Egileen arteko konparazioa
1.2.A aukerarako metodoa (3 puntu, gehienez 250 hitz): testuaren alderdi bat filosofiaren historiako gai batekin kritikoki konparatzea.
Zein da, zure ustez, azterketa honetako galderarik berriena? 1.2.A, zalantzarik gabe: 2026an agertu zen, eta lehenago ez zen existitzen izen horrekin. Eta zein da trebetasunik zaharrena? Berea ere bai. Aurreko probak bazuen galdera bat, 2.3, eta planteatu zen laurogei aldietan gauza bera eskatu zuen beti: testutik irtetea beste egile batengana edo beste korronte batengana. Behin ere ez zuen galdetu ikasleak iruzkindu berri zuen egileari buruz. Galdera hura 2025ean desagertu zen formatu zaharrarekin batera, eta ebaluatzen zuena hurrengo urtean berragertu zen, 1.2.A galderaren eta 3. ariketaren artean banatuta. Beraz, hemen eskatzen zaizuna ez da azken erreformaren apeta. Proba existitzen denetik etenik gabe ebaluatzen ari den gauza bakarra da.
Zer eskatzen du zehazki galderak
Bi jarrera arazo beraren gainean elkarrizketan jartzea. Eta komeni da berehala ikustea zer ez den, abiapuntuko akatsa hain arrunta baita, ia araua baita: testuko egilea azaltzea eta, ondoren, bestea azaltzea. Bata bestearen atzetik doazen bi azalpen ez dira konparazio bat, biak zuzenak izanda ere. Galderak baloratzen duen gauza bakarra falta da, gurutzaketa. Konparatzea da biek zertaz hitz egiten duten arazoa identifikatzea, tesi bat bestearen aurrean jartzea eta zertan banatzen diren eta zergatik azaltzea.
Eta hiru gauza ez dizkizute eskatzen. Ez dizute biografiarik eskatzen. Ez dizute konparatzen duzun egilearen korronte osoa eskatzen. Eta ez dizute zure iritzi pertsonala lehen pertsonan eskatzen: hori disertazioa da, eta beste errubrika batekin zuzentzen da (6. kapitulua). Hemen errubrikak bost irizpide begiratzen ditu —ulermena, konparazioaren kalitatea, hiztegi filosofikoa, egitura argumentatiboa eta gramatika—, eta tarterik altuena erdikotik bereizten duen adjektiboa kritikoa da: «konparazio kritikoa, ñabardatua eta filosofikoki esanguratsua» eskatzen dute (2. kapitulua).
Lau enuntziatu ezagun, eta bi galdetzeko modu. Indarrean dagoen probatik lau 1.2.A galdera ezagutzen ditugu: bi eredu ofizialenak eta 2026ko bi deialdienak (ikus Taula: ezagutzen ditugun lau 1.2.A galderak). Begiratu arretaz, ez baitute guztiek modu berean galdetzen.
| Azterketa | Testua | Zer eskatzen duen 1.2.A galderak | Modua |
|---|---|---|---|
| I. eredua | Beauvoir, «Ondorioa» | Kant, Gouges edo Wollstonecraftekin konparatzea | izenak |
| II. eredua | Descartes, Diskurtsoa IV | arrazionalismoarekin eta enpirismoarekin konparatzea | gaia |
| 2026ko arrunta | Descartes, Diskurtsoa IV | «Ezagutzaren sorburuari eta eraikuntzari dagokienez, egin ezazu René Descartesen testuaren konparazio kritiko bat Kant, Friedrich Nietzsche, Simone de Beauvoir edo beste egileren baten proposamenekin» | izenak, irekiak |
| 2026ko ezohikoa | Beauvoir, «Ondorioa» | «Simone de Beauvoirren testutik abiatuta, aztertu kritikoki emakumeak Greziako eta Erdi Aroko kulturan eta filosofian betetzen zuen papera» | gaia |
Eta orain begiratu azken lerroari, kapituluko ikasgairik baliagarriena erakusten baitu. 2026ko ezohiko deialdiak emakumeak Greziako eta Erdi Aroko kulturan eta filosofian betetzen zuen papera eskatu zuen. Non dago hori lantzen dituzun bost testuetan? Batean ere ez: ez Platonek, ez Descartesek, ez Kantek, ez Nietzschek, ez Beauvoirrek ez dute gai hori jorratzen probak erabiltzen dituen zatietan. Bost irakurgaiak baino prestatu ez zituena paper zuriari begira geratu zen. Materiala eskuliburuan zegoen —Alexandriako Hipatia §24an (5. gaia), Hildegard von Bingen §29an (6. gaia)—, eta hortik ateratzen da ondorio praktikoa: galdera honen despentsa ez da koaderno hau, eskuliburua baizik. Hemen prozedura ikasten duzu; hura betetzeko edukia ikasturtean zehar ikasi zenuen.
2026an aldatu zena: helmuga zuk aukeratzen duzu
Lehen azterketak jartzen zuen. Galdera zaharrak «azaldu Nietzschek kristautasunari egindako kritika» esaten zuen: helmuga emanda zetorren, eta nahikoa zen hura landuta izatea. 2026ko 1.2.A galderak «Kant, Nietzsche, Beauvoir edo beste egileren bat» esaten du. Hiru hitz horiek ariketaren izaera aldatzen dute.
Konparatzeko trebetasunari aukeratzekoa gehitzen zaio. Eta aukeraketa lerro batean justifikatzekoa. Lan gehigarria da, ez dizut besterik salduko; baina formatu berriaren berririk onena ere bada, enuntziatua menderatzen duzun lurraldera eraman baitezakezu, egokitu zaizunetik erantzun beharrean.
Kontuz hiru ateen lilurarekin. Enuntziatuak hiru izen eskaintzeak ez du esan nahi hiru erantzun on eta baliokide dituzunik zain. Esan nahi du hiru ate daudela eta zu bakar batetik sartuko zarela. Ondo aukeratzeak asko jakiteak baino gehiago balio du: egile apal batekin ondo gurutzatutako konparazio batek ikasgaiko egilerik distiratsuenarekin egindako alboraketa batek baino puntu gehiago ateratzen ditu.
Nola aukeratzen den konparazioaren beste muturra
Sartu arazotik, ez egiletik. «Norekin konparatuko dut?» galdera okerra da, eta guztiei burura etortzen zaien lehena. Ona beste hau da: «zein arazori buruz ari da testu hau?». Arazoa formulatuta duzunean bakarrik —ezagutzaren sorburua, askatasuna, moralaren oinarria, generoaren eraikuntza— du zentzurik nork gehiagok jorratu zuen eta zer erantzun zuen bilatzeak. Ohartu 2026ko deialdi arruntaren enuntziatuak zure ordez egiten duela: arazoa izendatzen du, «ezagutzaren sorburua eta eraikuntza», inor izendatu aurretik.
Funtzionatzen duen konparazio baten hiru baldintza. Lehena, bi egileak galdera berari erantzuten egotea, ez antzeko bi galderari. Bigarrena, haien tesiak benetan desberdinak izatea, edo bide bateraezinetatik gauza berera iristea, horrek ere balio baitu; besterik gabe bat badatoz, ez dago zer gurutzaturik. Eta hirugarrena, zergatik desberdintzen diren esan ahal izatea: haien arrazoiak banatzen diren puntua seinalatzea, eta ez haien ondorioak bakarrik. Hirugarren hori da tarterik altuena ematen dizuna, eta ia inork idazten ez duena.
Eta irizpide praktiko bat, dotorea ez baina oso errentagarria. Aukeratu ehun hitz jarraian zalantzarik gabe idatz ditzakezun egilea. Ez anbiziotsuena dirudiena, ez behin klasean aipatu zenuena: landuta duzuna. Konparazio bat askoz lehenago hondoratzen da edukirik ezagatik ausardiarik ezagatik baino.
Sarrerako bi ateak
Galdera honen biltegiak bi ate ditu, eta komeni da bakoitza non dagoen jakitea behar izan aurretik: lehena koaderno honetako IV. zatian dago, eta bigarrena, eskuliburuaren amaieran. Zein komeni zaizun enuntziatua irakurtzean zer dakizun araberakoa da.
Testuko egilea badakizu, sartu «Blokeen artean konparatzea» atetik. IV. zatian dago, orrialde batzuk aurrerago, bost irakurgaien egileen arabera antolatuta: bakoitzarentzat bere testuak onartzen dituen irteerak ematen dizkizu, bakoitzak irekitzen duen arazoarekin. Enuntziatuak arazoa izendatzen ez dizunerako lasterbidea da. Han aurkituko duzu, halaber, lau urratseko prozedura, hemen errepikatzen ez dena, dagoen lekuan ondo baitago.
Arazoa badakizu, sartu «Perspektibak aurrez aurre» atetik. Hori da eskuliburua ixten duen eranskina, 22. gaiaren ondoren, eta galderen arabera antolatuta dago —nola ezagutzen dugu?, libre gara ala determinatuta gaude?, sexua ala generoa?—: bakoitzak bi jarrera aurkakoak dakartza, erdibideko bidea dagoenean hura ere bai, eta arazoa orainaldira ekartzeko pista bat. Kokatu zure galdera koadro orokorrean eta irakurri azpian eztabaida garatua: han dituzu bi tesiak aurrez aurre jarrita, lanaren erdia.
Bigarren atea beste liburuan egoteak zerbait esaten dizu azterketaz. Eranskin horretako hogeita bat eztabaidak filosofia dira, eta egia izaten jarraituko lukete proba existituko ez balitz ere; beraz, filosofia bizi den lekuan bizi dira. Koaderno honek ez ditu kopiatzen: orrialde hori noiz ireki eta bertan zer bilatu esaten dizu. Hipatiarekin eta Hildegardekin ikusi duzun lan-banaketa bera da, eta liburu osoan topatuko duzu.
Bi ateetatik leku berera irteten da. Batean eta bestean ikusiko dituzun § zenbakiak eskuliburuko atalak dira, eta han dago jarrera bakoitza benetan garatuta. Koaderno honek egilea eta gaia alboan jarrita aipatzen ditu —«§39 (Hume, 9. gaia)»— aurkibidearekin borrokatu gabe aurki ditzazun. Hori da ibilbide osoa: koadernoak zer konparatu eta nola esaten dizu; eskuliburuak zerekin ematen dizu.
Eta bietako batek ere iristen ez duenean. Une hori iritsiko da, beraz hobe duzu zer egin jakin. 2026ko ezohiko deialdiaren 1.2.A galdera —emakumea Greziako eta Erdi Aroko filosofian— ez da bietako batean ere agertzen, eta ez ahazteagatik: errepertorio batek ere ez du estaltzen enuntziatu batek eska dezakeen guztia. Orduan baliabidea eskuliburuaren aurkibidea da, eta funtzionatu egiten du, enuntziatuak ia beti garai bat mugatzen dizulako —«grekoa eta Erdi Arokoa», «filosofia modernoan»— eta eskuliburua horrela ordenatuta dagoelako, zatika eta gaika. Zoaz izendatzen dizuten zatira eta bilatu barruan. Errepertorioa noizbait laburregi geratzeak frogatzen du ez dela iragarpen bat.
Metodotik paperera: 250 hitzak
Berrehun eta berrogeita hamar hitz gutxi dira, eta azterketa osoko muga zorrotz bakarra. Hemen puntu gehiago galtzen dira administrazio txarragatik ezjakintasunagatik baino: sobera dakien jendea gurutzaketarik egin gabe iristen da amaierara, ehun eta hogei hitz Kant aurkezten gastatu dituelako. Eraman banaketa etxetik erabakita (ikus Taula: 250 hitzen banaketa).
| Zatia | Hitzak | Zer egiten duen | Errubrikaren irizpidea |
|---|---|---|---|
| Arazoa | ~30 | Bi egileen galdera komuna izendatzea | ulermena |
| Testuaren tesia | ~50 | Testuko egileak zer erantzuten duen, aipu labur batekin | ulermena · hiztegia |
| Bestearen tesia | ~60 | Besteak zer erantzuten duen, bere sistema osoa kontatu gabe | hiztegia |
| Gurutzaketa | ~80 | Non eta zergatik egiten duten talka: arrazoiak banatzen diren puntua | konparazioa · egitura |
| Itxiera | ~30 | Zer dagoen jokoan aldean; gaurkotzea, kabitzen bada | konparazioa |
Helmuga zuk aukeratzen baduzu. Gorde hogei hitz gehiago hasieran aukeraketa justifikatzeko, eta atera itzazu itxieratik, inoiz ez gurutzaketatik. Erantzunaren hobekien ordaindutako hogei hitzak dira, asmatu beharrean aukeratu duzula frogatzen dutenak baitira.
Puntuak kentzen dituzten akatsak
- Alboratzea, gurutzatu beharrean. Paragrafo bat batari buruz, paragrafo bat besteari buruz eta zubirik ez bien artean. Akatsik zabalduena da eta garestiena: gurutzaketarik gabe ez dago konparaziorik, eta pisu handiena duen irizpidea estali gabe geratzen da.
- Kronologiaz konparatzea. «Descartes Kanten aurrekoa da, eta Kantek zuzendu zuen» ez da konparazio filosofiko bat: daten arteko harreman bat da. Arazo baten gainean konparatzen da, ez denbora-lerro baten gainean.
- Korronte osoa kontatzea. Testuaren alderdi bati buruz galdetzen dizute, ez 1690etik 1748ra bitarteko enpirismo britainiarrari buruz. Gurutzaketarako balio ez duen guztiak behar dituzun hitzak lapurtzen dizkizu.
- Entzunda bakarrik dakizun egile bat aukeratzea. Helmugako egileari buruz dakizuna esaldi batean sartzen bada, zuzentzen dizunak bigarrenean ikusiko du.
- «Kritikoki» ahaztea. Enuntziatuan dago eta errubrikan dago. Bi jarrera aldea baloratu gabe azaltzeak tarte erdikoan uzten zaitu, oso ondo idatzita egon arren.
- 250etik pasatzea. Hemen bai, axola du. Azterketako leku bakarra da non luzera muga bat den eta ez orientazio bat.
Bi konparazio garatuta
Biek enuntziatu berari erantzuten diote, 2026ko deialdi arruntekoari, cogitoaren testuari buruzkoari: «Ezagutzaren sorburuari eta eraikuntzari dagokienez, egin ezazu René Descartesen testuaren konparazio kritiko bat Kant, Friedrich Nietzsche, Simone de Beauvoir edo beste egileren baten proposamenekin». Lehenak enuntziatuak jartzen dizun helmuga bat hartzen du; bigarrenak, aukeratutako bat. Irakurri jarraian eta ikusiko duzu aldea.
Lehena: jarritako helmuga (Kant)
Testuak ezagutzaren sorburua erabat pentsatzen duen subjektuaren aldean kokatzen du. Descartesek irudika dezake gorputzik ez duela eta mundurik ez dagoela, baina ezin du irudikatu pentsatzen ez duenik; eta fikzioari eusten dion ziurtasun bakar horretatik ateratzen du arau orokorra: «ondo argiro eta bereizirik» bururatzen ditugun gauza guztiak egia direla, esperientziari ezer eskatzen ez dion irizpidea. Kantek bat egiten du subjekturantz egindako biraketarekin —harentzat ere ezagutzearen baldintzak ezagutzen duenarengan daude—, baina Descartesek onartuko ez lukeen muga bat ezartzen dio: subjektuak ezagutzaren forma jartzen du, hots, espazioa, denbora eta kategoriak, baina inoiz ez haren edukia, esperientziatik etorri behar baita. «Edukirik gabeko pentsamenduak hutsak dira; kontzepturik gabeko intuizioak, itsuak». Hortik ateratzen da testuko urrats erabakigarriaren kritika zuzena: Descartesek «substantzia bat» dela ondorioztatzen duenean, «bere zerizana edo natura osoa pentsatzea duena», substantziaren kategoria esperientzia posible ororen haraindi aplikatzen ari da, eta hori da hain zuzen Kantek zilegi ez dela deklaratzen duena. «Pentsatzen dut» horretatik ondorioztatzen da nire irudikapenak laguntzen dituen batasun bat dagoela, ez ni gauza pentsatzaile bat eta gorputzetik independentea naizenik. Kantek Descartes jarraitu eta moztu egiten du aldi berean: subjekturantzko biraketa gordetzen dio, eta haren gainean eraiki zuen metafisika kentzen.
Berrehun eta hogei hitz baino zertxobait gehiago. Begiratu non dagoen pisua: gurutzaketak bi tesiek batera baino leku gehiago hartzen du, eta ez da esatera mugatzen bat ez datozela, baizik eta desadostasunaren puntu zehatza kokatzen du —substantziaren kategoriaren aplikazioa— eta testutik aipatzen du. Hura prestatzeko materiala §36an (Descartes, 8. gaia) eta §50ean (Kant, 12. gaia) dago.
Bigarrena: aukeratutako helmuga (Hume)
Hume aukeratzen dut, enuntziatuak izendatzen ez duena, testuaren puntu zehatza eztabaidatzen duena delako: ezagutza arrazoitik ala esperientziatik jaiotzen den. Descartesek pentsamendutik irten gabe altxatzen du bere ziurtasuna —irudika dezake mundurik ez dagoela eta, hala ere, badaki badela— eta argitasuna eta bereizketa egia ororen irizpide bihurtzen ditu. Humek ordena alderantzikatzen du: ez dago gogoan aurreko inpresio batetik ez datorren ezer, eta ideia bakoitzak sortzen den esperientziak balio duen adina balio du. Testu honi aplikatuta, emaitza suntsitzailea da bi puntutan. Lehena, substantzia: Descartesek ondorioztatzen du «substantzia bat» dela, «bere zerizana osoa pentsatzea duena», baina substantzia batez ez dugu inolako inpresiorik, esleitzen dizkiogun nolakotasunen sortaz baizik. Bigarrena, nia: Humek barrura begiratzen duenean ni iraunkor hori bilatuz, elkarren segidan datozen pertzepzioak baino ez ditu aurkitzen —hotz bat, argi bat, desira bat—, inoiz ez horiek dituena; cartesiar lehen ziurtasuneko «ni» hura, orduan, memoriak josten duen fikzio erabilgarri bat litzateke. Konparazioak ez ditu bi eskola aurrez aurre jartzen: oinarri bat eta haren desegitea jartzen ditu. Eta batak ez luke bestea konbentzituko, haien desadostasuna aurrekoa delako: zerk balio duen froga gisa eztabaidatzen dute.
Berrehun hitz baino zertxobait gehiago, eta lehen hogeita zortziak aukeraketaren justifikazioa dira. Konpentsatzen du: lehen lerrotik argi uzten dute atzean irizpide bat dagoela eta ez kasualitate bat. Prestatzeko, eskuliburuan §34 eta §36 dituzu (Descartes, 8. gaia), §38 eta §39 (Hume, 9. gaia), eta «Arrazionalismoa eta enpirismoa» taula, bi korronteak irizpidez irizpide aurrez aurre jartzen dituena eta, berak bakarrik, galdera honi erantzuteko hezurdura dena.