen baduzu, idatzi ezazu zeuk: Kanten zatia 10. kapituluan duzu aztertuta eta haren azalpena 5. kapituluan garatuta.

Prestatzeko materiala: §49 (feminismo ilustratua, Gouges eta Wollstonecraft, 11. gaia) eta §77 (Beauvoir, 21. gaia); Kantekin gurutzatzen baduzu, §47 (11. gaia).

1.2.B · Azalpena

Enuntziatua. «Azaldu, modu argudiatuan, zergatik Simone de Beauvoirrek baieztatzen duen testuan: “gizadian ez dagoela ezer ere naturalik”». Hiru puntu, gehienez berrehun eta berrogeita hamar hitz.

Ikusi behar den lehen gauza da Beauvoirrek behar duena baino gehiago baieztatzen duela. Sinesgogorrei eta igarleei erantzuteko nahikoa luke gaur egungo emakumea naturak sortua ez dela esatearekin; hala ere, ezer ez dela dio, eta desproportzio hori nahita da. Objekzio bakoitzari banaka erantzutea lurraldea haiei ematea litzateke: gauza naturalak badaudela onartzea eta hau halakoa den eztabaidatzea. Nahiago du bi objekzioek aurresuposatzen dutena erasotu, kategoria horren existentzia bera dena, eta horregatik izan behar du esaldiak orokorra. Haren bigarren arrazoia «berriro esan beharra dago» horretan dago: baieztapena ez da hemen jaurtitzen, jaso egiten da. Liburu osoaren emaitza metatua da, eta «Ondorioa»n frogatutzat jotzen den zerbait gisa agertzen da, eta ez frogatu beharreko tesi berri gisa. Eta hirugarren bat dago, benetan eusten diona. Paragrafoa legeak eta ohiturak aldatzea aski den galdetuz irekitzen da; gizadian zerbait naturala balitz, aldaezina litzateke, eta galderak aldez aurretik izango luke ezezko erantzuna. Esaldiaren orokortasunak mantentzen du atea zabalik. Atzetik datorren definizioak berresten du: emakumea bere gorputza «kontzientzia arrotzen bitartez» nola atzematen duenak definitzen du, eta beraz gorputza bera ere ez da giza bizitzan sartzen besteengandik pasatu gabe.

Ehun eta laurogei bat hitz eta guztiak gobernatzen dituen irakurketa-erabaki bat: zergatik dioen esaldiak behar dena baino gehiago galdetzea. Hor dago enuntziatuko «argudiatuan» hori. Esaldi bat erabat azaltzen da esaten denean ez bakarrik zer dioen, baita zergatik dioen zabaltasun horrekin ere, eta hori da argudio bat berreraikitzearen eta parafraseatzearen arteko aldea.

Ulermena, tarte altua. Esaldia objekzioaren eta erantzunaren egituran kokatzen du eta hasierako galderarekin lotzen, handik ateratzen baitu hirugarren arrazoia.

Azalpena, tarte altua. Mota desberdineko hiru arrazoi —estrategikoa, testuala eta funtzionala—, eta batek ere ez du aurrekoa errepikatzen. Hirugarrenak ematen du tarte altua: esaldian zer jokatzen den esaten du, eta ez zer dioen bakarrik.

Hiztegia, tarte altua. Kategoria, aurresuposatu, frogatua: gutxi eta lanean. Ez dago kanpotik ekarritako teknizismo bat ere.

Egitura eta gramatika, tarte altua

Egile honek beste 1.2.B bat ebatzita du liburu honetan eta beste bat II. zatian, eta hirurak desberdinak dira. 2026ko deialdi ezohikoak azaltzen du zergatik ez den sexuen borroka «zuzenean» ondorioztatzen anatomiatik; 5. kapituluak esaldi hori bera beste bidetik azaltzen du, determinismo biologikoa hiru arrazoitan desmuntatuz. Irakur itzazu jarraian ariketa hau prestatzen baduzu: ikusiko duzu tarte altuak ez duela forma bat, baldintza bat duela, eta hura da erantzuna ezin izatea idatzi testua aurrean izan gabe. Metodoa 5. kapituluan; zatiaren urratsez urratsa, 12. kapituluan.

2 · Disertazioa

Enuntziatua. «Erdi Aroan zoriontasunari buruzko auziak garrantzi handia hartuko du, erlijioetan ere interesgune bihurtuz. Gizakia zoriontsua izan daiteke?». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Erreparatu enuntziatu hau nola dagoen eraikita, lau azterketetatik hala egiten duen bakarra baita. Marko historiko bat dakar galderaren aurretik. Marko horrek ez zaitu Erdi Aroan geratzera behartzen —galdera garai guztietakoa da eta disertazioa nola argudiatzen duzun puntuatzen da, eta ez non—, baina bitxia litzateke idatzita edukita alde batera uztea. Beheko erantzunak aprobetxatu egiten du: alde batean antzinako eskola bat jartzen du eta bestean auzia enuntziatuak izendatzen duen lurraldera daraman pentsalaria.

Gutxiago behar ala gehiago desiratu

Eta zoriontasuna lortzen zaila ez balitz, ulertzen zaila baizik? Galderak eskuliburukoa dirudi eta gauza serioak erabakitzen ditu: erdiesteko modukoa bada, ez edukitzea porrota da; ez bada, hura bilatzea kondena bat da. Eta akatsa «izan» aditzean balego?

Alde Epikuro dago. Dio zoriontasuna erraza dela eta guk konplikatzen dugula. Minik eta asaldurarik ez izatean datza, ataraxian, eta kentzez lortzen da eta ez metatzez: beldurrak ezabatuz —jainkoei, heriotzari, minari— eta desirak naturalak eta beharrezkoak direnetara murriztuz, gutxi eta merkeak baitira. Haren argudioa da desira alferrikakoen atzetik dabilenak ezinbesteko bihurtzen duela ezinbestekoa ez zena, eta beraz zorigaiztokoa ez dela gutxi duena, asko behar duena baizik.

Kontra Hiponako Agustin dago. Haren objekzioa ez da zoriontasuna zaila denik, ondasun finitu batek ere ezin duela ase guztiak gainditzen dituen desira bat baizik. Horregatik agintzen du barrura begiratzeko: «Ez irten kanpora, sartu zeure baitan: gizakiaren barnean bizi da egia». Hemen zoriontasun betea ez da kabitzen.

Nire ustez biek dute arrazoia gauza desberdinetan, ez baitiote gauza berari deitzen zoriontasuna. Egoera iraunkor eta oso gisa, Agustinek asmatzen du eta ez da existitzen. Ondo ateratzen den jarduera gisa, existitu egiten da eta irauten duena irauten du. Gure garaiak lehenengoaren alde egin du eta nabaritu egiten zaio: sekula ez zen egon zoriontsu izateko horrenbeste eskuliburu, ezta erabat zoriontsu ez izateagatik hutsean sentitzen den horrenbeste jende ere.

Ondorioztatzen dut gizakia zoriontsua izan daitekeela zoriontasuna jabetza bat bezala espero izateari uzten badio. Ezin duena atseden hartzea da, eta agian ez zaio komeni.

Berrehun eta berrogei bat hitz izenburua kontatuta eta 6. kapituluko egiaztapen-zerrenda estalita. Alternatiba osoa lau hitzetan enuntziatzen duen izenburu iradokitzailea, irekitzen duten hiru galdera, bi egile argudiatuak, argudiatzen duen tokian txertatutako aipu bat, iritzia lehen pertsonan, amaieran itsatsita egon beharrean iritzitik ateratzen den eguneraketa bat, eta galderari laburtu beharrean erantzuten dion ondorio bat.

Eta begiratu erantzunak enuntziatuaren markoarekin zer egiten duen. Ez du Erdi Aroari buruz idazten: Erdi Aroa erabili egiten du, Agustin enuntziatuak hura izendatzen duen tokian bertan jarriz —«erlijioetan ere interesgune bihurtuz»— eta Epikurorekiko kontrasteari arku osoa estaltzen utziz. Hori da marko historiko bat ohoratzeko modua disertazioa historia-gai bihurtu gabe, hori baita horrelako enuntziatu batek egitera gonbidatzen duen akatsa.

Materiala: §22 (epikureismoa, 5. gaia) eta §26 (Agustin, 6. gaia); eguneraketa, §78an (22. gaia).

3.A · Herritartasuna Greziar Ilustrazioan, eta zergatik doan bi mailatan

Enuntziatua. «Garatu, modu argudiatuan, herritartasun kontzeptuaren azalpena Greziako Ilustrazioan». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Hemen doa azterketa honen bikotea, eta liburuko azkena da. 3. ariketan doa bikoterik gabe geratuko litzatekeen galdera tipo bakarra delako, eta aukera honetan eta ez bestean berehala ikusiko duzun arrazoi batengatik: beste zerbaiti erantzuteko errazena den liburuko enuntziatua da.

Gogoratu zerekin zuzentzen den. Tarteka, eta altuak korrontea, mendea edo garaia eta obra nagusia izendatzea eskatzen du; egilearen kontzeptu bereizgarriekin azaltzea; erreferentzia zehatzak ekartzea eta galdetzen zaizun dilemari lotuak; sendotasunez argudiatzea; eta arrazoituz eta adibideekin ondorioztatzea (2. kapitulua). Azpimarra ezazu buruz «dilemari lotuak» hori, hor jokatzen baita bikote hau osorik.

3.A · 10eko erantzuna

Greziar Ilustrazioa deitzen zaio o.a.a. V. mendeko Atenasko mugimendu intelektualari, filosofia naturatik giza gaietara lekualdatzen duenari, eta haren aukera politikoa da: erabakiak hitz eginez hartzen diren demokrazia batean, hitz egiten jakitea gobernatzen jakitea da. Hiritarra da han batzarrean ahotsa eta auzitegian botoa duena, eta baldintza hori bi printzipioren gainean eusten da: isonomia, legearen aurreko berdintasuna, eta isegoria, hitza hartzeko eskubide berdina. Sofistak dira figura horren teorialariak. Protagorasek (o.a.a. 485 inguru - 411 inguru) oinarria ematen dio Platonek haren izena daraman elkarrizketan egozten dion mitoan: ogibideak gutxi batzuen artean banatu ziren, baina lotsa eta justizia Zeusek guztien artean banatu zituen, haiek gabe ez baitago hiririk. Hortik ondorioztatzen da demokraziak behar zuena: edonork justuaz iritzia eman ahal izatea, eta areté politikoa, jaiotzako dohain bat ez denez, irakatsi ahal izatea, haiek saltzen zutena hain zuzen. Eta hortik haren erlatibismoa ere, «gizakia gauza guztien neurria» bada legeak konbentzioa baitira eta ez natura, eta beraz eztabaidatu eta aldatu egin baitaitezke. Komeni da, amaitzeko, kontzeptuaren ertza ikustea: hiritartasun hark kanpoan uzten zituen emakumeak, metekoak eta esklaboak, eta beraz unibertsala txikia zen hasieratik. Komunitate politikoan nor sartzen den eta nor ez eztabaidatzea kontzeptuarekin batera jaio zen eta ez du hura utzi.

Berrehun bat hitz, eta barruan dagoen guztiak enuntziatuko izenari erantzuten dio. Sofistak badaude, eta asko daude, baina herritartasunaren teorialari gisa daude eta ez gai gisa. Hori da ariketa honetako edozein erantzun jartzeko komeni den proba: ezabatu buruz galdetzen zaizun kontzeptua eta begiratu geratzen denak zentzurik duen oraindik. Baldin badu, beste galdera bati erantzun diozu.

Errepasatu zerrenda. Korrontea izendatuta eta datatuta lehen esaldian; obra zehatz bat, Protagoras; egilearen datak; lau kontzeptu definituta eta lanean —isonomia, isegoria, areté politikoa, erlatibismoa—; dilemari lotutako erreferentzia zehatz bat, banaketaren mitoa dena, eta ez apaingarrizko aipu bat; argudiaketa demokraziaren eta doktrinaren arteko loturan jarrita, deskribapen bat azalpen bihurtzen duena; eta iritzirik eman gabe gaurkotzen duen itxiera bat.

Materiala: §04 eta §05 (sofistak eta Greziar Ilustrazioa, 2. gaia); kontzeptuaren ertza, §08an (2. gaia).

3.A · 7ko erantzuna

Greziar Ilustrazioa filosofiak naturaz arduratzeari utzi eta gizakiaz arduratzen hasten den unea da, o.a.a. V. mendeko Atenasen. Haren protagonistak sofistak dira, bizitza publikoan arrakasta izan nahi zuten gazteei erretorika irakasteagatik kobratzen zuten maisu ibiltariak. Haien doktrina nagusia erlatibismoa da: Protagorasek baieztatzen zuen «gizakia dela gauza guztien neurria», eta horrekin ukatzen zuen guztientzat balioko lukeen egiarik dagoenik, eta Gorgias urrunago iritsi zen, ezer ez dela existitzen defendatuz, existituko balitz ezin genukeela ezagutu eta ezagutuko bagenu ezin genukeela komunikatu. Naturaz dena eta konbentzioz dena ere bereizi zituzten, eta legeak bigarrenari dagozkiola baieztatu. Haien aurka erreakzionatu zuten Sokratesek eta Platonek, irakasteagatik kobratzea, limurtzea jakitearekin nahastea eta egiari uko egitea leporatu baitzieten: Sokratesentzat, jakitea baieztatzen denaren arrazoia eman ahal izatea da, eta ez konbentzitzea. Platonek Errepublikan gehitu zuen kritika horren oinarri metafisikoa, Formen existentzia, eta beraz justizia ez litzateke hiri bakoitzaren konbentzio bat. Ondorioztatu dezakegu Greziar Ilustrazioak bira erabakigarria ekarri zuela pentsamenduaren historian, gizakia jarri baitzuen gogoeta filosofikoaren erdigunean.

Ehun eta berrogeita hamar bat hitz, zehatzak, ondo idatziak eta bi egile arauz aurkeztuta. Ez dago akatsik. Dagoena beste galdera bati emandako erantzun bat da, eta horregatik jaisten da tartez.

Egin ezabatze-proba. Kendu enuntziatutik «herritartasun» hitza eta irakurri berriro erantzuna: osorik funtzionatzen jarraitzen du. Horrek esan nahi du galdetzen zen kontzeptua ez dagoela ezer egiten barruan. Ez dira agertzen batzarra ez auzitegia, ez isonomia ez isegoria, ezta lerro bat ere nor zen hiritar eta nor ez. Erantzunak sofistak nortzuk izan ziren eta zer leporatu zitzaien kontatzen du, 2026ko deialdi arruntaren enuntziatua dena hain zuzen —«azaldu Sokratesek eta Platonek sofistei egindako kritikak»— eta bi aldiz ebatzita dagoena liburu honetan, hemen eta 7. kapituluan.

Zein tartetan erortzen den, ardatzez ardatz. Egileen aurkezpena tarte altukoa da eta informazioa zuzena, eta horrek eusten dio notari. Baina erreferentziak ez daude «galdetzen zaizun dilemari lotuak», errubrikak hitz horiekin eskatzen duena, eta azken herena —Sokratesen eta Platonen erreakzioa— desbideratze bat da erabat, filosofia ona izan arren. Ondorioak, gainera, ez du ondorioztatzen: mugimendua garrantzitsua izan zela dio, edozein mugimenduz esan litekeena.

Konponketa liburuko merkeena da eta ez du ezer berririk jakitea eskatzen. Kendu Sokratesen eta Platonen blokea, berrogeita hamar bat hitz direnak, eta kendu Gorgias, hemen ezertarako ez dagoena: hirurogeita hamar libre baino gehiago. Gastatu itzazu hiru gauzatan: Atenasen nor zen hiritar eta zer egin zezakeen definitzen, Protagorasen erlatibismoa dela edonork justuaz iritzia emateko justifikazioa esaten —horrekin erlatibismoa, idatzita baituzu jada, datu izatetik argudio izatera pasatzen da— eta baztertuak izendatzen. Erantzunak ez du gaia aldatzen: eskatzen zioten gaiaren gainean kokatzen da, jada zeukan material berarekin.

Hemendik ateratzen den abisua, eta 3. ariketa osorako balio du. Enuntziatu batek kontzeptu bat izendatzen duenean eta zuk garai horretako egileak oso ondo dakizkizunean, arriskua ez da laburregi geratzea: menderatzen duzunarekin erantzutea da. Irakurri enuntziatuko izena hasi aurretik eta irakurri berriro erantzunaren erdia idatzita duzunean (7. kapitulua).

3.B · Eztabaida platoniko-aristotelikoa politikari buruz

Enuntziatua. «Garatu, modu argudiatuan, politikari buruzko eztabaida platoniko-aristotelikoa». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Platonen (o.a.a. 427 inguru-347) eta Aristotelesen (o.a.a. 384-322) arteko eztabaida politikoa, maisu eta ikasle Akademian, ez da lehentasun-desberdintasun bat, metodo-desberdintasun bat baizik, eta hortik datoz gainerakoak. Platon hiri justuari buruzko galderatik abiatzen da eta Errepublikan erantzuten dio eredu bat eraikiz: gobernatzea jakite bat bada, eta bada, ongia ezagutzen duenak gobernatu behar du, hots, filosofoak; hortik arimaren hiru zatien eta hiriko hiru klaseen arteko parekotasuna, eta hortik demokraziarekiko duen mesfidantza, non hobekien hitz egiten duenak erabakitzen baitu eta ez hobekien dakienak. Aristotelesek abiapuntua irauli egiten du. Politikan benetan existitzen diren konstituzioak biltzen eta konparatzen ditu, harentzat hiria ez baita gauzatu beharreko eredu bat, natural den zerbait baizik: gizakia «animalia politikoa» da eta polisean bakarrik iristen da bere xedera. Desberdintasun horretatik datoz gainerakoak. Erregimen ideal bakar baten aurrean, sei erregimenen sailkapen bat nork eta noren intereserako gobernatzen duen arabera, eta politeiaren aldeko hautua, klase ertainak neurritzen duen askoren gobernua, ez baita imajina daitekeen onena, posible den onena baizik. Filosofoaren jakitearen aurrean, phrónesisa, frogatzen ez den eta deliberatuz eskuratzen den zuhurtzia. Eta Errepublikak proposatzen duen ondasunen eta emakumeen erkidegoaren aurrean, guztiena dena inork zaintzen ez duelako objekzioa. Biek dute arrazoia gauza desberdinetan eta haien eztabaidak zabalik jarraitzen du.

Berrehun bat hitz, bi egileak akatsik gabe aurkeztuta eta eztabaida eztabaida gisa ondo eraikita. Aristotelesen tesi bakoitza erantzuten dion Platonenari lotuta iristen da —«aurrean», hiru aldiz—, enuntziatuko izenak eskatzen duena hain zuzen eta ia inork egiten ez duena. Informazioa zuzena da, kontzeptuak definituta eta lanean daude, eta obrak egon behar duten tokian daude.

Orduan, zergatik ez da 10 bat? Amaieragatik, eta zehaztasun-falta batengatik. Itxierak —«biek dute arrazoia gauza desberdinetan eta haien eztabaidak zabalik jarraitzen du»— ez du ondorio arrazoiturik: konpromiso-formula bat da, edozein egile-bikoterentzat berdin balioko lukeena, eta gainera adibiderik gabe iristen da, tarte altuak berariaz eskatzen duen bestea. Nahikoa zen zertan jarraitzen duen zabalik zehaztea: erabaki tekniko bat aditu batek ala hiritar guztiek hartu behar duten eztabaidatzen den bakoitzean, errege filosofoaren eta politeiaren artean hautatzen ari gara. Bi lerro.

Eta zehaztasun-falta, errubrikak asko jaitsi gabe zigortzen dituenetakoa. Politeia «askoren gobernua» bezala aurkeztea, besterik gabe, Aristoteles demokrata bihurtzetik hurbil dago, eta berak kontuz bereizten du demokraziatik, haren sailkapenean forma endekatua baita. Justu berehala azpiko tarteak deskribatzen duena da: egilea ondo aurkeztuta, baina zehaztasun-faltekin (2. kapitulua). Hiru hitzekin konpontzen da.

Materiala: §13 (Platon: proiektu politikoa, 3. gaia) eta §19 (Aristoteles: politika, 4. gaia).

«Argibideak»: zuzentzaileek zer nahi zuten azaltzen dute

Eta hemen amaitzen da liburua, gutxien erabili dugun eta gordetzea gehien merezi zuen hitzarekin: haiena.

Zer diren. Bi eredu ofizialek «Argibideak» izenburuko atal bat daramate amaieran, non koordinazioak hiru paragrafotan azaltzen baitu ariketa bakoitzarekin zer nahi duen eta ikasgaien zein bloketatik atera duen pieza bakoitza. Ez da soluzio-orri bat eta ez du esaten zer erantzun behar den. Zer ebaluatzen ari den esaten du, baliagarriagoa dena. Bi azterketek daramatzate, eta jarraian doazenak I. eredukoak dira, II. eredukoa ondoan dutela desberdintzen diren tokian.

Lehen esaldia da lau orrialdeetako garrantzitsuena

«Azterketa-eredua hau ezarritako irizpideak betetzen dituen kasu posible bat da».

Irakurri astiro. Ez du esaten azterketa horrelakoa izango denik: izan litekeela dio. Koordinazioa bera da, ereduei mundu guztiak ematen dien erabileraren aurka ohartarazten, hots, iragarpentzat hartzearen aurka. Eta amaieran errepikatu egiten du, argi geratu ez balitz: «ariketa hau desberdina izan liteke, beste modu batera formulatu edo pisu hori ez izan». Koaderno honen uneren batean historikoak orientatzen duela eta ez duela asmatzen gehiegi azpimarratzen genuela iruditu bazaizu, hemen duzu abisu bera azterketa jartzen duenak sinatuta.

1. ariketaz

«1. ariketan, ikasleak jokoan jarri behar dituen jakintzak oinarrizko jakintzen C blokeari dagozkio».

II. ereduan esaldia berdin-berdina da letra izan ezik: han B blokea da. Honek esaten dizuna da testua ez dela ausaz hautatzen ikasgaien barruan, bakoitza bere blokearekin datorrela baizik, eta hartatik zintzilikatzen diren galderak lurralde horren barruan mugitzen direla. Beauvoirrek C blokea dakar; Descartesek, B.

Disertazioaz, urrea balio duen berrespen bat

«2. ariketan, ikasleak aukera dezake zein oinarrizko jakintzatan oinarritu».

6. kapituluak bere lehen lerrotik eusten dionaren bertsio ofiziala da: disertazioaren tesia ez da testutik ateratzen eta ez da han bilatu behar. Nahi dituzun egileekin defenda dezakezu, nahi duzun bloketakoak, eta inork ez zaitu zigortuko aurrean jarri dizuten egilea ez erabiltzeagatik. Askatasuna erabatekoa da eta komeni da aprobetxatzea, azterketako galdera bakarra baita non material osoa zuk hautatzen duzun.

3. ariketaz, gehien eskertzen den esaldia

«Ez da eskatzen ikasleak egile jakin baten pentsamendua buruz azaltzea, baizik eta ikasturtean zehar landutako filosofiaren historiaren gai garrantzitsu bati buruzko azalpen argudiatua egitea».

Munduko hezkuntza guztiarekin esaten ari da apunteak hustea ez dela balio. Ez da ebaluatzen zenbat gogoratzen duzun egile batez: ebaluatzen da arazo bat ulertzen duzun eta argudioekin azaltzen dakizun. 7. kapituluak esaldi hori zazpi puntuko zerrenda bihurtzen du, baina esaldia hemen zegoen hasieratik.

Eta azken xehetasun bat, hanka-sartze bat dena eta horregatik irakasgarria. II. ereduaren «Argibideak»ek diote 3A ariketak A blokea ebaluatzen duela eta 3Bk C blokea, bi aukerak bereiziz. I. eredukoek «3. ariketa»z hitz egiten dute bereizi gabe, eta arrazoiarekin: azterketa honetan bi aukerak —Greziako herritartasuna eta eztabaida platoniko-aristotelikoa— antzinako bloke berekoak dira, eta horrek A eta B bloke desberdinetakoak izateko arauaren aurka egiten du, 2026ko bi deialdi errealek errespetatzen dutena. Hau da, koordinazioak bere argibideak idatzi zituela jakinda han bere araua saltatu zuela. Eduki ezazu gogoan ondoriorik atera gabe: ereduak probak egin dezakeenaren adibideak dira, eta batzuetan baita gaizki ateratzen zaionarenak ere.

Honekin ixten da koadernoa. Indarrean dagoen formatuko lau azterketak ebatzita daude, bost ariketa tipoek beren metodoa dute II. zatian eta beren erantzun eredugarria hemen, eta bost irakurgaiak zatiz zati aztertuta daude III. zatian. Geratzen dena ezin du liburu batek egin. Itzuli zaitez zati hau ireki zuen Zizeronen arkulariarengana: gezia hautatzea, haizea kalkulatzea eta apuntatzea zure lana da, eta osorik egin duzu honaino iritsi bazara. Gainerakoa ez dago zure esku, eta ez da ezer gertatzen.