2026ko deialdi ezohikoa, ebatzia eta iruzkindua

Urrunen bidaltzen duen azterketa. Bere sei ariketetatik lau testua aurrean duzula edo koaderno honetan lantzen duzunarekin erantzuten dira; beste biak, eskuliburuarekin bakarrik. Hemen disertazioa bi aldiz idatzita doa —7 mailan eta 5 mailan bere konponketarekin— eta liburuan 5 bat ikusiko duzun bigarren eta azken tokia da.

Testua

Simone de Beauvoir (1908-1986), Bigarren sexua, «Ondorioa». Testu bakarra izan zen: ez zegoen beste aukerarik.

Hau da, drama ez da eremu sexual batean gertatzen; sexualitatea, gainera, sekula ez da izan ez destino baten definigarria, ez giza portaeren berezko giltza, baizik eta agerian uzten du egoera oso bat, egoera hori definitzen lagundu ondoren. Sexuen borroka ez da zuzenean ondorioztatzen gizonaren eta emakumearen anatomiatik. Egiaz, anatomia gogora ekartzen dugunean, segurutzat ematen dugu Ideien zeru denboragabean guduan ari direla dudazko esentzia hauek: Femeninotasun betierekoa, Maskulinotasun betierekoa. Eta ez gara ohartzen borroka titaniko horrek bi molde guztiz desberdin dituela lurrean, zein bere garai historikoari dagokiona. Immanentzian konfinaturik dagoen emakumeak ahalegina egiten du gizona ere presondegi horretan atxikitzeko; hartara, presondegia eta mundua bat izango dira, eta berak ez du sufrituko giltzapeturik egoteagatik: presozainak dira ama, emaztea, maitalea; gizonek kodifikaturiko gizarteak ebatzi du emakumea gutxiago dela: emakumeak ezin du ezeztatu gutxiagotasun hori ez baldin badu gehiagotasun maskulinoa deuseztatzen. Ahaleginak egiten ditu gizona mutilatu eta menderatzeko; kontra egiten dio haren esanari, ukatu egiten dizkio egia eta balioak. Baina, horrela, bere burua defendatu besterik ez du egiten; ez esentzia aldaezin batek eta ez hobenezko hautu batek kondenatu dute immanentziara, gutxiagotasunera. Bi-biak inposatu egin zaizkio. Zapalkuntza orok gerra-egoera bat sortzen du. Kasu hau ez da salbuespena. Inesentzialtzat jo ohi dugun izatedunak bere subiranotasuna berrezarri nahi du, ezinbestean.

Irakurri berriro azken herena, hor jokatzen baita azterketaren erdia. 12. kapituluak pasarte hau aztertzen du eta ohartarazten du deialdiak ez zuela zure antologiak mozten duen tokian moztu: ehun eta hogeita hamar bat hitz gehiago jarraitu zuen, immanentzian konfinaturiko emakumearekin, gizonek kodifikaturiko gizartearekin eta «zapalkuntza orok gerra-egoera bat sortzen du» esaldiarekin. Pasarte laburra bakarrik prestatu zuenak tesia zeukan eta azalpenik gabe geratu zen, eta azalpena hain zuzen amaiera horretan bizi da. Beheko erantzunetatik bi osorik hor eusten dira.

1.1 · Laburpena

Enuntziatua. «Laburtu pasartea, testuko ideiak eta ideien arteko loturak errespetatuz (1 puntu)». Puntu bat.

Testua gizonen eta emakumeen arteko harremanaz ari da, eta harreman hori biologiak azaltzen duen ala ez. Beauvoirrek lehenik dio drama ez dela eremu sexual batean gertatzen, sexualitateak ez baitu destinorik definitzen ez giza portaeren giltza ematen, baizik eta egoera oso bat agerian uzten duela, egoera hori definitzen lagundu ondoren. Ondoren baieztatzen du sexuen borroka ez dela zuzenean ondorioztatzen anatomiatik. Gero kritikatzen ditu borroka hori esentzia betiereko batzuen arteko gudua balitz bezala aipatzen dutenak —Femeninotasun betierekoa eta Maskulinotasun betierekoa, «Ideien zeru denboragabean»—, lurrean bi molde hartzen dituela ikusi gabe, bakoitza bere garai historikoari dagokiona. Segidan immanentzian konfinaturiko emakumea deskribatzen du, gizona presondegi horretan atxiki nahi duena eta presozain bihurtzen dena, gizonek kodifikaturiko gizarteak gutxiago dela ebazten duen bitartean eta berak ezin duenean gutxiagotasun hori ezeztatu gehiagotasun maskulinoa deuseztatu gabe. Amaitzen du esanez ez esentzia aldaezin batek eta ez hobenezko hautu batek kondenatu dutela, gutxiagotasuna inposatu egin zaiola baizik, eta zapalkuntza orok gerra-egoera bat sortzen duela.

Ehun eta berrogeita hamar bat hitz testuaren berrehunen aldean, eta dioen guztia zuzena da. Laburpen honek ez du akats bakar bat ere eta hala ere ez da goraino iristen, eta komeni da non geratzen den ikustea. Luzeratik hasita, baztertze-araua betetzen baitu baina justu: jatorrizkoaren hiru laurdenak hartzen dituen laburpen bat oraindik hurbilago dago kopia laburtutik laburpenetik baino.

Ideiak eta zehaztasuna, tarte altua. Denak daude, azken herenekoa barne, gehien erortzen dena. Irakurketa zintzoa da eta testuaren adierazpenak kopiatu gabe berreskuratzen dira.

Ideien arteko loturak, tarte ertaina, eta hor galtzen da nota. Begiratu kateatzeei: «lehenik», «ondoren», «gero», «segidan», «amaitzen du». Ordenaren markak dira, ez funtzioarenak. Enuntziatuak bi gauza eskatzen ditu, ideiak eta haien arteko loturak, eta bigarrena ez da entregatzen paragrafoak zein ordenatan agertzen diren esanez, bakoitzak zer egiten duen esanez baizik: lehenak aurrekoa ixten duela eta ez duela ezer berririk irekitzen, bigarrenak tesia formulatzen duela eta ezezka formulatzen duela, hirugarrenak kontrako akatsa diagnostikatzen duela eta laugarrenak benetako kausa ematen duela. Horrela idatzita, gainera, hemen ikusten ez dena ikusten da: «zapalkuntza orok gerra-egoera bat sortzen du» ez dela amaiera bat, emakumeen kasua adibide duen lege orokorra baizik. Metodoa 3. kapituluan; testuaren urratsez urratsa, 12. kapituluan.

1.2.A · Konparazioa, eta zergatik bidaltzen zaituen honek urrunen

Enuntziatua. «Simone de Beauvoirren testutik abiatuta, aztertu kritikoki emakumeak Greziako eta Erdi Aroko kulturan eta filosofian betetzen zuen papera». Hiru puntu, gehienez berrehun eta berrogeita hamar hitz.

Gelditu hemen erantzuna irakurri aurretik, hogeita lau enuntziatuetatik hau baita irakasgarriena. Bilatu «emakumea filosofia greziarrean eta Erdi Arokoan» prestatzen dituzun bost irakurgaietan eta ez duzu aurkituko: ez Platonek, ez Descartesek, ez Kantek, ez Nietzschek, ez Beauvoirrek berak ez dute gai hori lantzen probak erabiltzen dituen pasarteetan. Bilatu gero «Blokeen artean konparatzea»n eta eskuliburuko «Perspektibak aurrez aurre» eranskinean, eta han ere ez dago: errepertorio batek ere ez du estaltzen enuntziatu batek eska dezakeen guztia, eta bi hauek ez dira salbuespena. 2026ko ekainean orri hauek bakarrik prestatu zituena paper zuriari begira geratu zen.

Eta orain ibilbide osoa, hori baita ikasgaia. Enuntziatuak garai bat mugatzen dizu —«Greziako eta Erdi Aroko»— eta eskuliburua garaika ordenatuta dago, beraz irteera haren aurkibidea eta laburpena dira: II. zatia grekoarentzat, III. zatia Erdi Arokoarentzat. Barruan §08 aurkitzen dituzu (Aspasia eta emakumea filosofia greziarrean, 2. gaia), §24 (Alexandriako Hipatia, 5. gaia) eta §29 (Hildegard von Bingen, 6. gaia). Hiru atal, bi minutuko bilaketa, eta erantzuna ezinezkotik erosora pasatzen da. Hori da galdera honen zirkuitu osoa: koadernoak zer egin esaten dizu, eskuliburuak zerekin ematen dizu, eta aurkibidea da zubia. 4. kapituluak aparatu konparatiboa labur geratzen den kasu gisa lantzen du.

Eta ez ezazu bistatik galdu enuntziatuko «testutik abiatuta» hori. Ez da adeitasunezko formula bat: Beauvoirrekin aztertzera behartzen zaitu, ez haren ondoan. Antzinaroko eta Erdi Aroko hiru emakume zerrendatzen dituen erantzun batek, testuaren tesia erabili gabe, beste galdera bati erantzun dio.

Testuak tresna jartzen du eta enuntziatuak materiala eskatzen. Beauvoirrek dio emakumearen gutxiagotasuna ez dela anatomiatik ondorioztatzen, «inposatu» egin zaiola baizik, «gizonek kodifikaturiko» gizarte batek. Iraganari aplikatuta, tesi horrek baldintzei begiratzeko agintzen du eta ez gaitasunei. Filosofia greziarrak eta Erdi Arokoak utzi dizkiguten hiru kasuak horrela irakur daitezke. Miletoko Aspasiarengandik (o.a.a. 470 inguru - 400 inguru), etorriaren maistratzat eta Sokratesen maistratzat ere hartua, ez zaigu lerro bakar bat gorde: Platonen bidez ezagutzen dugu, ironizatzen duena, Xenofonteren bidez, aipatzen duena, eta komikoen bidez, difamatu zutenak. Alexandriako Hipatiak (o.a. 355 inguru - 415) eskola neoplatoniko bat zuzendu zuen eta Diofanto eta Ptolomeo iruzkindu zituen, eta harengandik ere ez da ezer idatzirik bizirik iritsi. Hildegard von Bingenek (1098-1179 o.a.) idatzi, predikatu eta aita santuei aholku eman zien, baina haren autoritatea ez zitzaion unibertsitatetik etorri, itxita baitzeukan, bere ikuskarietatik baizik. Hiruretan gauza bera falta da, eta ez da talentua: atenastarra batzarretik, auzitegitik eta gimnasiotik zegoen kanpo, hots, filosofiak arnasa hartzen zuen lekuetatik, eta Erdi Arokoa, eskolatik. Kritikoki, testuak berak azaltzen du zergatik irakurri zen gero ausentzia hori naturatzat: esentzia femenino bati egozten dionak metafisika egiten ari da, jakin gabe, «Femeninotasun betierekoarena». Emakumeen ausentziak filosofian ez du haien gaitasuna neurtzen; haien bazterketa neurtzen du.

Berrehun hitz inguru, eta erreparatu zenbat diren Beauvoirrenak: hogei pasatxo. Banaketa hori ez da zabarkeria. Enuntziatuak «testutik abiatuta» dio, ez «testuari buruz», eta beraz pasartea azterketa-irizpide gisa sartzen da eta ez aztergai gisa. Horrekin lekua geratzen da benetan galdetzen denarentzat, hiru kasuak direnak.

Ulermena, tarte altua. Ez da testua ulertzera mugatzen: hartatik tesi orokor bat ateratzen du —baldintzak gaitasunen aurretik— eta beste zerbait irakurtzeko erabiltzen du, enuntziatuak eskatzen duena hain zuzen.

Analisia, tarte altua, eta hemen erabakitzen da. Hiru kasuak ez dira zerrenda bat: hiruek mekanismo bera erakusten dute eta erantzunak esan egiten du —gauza bera falta da, eta ez da talentua—. Batzarretik, auzitegitik eta gimnasiotik kanpo geratzeari buruzko esaldia da hiru biografia argudio bihurtzen dituena. Eta errubrikaren «kritikoki» hori azkenaurreko esaldian estaltzen da, testuaren tesia ausentzia beraren azalpen tradizionalaren kontra jarriz.

Hiztegia, tarte altua. Immanentzia ez zen beharrezkoa eta ez dago; neoplatoniko, esentzia eta «Femeninotasun betierekoa»ren aipua, aldiz, lanean daude.

Egitura, tarte altua. Tresna, hiru kasu, mekanismo komuna, bira kritikoa, itxiera. Ezer iragarri gabe.

Gramatika, tarte altua

Prestatzeko materiala: §08 (2. gaia), §24 (Hipatia, 5. gaia) eta §29 (Hildegard, 6. gaia); testuaren tesia, §77an (Beauvoir, 21. gaia).

1.2.B · Azalpena

Enuntziatua. «Azaldu, modu argudiatuan, zergatik Simone de Beauvoirrek baieztatzen duen hau testuan: “Sexuen borroka ez da zuzenean ondorioztatzen gizonaren eta emakumearen anatomiatik”». Hiru puntu, gehienez berrehun eta berrogeita hamar hitz.

Esaldia pasartearen tesia da eta aurrekoaren ondorio gisa iristen da, ez abiapuntu gisa: horregatik hasten da paragrafoa «hau da» esanez. Eta komeni da berehala zehaztea zer ukatzen duen eta zer ez. Beauvoirrek ez du ukatzen sexuen arteko borrokarik dagoenik —testuak gordinki deskribatzen du— ezta gorputzak existitzen direnik ere: ukatzen duena da borroka gorputzetatik ondorioztatzen denik. Lan guztia egiten duen hitza «zuzenean» da. Anatomiaren eta gatazkaren artean bitartekaritza bat dago, eta baieztatu egiten du izendatu ahal duelako. Hiru urratsetan izendatzen du. Lehenik sexualitateari giltzaren papera kentzen dio: ez du destinorik definitzen, «egoera oso bat» agerian uzten du, eta agerian uztea ez da eragitea. Ondoren seinalatzen du zer egiten duen benetan sexuen borrokaz hitz egiten duenak: Femeninotasun betierekoaren eta Maskulinotasun betierekoaren arteko gudu bat irudikatu «Ideien zeru denboragabean», hau da, metafisika egin natura deskribatzen ari dela sinetsiz. Eta azkenik anatomiaren ordez datorren kausa ematen du, eta horrek bihurtzen du ukapena azalpen: immanentzian konfinaturiko emakumea presozain bihurtzen da, «gizonek kodifikaturiko» gizarteak gutxiago dela ebazten du eta ezin du gutxiagotasun hori ezeztatu gehiagotasun maskulinoa deuseztatu gabe; horregatik, «bere burua defendatu besterik ez du egiten». Hortik ixten duen lege orokorra: «zapalkuntza orok gerra-egoera bat sortzen du». Borroka egiazkoa da eta haren jatorria historikoa. Anatomikoa balitz, ez legoke zer eginik.

Berrehun hitz inguru, eta bat ere ez esaldia kopiatzen, enuntziatuak dakarrena baita jada. Erantzun honi eusten diona irakurketa-erabaki bakar bat da: ulertzea ukapen bat erabat azaltzen dela kendu den kausaren tokian beste bat jartzen denean. Horregatik erortzen da pisua testuaren azken herenean eta ez lehenengoan, eta horregatik agertzen da «zuzenean» hitza izendatuta, ia denek betegarritzat irakurtzen dutena.

Esaldi hau bera azalduta dago, eta beste modu batera, 5. kapituluan. Han da lehen adibide garatua, eta ariketa ona da biak jarraian irakurtzea: 5. kapitulukoak erantzuna hiru arrazoitan antolatzen du, determinismo biologikoa desmuntatzen doazenak, eta historikoaren itzulgarritasunarekin ixten du; honek «zuzenean» hitzaren ñabarduratik sartzen da eta testu zabalduaren amaieran bermatzen da, han ez zegoena. Biak dira tarte altukoak, tarte altuak forma bat baino gehiago onartzen baitu. Onartzen ez duena esaldiak zer esan nahi duen erantzutea da, zergatik baieztatzen den erantzun beharrean, ezta hura azaltzea ere zer ukatzen duen lehenago berreraiki gabe. Metodoa 5. kapituluan; pasartearen urratsez urratsa, 12. kapituluan.

2 · Disertazioa, eta zergatik doan bi mailatan

Enuntziatua. «Gizakia proiektu irekia da ala esentzia aldaezina du?». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Hemen doa liburu honetako bigarren eta azken 5a, eta disertazioan doa arrazoi batengatik: azterketa osoko errubrikarik xehatuena duen ariketa da —analitikoa eta ez tartekakoa, hamarrenak irizpidez irizpide banatuta (2. kapitulua)— eta, horregatik hain zuzen, puntu gehien ahanzturagatik eta ez ezjakintasunagatik galtzen diren tokia. Beheko bi erantzunek gauza bera dakite. Bereizten dituena ez da filosofia.

Gogoratu zerekin zuzentzen den. Adierazpena, 0,5. Egitura, 0,5, sarrerarekin, aldeko eta kontrako argudiaketarekin, iritzi pertsonala lehen pertsonan eta ondorioarekin. Argudiaketa, 1,5, eta horietatik 0,5 gutxienez benetako argudioak dituzten bi egilerengatik, 0,5 adibideekin argudiatutako iritziagatik eta 0,25 gaur egungo egoera batekin egindako loturagatik. Originaltasuna, 0,5, izenburu iradokitzailea 0,2 balio duela, aipu filosofiko txertatua eta irekitzen duten galderak. Eduki hori aurrean irakurtzen duzun bitartean, eta joan marratzen.

2 · 7ko erantzuna

Jaio eta egin

Bizitzen hasi aurretik bagara zerbait, ala egiten dugunarekin egiten goaz gure burua? Galderak abstraktua dirudi, baina oso gauza konkretuak erabakitzen ditu: giza esentzia finko bat badago, badaude aldatzen saiatzeak zentzurik ez duen jokabideak; ez badago, ez da aitzakiarik geratzen.

Esentziaren alde Platon dago. Harentzat gauzak diren hori dira Forma betiereko eta aldaezin batean parte hartzeagatik, eta gizakia ez da salbuespena: haren arimak hiru zati ditu eta haren bertutea bakoitzak berea egitean datza, arrazoiaren gobernupean. Gizaki izatea da, orduan, han zegoen eredu bat gauzatzea, artisauak aurretik pentsatu duen planaren arabera aulkia egiten duen bezala.

Kontra existentzialismoa dago, eta harekin Beauvoir. Gizakia lehenik existitzen bada eta ondoren bakarrik definitzen, ez dago betetzeko aurretiazko naturarik: existentziara jaurtiak gaude jarraibiderik gabe eta bakoitzak bere egintzekin egiten du bere burua. Beauvoirrek ondoen ezagutzen zuen kasuari aplikatzen dio: «emakume izatea» deitzen dugun hori ez da datu biologiko bat, historia baten emaitza baizik, eta horregatik izan daiteke bestela.

Nire ustez, bigarren jarrerak hobeto deskribatzen du ikusten duguna, baina komeni da ez puztea. Inork ez du ezerezetik hautatzen: hautatu ez ditugun gorputz batetik, familia batetik, hizkuntza batetik eta garai batetik hautatzen dugu. Beauvoirrek berak onartzen du askatasun kokatu batez hitz egiten duenean.

Ondorioztatzen dut gizakia proiektu irekia dela, baina ez baldintzarik gabeko proiektua. Ez dugu betetzeko esentziarik; badugu erabakitzeko egoera bat.

Berrehun eta hamar bat hitz izenburua kontatuta, orientazioaren barruan, eta edonork sinatuko lukeen disertazioa. Lau blokeak ditu, bi egile benetako argudioekin, iritzia lehen pertsonan eta erantzuten duen ondorio bat. Eta hala ere 7an geratzen da. Begiratu non.

1. Adierazpena, 0,5 osoak. Erregistro formala, terminoak zehaztasunez erabiliak, kolokialismorik gabe.
2. Egitura, 0,5 osoak. Arazoa aurkezten duen sarrera, aldekoa eta kontrakoa bereizita eta orekatuta, iritzia «nire ustez» esanez markatua eta bi gauzak biltzen dituen ondorioa.
3. Argudiaketa, 1,1 inguru 1,5etik. Bi egileak daude eta argudiatu egiten dute, beraz puntu erdia osorik kobratzen da. Iritzia argudiatuta dago, baina adibide bakar bat gabe, eta hor doaz atal horretako 0,5etik hamarrenak. Eta erabat falta da gaur egungo egoerarekin egindako lotura, 0,25 balio duena eta hemen oparituta zegoena: generoa natura den ala historia den galdera aste honetako edozein egunkaritan dago.
4. Originaltasuna, 0,2 inguru 0,5etik. Izenburua badago eta betetzen du —horiek dira azterketako 0,2 ondoen ordainduak—, baina ez dago aipu filosofikorik eta galdera bakarra dago, lehen lerrokoa. Aipua, gainera, eskura zegoen: emakume jaio eta emakume egiteari buruzko Beauvoirren formula, edo existentziari eta esentziari buruzko existentzialismoarena.

7 hau 10etik bereizten duena berrogei hitzetan kabitzen da eta ez du ezer berririk jakitea eskatzen. Gaur egungo adibide bat iritziaren paragrafoaren barruan, komatxo arteko aipu bat kontrako blokean eta aldekoaren paragrafoa irekitzen duen bigarren galdera bat. Hiru gehigarri, idatzitako ezerekin eztabaidatzen ez dutenak eta hirutik puntu erdi inguru balio dutenak. Azterketa osoko esfortzuaren eta notaren arteko harremanik onena da.

Materiala: §09 eta §11 (Platon, 3. gaia), §62 (existentzialismoa, 17. gaia) eta §77 (Beauvoir, 21. gaia).

2 · 5eko erantzuna, eta nola konpontzen den

Gizakiak beti galdetu dio bere buruari bere buruaz eta benetan zer den, eta kuestio hau filosofiako garrantzitsuenetako bat da. Historian zehar oso iritzi desberdinak izan dira esentzia bat dugun ala ez.

Filosofo batzuek baietz pentsatu dute. Platonek uste zuen Ideiak existitzen zirela eta gizakiak beste mundu batekoa den arima hilezkor bat duela, eta Erdi Aroan kristauek ere pentsatzen zuten Jainkoak natura jakin batekin sortu gintuela. Ikusteko modu honen arabera, fabrikatik eginda gatoz jada eta egin dezakegun bakarra jada garena garatzea da.

Beste filosofo batzuek kontrakoa pentsatzen dute. Existentzialistek diote lehenik existitzen garela eta gero definitzen goazela, eta libreak garela izan nahi duguna hautatzeko. Simone de Beauvoirrek ere defendatu zuen emakumea ez dela jaiotzen, egin egiten dela, eta naturala dirudien guztia egiaz kulturala dela eta gizarteak inposatu duela.

Nik uste dut egia bi jarreren arteko erdiko puntu batean dagoela, zeren agerikoa da alde biologiko bat dugula ezin duguna aldatu, baina egia da ere hezkuntzak eta ingurumenak asko eragiten dutela nolakoak garen. Azkenean pertsona bakoitza bi gauzen nahasketa bat da eta horregatik ezin zaio erantzun itxirik eman hain galdera konplexu honi.

Ehun eta laurogei bat hitz, akatsik gabe, ordenatuak eta erabat ulergarriak. Honetan tematzen naiz, erantzun honen arazoa ez baita ikusten hura irakurriz: errubrikaren ondoan jarriz ikusten da. Horrela idazten duena lasai ateratzen da ikasgelatik.

1. Adierazpena, 0,3 inguru 0,5etik. Esfortzurik gabe ulertzen da, baina erregistroa kolokialera irristatzen da —«fabrikatik eginda gatoz», «asko eragiten dute»— eta ez dago zehaztasunez erabilitako termino filosofiko bakar bat. «Ideiak», «esentzia» eta «existentzialistak» etiketa gisa agertzen dira, ez kontzeptu gisa.
2. Egitura, 0,3 inguru 0,5etik. Lau blokeak daude, eta horrek irizpidearen zati bat salbatzen du. Baina ez dago izenbururik, eta izenburua azterketaren lehen segundoan galtzen diren 0,2 dira. Ondorioa, gainera, ez dago bereizita: iritziaren paragrafoaren amaierari itsatsita doa eta galdera konplexua dela esatera mugatzen da.
3. Argudiaketa, 0,6 inguru 1,5etik, eta hemen hondoratzen da nota. Platon eta Beauvoir aipatuta daude, ez argudiatuta: zer uste zuten esaten da, ez zergatik, eta zergatirik gabe ez dago egileen puntu erdirik balio duenik. Iritzi pertsonala ez da adibide bakar batean bermatzen. Eta gaurkotasunarekiko lotura ez da existitzen. Gehien pisatzen duen blokea da eta erdizka estalita doa.
4. Originaltasuna, 0 0,5etik. Izenbururik gabe, aipurik gabe, galderarik gabe. Puntu erdi osoa, zenbat dakizunaren mende ez dagoena.

Eta orain konponketa, erantzun honetan arruntarena baino beste mota batekoa baita. Han hitzak sobera zeuden gaizki jarrita eta mugitu egin behar ziren. Hemen ez da ia ezer sobera: falta dena forma da, eta horregatik da liburuko konponketarik merkeena. Lau gauza, eta bat ere ez da ikastea.

Lehena, eta hamabost segundo dira: jarri iezaiozu izenburu bat. Barruan ideia bat duen edozein izenburuk —«Jaio eta egin», «Plan bat ala bide bat»— 0,2 balio ditu. Paragrafo oso batek baino gehiago.

Bigarrena: bihurtu aipamen bakoitza argudio. Ez da nahikoa Platonek «Ideiak existitzen zirela uste izatea». Zergatik dakarren horrek esentzia bat esan behar da: gauza bakoitza dena bada Forma betiereko batean parte hartzeagatik, gizakiak betetzeko aurretiazko eredu bat du. Eta ez da nahikoa Beauvoirrek emakumea egin egiten dela esatea: zergatik esan behar da, eta aurrean duzun testuak esaten du, gutxiagotasuna «inposatu egin» zaiola eta ez dela anatomiatik ondorioztatzen. Bi esaldi gehiagorekin egileen puntu erdia berreskuratzen da.

Hirugarrena: adibide bat iritzian eta eguneraketa bat. Defendatzen den «erdiko puntua» defendagarria da, baina adibiderik gabe konpromiso-formula bat da. Ainguratzea nahikoa da: mutilen eta nesken arteko desberdintasunetan zer den natura eta zer den hezkuntza galdetzen duen gaur egungo eztabaidak adibide gisa eta eguneraketa gisa balio du aldi berean, eta 0,25 gehi 0,25 dira.

Laugarrena: aipu bat eta galdera bat. Aipua azterketatik bertatik atera daiteke —«zapalkuntza orok gerra-egoera bat sortzen du»— eta galderak testua ireki dezake, hasten den eskuliburu-esaldiaren ordez. Originaltasuneko beste hamarren batzuk.

Batu berreskuratutakoa: hirutik puntu bat eta erdi inguru, eta ez da ezer ikasi behar izan. Hori da liburu honetako 5a disertazioan egotearen arrazoia eta ez beste ariketa batean. Gainerakoetan, tartez igotzeak hobeto pentsatzea eskatzen du. Hemen, galtzen denaren zati handi bat ez gogoratzeagatik galtzen da, eta gogoratzea zirriborroaren bazterrean idatzitako lau puntuko zerrenda batekin entrenatzen da (6. kapitulua).

3.A · Fedearen eta arrazoiaren arteko harremana Erdi Aroko filosofian

Enuntziatua. «Azaldu fedearen eta arrazoimenaren arteko harremanaren auzia Erdi Aroko filosofian». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Erdi Aroko filosofiak bat etorri beharrik ez duten bi egia-iturri jasotzen ditu oinordetzan: errebelazioa, errebelatzen duenaren autoritateagatik onartzen dena, eta arrazoi grekoa, froga dezakeena bakarrik onartzen duena. Nola konpontzen diren galderak mila urte zeharkatzen ditu, eta ulertzeko komeni da lehenik ia inork eutsi ez zien bi muturrak ikustea, haiek marrazten baitute zelaia. Batean fideismoa dago, arrazoiari uko egiten diona: Tertulianok, jada patristikan, galde zezakeen zer ikustekorik duen Atenasek Jerusalemekin, filosofiak ebanjelioarekin. Bestean egia bikoitza deitua agertu zen, Aristotelesen irakurlerik erradikalenei egotzi zitzaiena eta filosofo gisa baieztatzea ahalbidetuko lukeena fededun gisa ukatzen dena. Bi muturrek arazoa disolbatu egiten dute, konpondu beharrean, eta haien artean daude kontatzen duten jarrerak. Hiponako Agustinek (354-430 o.a.), Aitorpenak liburuaren egileak eta patristikaren gailurrak, uztartu egiten ditu: credo ut intellegam, «sinesten dut ulertzeko», fedeak bilaketa bideratzen baitu eta arrazoiak sinetsitakoan sakontzen, eta beraz ezin diote elkarri traba egin. Oreka hori hausten duena ez da argudio bat, gertaera historiko bat baizik: XII. eta XIII. mendeen artean Mendebalde latindarrera itzultzen da Aristotelesen obra, mundu islamikoan Avicenak eta Averroesek kontserbatu eta iruzkindua, fedearekin uztartzen zailak diren tesiekin, hala nola munduaren betierekotasuna. Akinoko Tomasen (1224-1274 o.a.) erantzuna, domingotarra, eskolastikoa eta Summa theologiaeren egilea, larrialdi horretatik jaiotzen da: bi bideak bereizi egiten ditu urtu beharrean, eta erakusten du ezin diotela elkarri kontra egin, egia bakarra baita eta Jainkoa bien egilea; badaude fedezko egiak bakarrik, arrazoizko egiak bakarrik eta zerrenda partekatu bat, fedearen atarikoak, non sinesten dena frogatu ere egin baitaiteke. Gaur egun esfortzurik gabe bereiztea sinesten dena eta frogatzen dena hemendik dator.

Berrehun eta berrogeita hamar bat hitz, orientazioaren barruan eta tartearekin, eta 7. kapituluko egiaztapen-zerrenda estalita. Korronteak izendatuta —patristika eta eskolastika—, garaiak eta mendeak, bi obra beren izenburuarekin, kontzeptu bereizgarriak lanean eta latinezko formula bat labur aipatuta. Erreparatu erantzuna zerk antolatzen duen: ez egileen ibilbide batek, baizik eta jarreren espazio batek, bi muturrekin eta erdian motor historiko batekin. Hori da auzi bat azaltzearen eta nork zer esan zuen zerrendatzearen arteko aldea.

Enuntziatu hau bera ebatzita dago, beste arkitektura batekin, 7. kapituluan. Han erantzuna elkarren segidako hiru erantzunen ibilbide gisa doa —Agustinek batzen ditu, Tomasek harmonizatzen, Ockhamek bereizten— eta ondorioztatzen du axola duena multzoaren mugimendua dela. Hemen ardatza ez da kronologikoa: muturrak dira markoa jartzen dutenak, eta Tomasen jarrera Aristotelesen sarreraren erreakzio gisa agertzen da, eta ez eskailera baten hurrengo mailatzat. Biak dira tarte altukoak, eta jarraian irakurtzea merezi du horregatik hain zuzen: ariketa ireki batean, tarte altuak forma bat baino gehiago onartzen du, eta bat ere ez da «erantzuna». Bik egin ezin dutena auzia iritzi-inbentario batean uztea da, zer arazori erantzuten dioten esan gabe.

Materiala: §25-§28 (6. gaia), eta bereziki §25 jarreren sorta eta filosofia grekoaren bi harrerak ikusteko.

3.B · Ezagutzaren jatorriari buruzko debatea filosofia modernoan

Enuntziatua. «Azaldu ezagutzaren jatorriaren inguruko debatea filosofia modernoan». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Ezagutzaren jatorriari buruzko debateak bi korronte jartzen ditu aurrez aurre XVII. eta XVIII. mendeetan, arrazionalismoa eta enpirismoa, eta Kanten sintesi-saiakerarekin amaitzen da. Arrazionalismoa kontinentala da eta haren figura nagusia René Descartes (1596-1650) da, Metodoaren Diskurtsoaren egilea. Dio arrazoiak berak bakarrik iristen dituela egia beharrezko eta unibertsalak, eta esperientzia labainegia dela ezer oinarritzeko: Descartesek denaz egiten du zalantza eusten duen ziurtasun bat aurkitu arte, cogitoa, eta hartatik ateratzen du araua, argi eta bereizi atzematen dena egiazkoa dela. Jatorrizko ideiak ere onartzen ditu, gogamenak bere baitan aurkitzen dituenak kanpotik jaso gabe. Enpirismoa britainiarra da eta kontrakoa dio. John Lockek, Giza adimenari buruzko entseiuaren (1690) egileak, ukatu egiten du jatorrizko ideiarik dagoenik eta baieztatzen du gogamena, jaiotzean, «orri zuri bat» dela, non esperientziak idazten baitu dena, eta esperientzia bi bidetatik iristen da, sentsazioa eta hausnarketa. David Humek (1711-1776) printzipioa azkeneraino eramaten du: ideia oro inpresio batetik datorrenez, zeinen inpresiorik ez dagoen hori ez da ezagutza, eta horrela ukituta geratzen dira substantzia, nia eta kausalitatea bera ere, hautematen ez duguna eta gure ohitura bat baino ez dena. Immanuel Kantek (1724-1804) sintesia proposatzen du Arrazoimen hutsaren kritikan: ezagutza bi iturrien lankidetzatik jaiotzen da, esperientziak materia ematen baitu eta subjektuak ordenatzen duten a prioriko formak —espazioa, denbora eta kategoriak—. Berak idazten duen bezala, «edukirik gabeko pentsamenduak hutsak dira; kontzepturik gabeko intuizioak, itsuak». Debateak ezagutzaren teoria modernoaren jaiotza markatzen du horrela.

Berrehun eta hogei bat hitz, egileen aurkezpena akatsik gabea eta informazio guztia zuzena. Korronteak, mendeak, obrak beren izenburu eta datarekin, kontzeptuak definituta, bi aipu zehatz. Eta hala ere 7 bat da, egiaztapen-zerrendaren zati bat estaltzen delako eta beste bat ez.

Zerrendako lehen hiru puntuak, soberan estalita. Egile bakoitza bere korrontearekin, bere garaiarekin eta bere obrarekin iristen da, eta horiek dira gehienek errepasatu ez izanagatik galtzen dituzten hamarrenak (7. kapitulua).

Kontzeptuak, ondo. Jatorrizko ideiak, orri zuria, inpresioa, a prioriko formak: definituta eta lanean jarrita, ez zerrendan.

Argudiaketa, tarte ertaina, eta arrazoi zehatz batengatik. Enuntziatuak «debatea» dio, eta hemen elkarren segidako hiru azalpen daude, ez debate bat. Bakoitzak zer defendatzen duen esaten da, baina ez zeren aurka: Lockek bere lehen liburua jatorrizko ideien aurka idazten duela hain zuzen, Humek printzipio enpirista metafisika osoaren aurka biratzen duela —Descartesen substantzia pentsatzailea barne—, eta Kantek dioela Hume irakurtzeak esnatu zuela bere lozorro dogmatikotik. Hiru kateatze horiekin, hiru jarrerek utziko liokete bata bestearen atzean egoteari eta elkarri erantzuten hasiko lirateke. Materiala bera da; aldatzen dena da nork nori erantzuten dion ikustea.

Ondorioa, tarte ertaina. «Debateak ezagutzaren teoria modernoaren jaiotza markatzen du» egia da eta eskuliburuko amaiera bat da: laburtu egiten du erantzun beharrean, eta ez dakar tarte altuak eskatzen duen adibidea. Hemen bi lerrorekin nahikoa zen: zerbait logikaz ala datuz frogatzen den eztabaidatzen dugun bakoitzean auzi hau errepikatzen dugu, eta zientziak gaur egun sintesi kantiarrarekin lan egiten du, arrazoiaren hipotesiak esperientzian kontrastatuta.

Materiala: §34-§37 (arrazionalismoa eta Descartes, 8. gaia), §38-§39 (enpirismoa, Locke eta Hume, 9. gaia) eta §50 (Kant, 12. gaia); aurrez aurre begi kolpe batean, eskuliburuko «Perspektibak aurrez aurre» eranskinean.