Laburpena eta argumentu-egitura
1.1 galderarako metodoa (puntu 1): testua laburtzea, haren ideia nagusiak eta argumentu-egitura jasoz.
Benetan behar al da kapitulu bat laburtzen irakasteko? Hori izango da egiten ari zaren galdera, eta zentzuzkoa da: lehen hezkuntzatik ari zara laburtzen eta hau da azterketan gutxien balio duen galdera. Baina begiratu inguruan duena. Aukerarik ez duen bakarra da: 1.2an A eta B artean hautatzen duzu, disertazioan tesia hautatzen duzu, 3. ariketan galdera hautatzen duzu; hemen ez du inork hautatzen eta denek erantzuten dute testu berari buruz. Zuzentzen zaituenak irakurtzen duen lehen erantzuna da, eta harekin egiten du lehen ideia bat testua ulertu duzun ala ez. Eta bere enuntziatuak ia denek alboan uzten duten hitz bat ezkutatzen du, kapitulu oso honen gaia dena: egitura.
Zer eskatzen du zehazki galderak
Bi gauza, eta argi eskatzen ditu: ideia nagusiak eta argumentu-egitura. Ez bat: biak. Tarte altua testuko ideia garrantzitsu guztiak adierazten dituen, zehaztasunez ulertu dela frogatzen duen eta zuzentasunez idatzita dagoen laburpenarentzat da; errubrika osoa, tarteka, 2. kapituluan dago iruzkinduta eta ez da hemen errepikatzen.
Eta bada bazterketa-arau bat, goiz eta apaindurarik gabe esatea komeni dena: testua baino luzeagoa den laburpena zeroz kalifikatzen da. Ez da tarte-jaitsiera bat, ez zigor partzial bat: laburpen izateari utzi diola baizik. Muga ez da zenbakizkoa, logikoa baizik, eta horregatik ez du negoziatzen.
Hiru gauza ez dizkizute eskatzen. Ez dizute testuak dioenari buruzko zure iritzia eskatzen. Ez dizute egileak dioena zergatik dioen azaltzea eskatzen: hori 1.2.B da eta bere kapitulua du (5. kapitulua). Eta ez dizute egilea aurkeztea ez testuaren garrantzi historikoa neurtzea eskatzen: hor gastatzen den hitz bakoitza ez da ezer laburtzen ari.
Ia inork entregatzen ez duen erdia
Ideiak laburtzea egiten badakizuna da. Testuak baieztatzen duena kokatzea eta hitz gutxiagorekin esatea: hori ia denek entregatzen dute, hobeto edo okerrago. Ia inork entregatzen ez duena enuntziatuaren beste erdia da, argumentu-egitura, eta hor banatzen ditu galdera honek bere hamarrenak.
Eta zer da argumentu-egitura? Ideiak elkarren artean nola eusten diren: zein den tesia eta zein haren aldeko arrazoiak, zeren aurka baieztatzen den zer, zertatik zer ondorioztatzen den. Bi testuk ideia berak izan ditzakete eta alderantziz argudiatu —batek printzipio batetik abiatu eta ondorioak ateratzen ditu; besteak eraispen baten ondoren iristen da printzipiora—, eta ideiak baino ematen ez dituzten bi laburpen berdin-berdinak izango lirateke, eta biak osatugabeak.
Praktikan, aldea aditzetan dago. Ideiak baino ematen ez dituen laburpenak edukiak kateatzen ditu: «Ilustrazioa adingabetasunetik irtetea da; adingabetasuna norberaren adimenaz ez baliatzea da». Egitura ere ematen duenak funtzioak markatzen ditu: Kantek Ilustrazioa definitzen du, kausa adimen-falta denik baztertzen du, errua norberarena dela ondorioztatzen du eta agindu batekin ixten du. Eutsi, ukatu, erantzun, ondorioztatu: aditz horiek egitura dira prosa bihurtuta, eta zuzentzen zaituenak lehen begiratuan ikusten ditu.
Egitura sintaxian dago
Eta non aurkitzen dut nik egitura hori? Uste duzuna baino hurbilago: ia beti sintaxian dago, agerian. Descartesen lehen aipua «ikusi nuen… baina ez nezakeela horregatik…» gainean artikulatutako aldi bakar bat da, eta bi gontz horietan erreparatzen duenak 1.1en erantzunaren erdia du jada (9. kapitulua). Zalantzarenak hiru kolpeak kateatzen ditu —«gure sentimenek batzuetan engainatzen gaituztela eta…», «eta arrazonatzean hutsak…», «eta azkenik, esna gaudela…»— eta bira «baina, berehalaxe ohartu nuen» batekin iragartzen du. Platonen lehen aipuak bere ondorioak igoeran pilatzen ditu (8. kapitulua). Laburtu aurretik, azpimarratu lokailuak: argudioaren hezurdura dira, eta egileak berak utzi ditu hor.
Eta sintaxia nahikoa ez denean, begiratu ertzei. Aipu batzuk mozketatik kanpo geratu den erreferente bat duen hitz batekin hasten dira: Nietzscheren «hortik dator», Beauvoirren «hau da» (10.etik 12.era arteko kapituluak). Zure laburpenaren lehen esaldia aurretik zer zegoen jakitearen mende dago, beraz testu bakoitza prestatzean irakurri beti aurreko paragrafoa, aipatzen ez bada ere: III. zatiko kapituluek esaten dizute kasu bakoitzean zer daukan.
Testu guztiek ez dute berdin argudiatzen
Ez dago laburpen-txantiloirik, aipuak ez baitu forma bakarra. Corpusean frogapenak, diagnostikoak, kontakizunak, definizio-kateak eta elkarrizketa bateko eragozpenak daude, eta laburpena formarekin batera aldatzen da: frogapen bat arrazoien ordena gordez laburtzen da, ordena hori baita argudioa; diagnostiko bat, gertaera egozten zaion kausatik bereiziz; eragozpen bat, nork nor zuzentzen duen eta zertan esanez. Zure Platonen laburpenak eta zure Descartesen laburpenak berdin soinu egiten badute, bietako bat gutxienez gaizki dago.
Hamaika aipuak banan-banan aztertuta daude III. zatian, «Zer dioen, urratsez urrats» errotulupean, eta azterketa hori da galdera honen prestaketa: hemen mapa nahikoa da (ikus Taula: corpusaren hamaika formak).
| Aipua | Bere forma | Non |
|---|---|---|
| Platon · ongiaren ideia | tesi bat eta hiru ondorio igoeran | 8. kapitulua |
| Platon · legea eta Estatuaren batasuna | eragozpen bat elkarrizketa baten barruan | 8. kapitulua |
| Descartes · cogitoa | frogapen bat aldi bakar batean | 9. kapitulua |
| Descartes · Jainkoa eta arima | diagnostiko bat | 9. kapitulua |
| Descartes · zalantza | kontakizun gisa kontatutako frogapena | 9. kapitulua |
| Kant · sapere aude | agindu batean amaitzen den definizio-katea | 10. kapitulua |
| Kant · tutoretza erlijiosoa | egiaztapen bat kritika-itxierarekin | 10. kapitulua |
| Nietzsche · bizitzaren aurkako asmakizunak | hiru aldiz errepikatutako salaketa | 11. kapitulua |
| Nietzsche · moralaren definizioa | definizio batean amaitzen den uste sendoa | 11. kapitulua |
| Beauvoir · sexuen borroka | ondorio bat, tesia ezezkoan | 12. kapitulua |
| Beauvoir · aski al da legeak aldatzea? | bi eragozpen eta erantzun bat | 12. kapitulua |
Metodotik paperera
Lau urrats, eta hirugarrena da laburpen bat parafrasi batetik bereizten duena.
- Irakurri lokailuak azpimarratuz. Zeren, baina, baizik, hortik, beraz. Argudioaren junturak dira eta hezurdura ematen dizute edukian pentsatu aurretik.
- Izendatu forma. Frogapena, diagnostikoa, eragozpena, definizio-katea? Segundo batzuk kostatzen da eta laburpen osoaren moldea erabakitzen du: zer gorde behar den eta zer bat egin daitekeen.
- Idatzi argudioaren ordenan, funtzio-aditzekin. Argudioaren ordena esaldiena izan ohi da, baina ez zaitu behartzen: behartzen zaituena da ikustea zerk zeri eusten dion. Ez joan esaldiz esaldi; joan funtzioz funtzio.
- Egiaztatu hiru gauza. Testua baino laburragoa dela, eta dezente laburragoa: ez dago zifra ofizialik, baina jatorrizkoaren heren bat inguru lur segurua da, eta amaierako bi adibideak heren horren bueltan dabiltza. Zure hitzekin idatzita dagoela. Eta ideia garrantzitsurik falta ez dela, tarte altuak guztiak eskatzen baititu.
Hamarrenak kentzen dituzten akatsak
- Esaldiz esaldi parafraseatzea. Testua esaldiz esaldi jarraitzea, apur bat laburrago esanez. Emaitzak laburpen baten luzera du eta fotokopia baten egitura: ideiak beren ordenan geratzen dira eta funtziorik ez da markatzen. Zure laburpenak testuak adina esaldi baditu eta ordena berean, ez duzu laburtu: txikitu egin duzu.
- «Egileak dio» hasieraz irekitzea. Eta «gero dio» eta «baita dio» jarraitzea. Testuak egiten duen guztia esatera murrizten da, eta esatea ez da funtzio argumental bat: eutsi, ukatu eta ondorioztatu bai. Gainera hitzak oparitzen ditu: zuzentzen zaituenak badaki jada nor den egilea eta hau testu bat dela.
- Testuaren hitzak kopiatzea. Errubrikak espresuki zigortzen du, eta arrazoiz: egilearen hitzak errepikatzeak ez du frogatzen ulertu duzunik, kopiatzen badakizula baizik. Haren esapideren bat ordezkaezina bada, «komatxo artean» doa, eta bat da gehienez zentzuzkoa; gainerakoa, zurea.
- Subjektua aldatzea. Kanten bigarren aipuan ikusten da ondoen, eta merezi du zergatik dakigun jakitea: gaztelaniazko antologia «Ha situado» esaldiarekin irekitzen da, nor den esan gabe, eta aurreko paragrafoak printze bat goraipatzen du, beraz ertzei begiratzen ez dienak printzea jarriko du subjektu. Ez da hura: jatorrizkoak «kokatu dut» dio eta hitz egiten duena Kant bera da, bere saiakerari buruz (10. kapitulua). Euskarazko itzulpenak subjektua gordetzen du eta zuk ez duzu tranpa hori; baina mozketatik kanpo geratu den subjektu bat kanpoan bilatzen da beti, ez da hurbiltasunez asmatzen.
Bi laburpen garatuta
Forma desberdineko bi aipu: frogapen bat eta elkarrizketa bateko eragozpen bat. Haien testuak ez dira hemen berriro jartzen —beren kapituluetan daude aipatuta eta aztertuta— eta komeni da aurrean izatea irakurtzen duzun bitartean.
Lehena: zalantza eta «nik pentsatzen dut, beraz, banaiz» (Descartes, 9. kapitulua). Kontakizun gisa kontatutako frogapena da, corpuseko luzeena, eta bere tranpa kontakizun gisa laburtzea da.
Descartesek oinarri sendo bat bilatzen du ezagutzarako, eta ohartzen da bizitza praktikoaren araua —iritzi ziurgabeak seguruak balira bezala jarraitzea— ez dela horretarako balio: egia ikertzeak kontrakoa eskatzen du. Arau bat hartzen du orduan, zalantzarik txikiena onartzen duen guztia faltsutzat baztertzea, zerbaitek eusten dion ikusteko, eta hiru aldiz aplikatzen du: zentzumenei, batzuetan engainatzen baitute; arrazoiketari, geometrian ere huts egiten baitu; eta esna egote osoari, ametsa izan bailiteke. Ziurtasun batek eusten dio: dena faltsua dela pentsatzeko, hori pentsatzen duenak zerbait izan behar du. Eta egia hori, «nik pentsatzen dut, beraz, banaiz», ez du beste ziurtasun bat bezala hartzen, bilatzen zuen filosofiaren lehen hastapen gisa baizik.
Ehun eta hogeita bost hitz inguru, testuaren heren bat baino apur bat gehiago. Ordena gordetzen du, frogapen batean ordena baita argudioa, baina ez du gertaera bat kontatzen: araua bere helburuarekin sartzen da, hiru kolpeak haren aplikazio gisa sartzen dira eta «nik pentsatzen dut, beraz, banaiz» eusten duena bezala sartzen da, ez amaieran gertatzen dena bezala. Eta kopiatutako esapide bakarra komatxo artean doa, formula delako.
Bigarrena: legea eta Estatuaren batasuna (Platon, 8. kapitulua). Elkarrizketa bateko eragozpen bat: laburpenak nork nor zuzentzen duen esaten ez badu, aipuaren lehen hitza azaldu gabe geratzen da.
Sokratesek bere solaskidea zuzentzen du, ahaztu egin baitzaio berriro zer den legearen xedea: ez hiritar mota bati bizimodu jakin bat opatzea, hiri osoan ongia hedatzea baizik. Hura lortzeko hiritarrak batu behar ditu, limurtuta edo behartuta, bakoitzak taldeari ekar diezaiokeen laguntza elkarri zabalduz; eta halako hiritarrak prestatzen dituenean ez da bakoitza nahi duenera itzul dadin, herriaren batasunerako haiek zuzentzeko baizik.
Hirurogeita hamabost bat hitz, ehun eta hogei inguruko testu baten gainean. Elkarrizketa-forma gordetzen du, hemen egitura baita eta ez apaingarria; bi bideak gordetzen ditu, limurtzea eta aginpidea, bi baitira eta ez bat; eta guztien zorionetik Estatuaren zerbitzura jarritako banakoraino doan arkua egiten du, aipuaren zaina dena. Ideia berak eta arku hori gabeko laburpen bat zerrenda bat litzateke, eta zerrenda batek ez du argumentu-egiturarik.