Platon: Errepublika, VII. liburua

1-5, 13 eta 14 kapituluak bakarrik (koordinazioaren jarraibidea, 2025-10-28). Kapitulu honek mozketa azaltzen du: edozein edizio komertzialek VI-XII kapituluak dakartza, eta horiek ez dira sartzen.

Egilearen fitxa

Testua kokatzeko gutxienekoa. Azterketak ez dizu biografiarik eskatzen ariketa batean ere, beraz hau helbide bat da eta ez buruz ikasteko fitxa bat.

• Nor. Platon (o.a.a. 427 inguru - o.a.a. 347 inguru), familia aristokratikoko atenastarra, Sokratesen ikaslea eta Akademiaren sortzailea. → 3. gaia (Platon).
• Noiz. Atenasen porrotaren eta bere maisuaren heriotza-zigorraren ondoren, hori baita filosofia politikora bultzatzen duen gertaera. §06 (Sokrates, 2. gaia).
• Noren aurka. Sofisten aurka, egiarekin konprometitu gabe limurtzen irakasten zutenak eta justua hitzartutakoa dela zioten haien aurka. §05 (sofistak, 2. gaia).
• Zein arazo. Iritziaz besteko jakite egiazkorik ba ote den eta, halakorik badago, nork gobernatu behar duen horren ondorioz. Bi galderak bakarra dira liburu honetan. §09 eta §13 (Platon, 3. gaia).
• Zein obra. Errepublika, eta hartatik VII. liburua bakarrik, eta hartatik zazpi kapitulu bakarrik. §13 (Platon, 3. gaia).

Hiztegi-ohar bat, nahasteak aurrezten dituena, eta euskaraz hirukoitza da. Eskuliburuak Ongiaren Forma deitzen dio probak eta liburu gehienek ideia deitzen diotenari, eta zergatik §09an azaltzen du: gaurko hizkuntzan «ideia» gogoko edukia dirudi, eta hori da Platonek defendatzen duenaren kontrakoa. Baina euskaraz hiru izen dabiltza, ez bi: azterketek «ongiaren ideia» diote —2026ko deialdi arruntaren disertazio-tesiak barne—, eta zure antologiak «onaren ideia». Gauza bera dira hirurak. Enuntziatuak «ideien teoria» esaten badizu, Formen teoria gisa ikasi duzuna eskatzen ari zaizu, eta hiru izenetako edozeinekin erantzun dezakezu.

Zergatik testu hau

Ikasturteko lehena delako eta kartak banatzen dituelako. Gero irakurriko duzun ia guztia hemen baieztatzen denaren alde edo kontra esaten da: ikusten duzunaz besteko errealitate egiazko bat dagoela, eta hura ezagutzeak nola bizi behar duzun aldatzen duela. Aristotelesek aurrez aurre eztabaidatzen du, Descartesek arazoa oinordetzan hartu eta birformulatu egiten du, Nietzschek sustraian erasotzen dio. Hemen ondo hastea lau kapitulutan aurrezten den lana da.

Mozketa bitxia delako eta ezagutu behar duzulako. VII. liburuko hamalau kapituluetatik zazpi sartzen dira: 1etik 5era, eta 13 eta 14. Erosten duzun edozein ediziok VI-XII kapituluak ekarriko ditu, etorkizuneko gobernarien ikasketa-programa matematikoa —aritmetika, geometria, astronomia, harmonia— eta ez dira sartzen. Haiek ikasten hasten bazara, galdetzen ez denean gastatuko duzu denbora; eta 13 eta 14 saltatzen badituzu amaieran daudelako, dialektika kanpoan uzten duzu.

Egile honek beste inork baino hobeto frogatzen duelako testua eta disertazioa pieza independenteak direla. 2026ko deialdi arruntean onaren ideiaren aipua ez zen testu gisa agertu: disertazioaren tesi bihurtuta agertu zen, eta harekin zetorren testua Descartesena zen. Tesia aurrean zuen testutik aterako zela espero zuena begira geratu zen. Itzuli honetara 6. kapituluan, berandu ikasteko gauzarik garestienetakoa baita.

Aipuak

Probak aipuekin lan egiten du, ehun eta laurehun hitz arteko mozketekin, berrerabili egiten dituenak. Platonenak bi dira, eta biak koordinazioak mantentzen dituen kapituluetatik ateratzen dira: lehenak haitzuloaren alegoriaren aplikazioa ixten du, eta bigarrena gobernatzeko betebeharrari buruzko eztabaidan dago.

Lehen aipua · onaren ideia

Aipua

Mundu ulergarriaren azken-azkenean onaren ideia dago, nekez susmagarria eta behin susmatuz gero ondoriotzat atera behar da denean on eta eder guztien zergatia dela, mundu honetan argia eta argiaren emalea ipini dituena eta adimenaren (nous) munduan berau dela nagusia, egiaren eta adimenaren emalea eta berau ikusi behar dela bakarrean zein taldean zentzunez jokatu nahi bada.

Non hasten den eta zergatik. Antologiako paragrafoa lehenago hasten da, Sokratesek haitzuloaren alegoria aplikatzen duela —«Orain, bada, Glaukon adiskidea, irudi hau arinago esandakoei egokitu behar zaie»—, eta aipua ondoren sartzen da. Ez da gure despista bat: azterketak hor mozten zuen. Merezi du aurreko lerroak irakurtzea aipatzen ez badira ere, haiek baitira presondegia mundu ikusgarria dela eta sua eguzkia dela esaten dutenak.

Zer dioen, urratsez urrats. Bost mugimendu esaldi bakar batean, eta ordena argudioarena da. Erreparatu formari edukiari baino lehen: tesi bat dago eta gero hiru ondorio kateatuta, igoeran. Hori da 1.1ek jaso behar duena.

1. Ona kokatzen du eta bere zailtasunaz ohartarazten. Ulergarriaren «azken-azkenean» dago eta «nekez susmagarria» da. Erreparatu kokapenari: bidearen amaiera da, ez hasiera. Inork ez du handik hasten.
2. Lehen ondorioa, izateari buruzkoa. Denean on eta eder guztien zergatia da. Ez da gauza on bat gehiago: gainerakoak halakoak izatearen arrazoia da.
3. Bigarrena, ikusgarriari buruzkoa. Mundu honetan argia eta argiaren emalea ipini ditu. Konparazio ospetsua da, eta hemen lerro erdi batean estututa agertzen da; garatuta, §09an dago (Platon, 3. gaia).
4. Hirugarrena, ulergarriari buruzkoa. Han egiaren eta adimenaren emalea da. Elkartu bi horiek aurrekoarekin eta tesi osoa duzu: Ona da, aldi berean, gauzak izatearen eta guk haiek ezagutu ahal izatearen zergatia.
5. Eta praktikara salto egiten du. Bakarrean zein taldean zentzunez jokatu nahi duenak berau ikusi behar du. Salto hori —metafisikatik jokabidera— da aipuaren onena eta probak aprobetxatzen duena.

Eta 1.1i buruzko ohar bat. Paragrafo honek ez du ezer frogatzen. Platonek lehenago ezarri duen zerbaiten ondorioak zerrendatzen ditu. Laburpenean «Platonek frogatzen du…» idazten baduzu, egitura gaizki deskribatzen ariko zara, eta hori da hain zuzen ondo deskribatzeko eskatzen zaizuna.

Probak erabiltzen duen esaldia. Platonengandik ez dugu oraindik 1.2.B enuntziaturik, indarreko formatuan oraindik ez baita azterketa-testu izan. Baina badakigu zein esaldi interesatzen zaion probari aipu honetatik, eta lehen mailako datua da: azkena. 2026ko deialdi arruntean disertazio-tesi bihurtu zuen —«Ongiaren ideia ezagutu duena, zentzuz (=ondo) arituko da ziurtasunez»—, hots, 5. urratsaren itxiera praktikoa bera. Irizpidea berriro betetzen da: pisua eusten duen esaldia hautatzen du, ez distiratsuena. Eta egile honen berezko ikasgai bat gehitzen du: aipu bat espero duzunaz besteko leku batean itzul daiteke azterketara. Euskaraz gainera ibilbidea ikus daiteke: tesi horren formulazioa —parentesi argigarria barne— 2023ko ezohiko deialdiko euskaratik dator, ez gaztelaniatik.

Bigarren aipua · legea eta Estatuaren batasuna

Aipua

—Nik esan nion: adiskide, berriro ahantzi zaizu legez ezin zaiola bestelako biziera opa ezein hiritar motari, aitzitik hiri osoan nahi du ongia hedatu, hiritarrak batuz edo komenizituta edo behartuta, bakoitzak taldearentzat ekar lezakeen laguntza elkarrekiko zabalduz eta horrelako gizonak hirian egin baditza ez da, noski, bakoitzak gogo duenera jardutera itzul dadin, herriaren batasunerako eurok zuzentzeko baizik.

Zer dioen, urratsez urrats. Lehenengo, begiratu nork hitz egiten duen eta nori. Sokrates da bere solaskidea zuzentzen, eta aipuaren lehen hitzetan errieta bat dago: «berriro ahantzi zaizu». Ez zaude azalpen baten aurrean, elkarrizketa bateko eragozpen baten aurrean baizik, eta horrek aldatu egiten du idatzi behar duzun laburpena.

1. Ahanztura bat aurpegiratzen du. Norbaitek berriro planteatu du gauzak gobernarien zorionaren arazoa balira bezala. Sokratesek ez du eztabaidatzen: gaizki planteatuta dagoelako baztertzen du.
2. Printzipioa enuntziatzen du. Legez ezin zaio bizimodu jakin bat opatu hiritar mota bati; hiri osoan hedatu behar da ongia. Hona arte ia inork ez luke desadostasunik izango.
3. Bidea ematen du. Hiritarrak batzea, eta hori «komenizituta edo behartuta» egitea. Biak, eta ordena horretan. Bigarrena ez da erretorika-eransgarri bat.
4. Eta xedea esaten du, eta hor jartzen da testua deseroso. Hiritar horiek ez dira prestatzen bakoitza nahi duenera itzul dadin, «herriaren batasunerako eurok zuzentzeko» baizik.

Non dagoen zaina. 2. urratsaren eta 4.aren arteko distantzian. Aipua guztien ongiarekin irekitzen da eta banakoa multzoaren zerbitzura jarrita ixten, eta begia kliskatu gabe egiten du, Platonentzat kontraesanik ez dagoelako: bakoitzaren zoriontasuna bere lekua betetzean datza. Testu honi buruz idazten baduzu eta ibilbide hori seinalatzen ez baduzu, hitzak laburtu dituzu eta ez argudioa.

Probak erabiltzen duen esaldia. Hemendik ere ez dago 1.2.B enuntziaturik indarreko formatuan, beraz aplika ezazu zuk irizpidea. Pisua eusten duen esaldia azkena da: «ez da, noski, bakoitzak gogo duenera jardutera itzul dadin, herriaren batasunerako eurok zuzentzeko baizik». Ongi komunari buruzko tesi bat banakoaren mendekotasunari buruzko tesi bihurtzen duena da, eta argudio osoa berreraiki gabe azaldu ezin duzuna.

Eta kontuz subjektuarekin, euskaraz eta gaztelaniaz ez baita bera. Zure antologiak «legez» dio —legea, inpertsonalki—; gaztelaniazkoak «el legislador» dio, legegilea, eta hori beste tesi bat da: batean araua da xedea duena, bestean hura idazten duen norbait. Ez da zaharra eta berriaren arteko aldea: zure antologia bera da hala dioena. Material zaharrarekin lan egiten baduzu edo gaztelaniazko ariketa ebatzi bat irakurtzen baduzu, egiaztatu subjektua aipatu aurretik (2. kapitulua).

Gainerakoaren irakurketa-gida

Sartzen diren zazpi kapituluetatik, aipuek bi paragrafo hartzen dituzte. Hau da gainerakoan zer begiratu.

1. eta 2. kapituluak: haitzuloa. Alegoria osoa, bere lau uneekin —presoak eta itzalak, behartutako askapena eta begien mina, eguzkirako irteera eta ezagutza mailakatua, eta presondegira itzultzea—. Bilatu batez ere azken biak, ia inork gogoratzen ez dituenak eta joko ematen dutenak baitira: igoera mailakatua da eta itzulerak gaizki bukatzen du.

3. kapitulua: aplikazioa. Platonek alegoria termino bat termino itzultzen du, eta hortik ateratzen da lehen aipua. Orrialdeko gehien errenditzen duen kapitulua da.

4. kapitulua: hezkuntza ez da trasbase bat. Zientzia ariman sartzeaz harrotzen direnen aurka, begi itsu batzuei ikusmena emango baliete bezala. Hezitzea arima osoa argirantz itzultzea da, ez hura betetzea. Enuntziatu batek Platonen alde pedagogikora eramaten bazaitu, hemen da.

5. kapitulua: gobernatzeko betebeharra. Haitzulotik irten direnek ez dute itzuli nahi, eta behartu egin behar dira. Hortik ateratzen da bigarren aipua, eta harekin gobernatzea zama bat dela eta ez sari bat.

13. eta 14. kapituluak: dialektika. Zientziek benetan zertarako balio duten —ikusmena prestatzeko, ez azken ezagutza emateko— eta zertan datzan metodo dialektikoa, hipotesiak alde batera utzita printzipioraino igotzen dena. Ibilbidearen amaiera da eta VII. liburua ezagutzaren teoria osoarekin konektatzen den lekua §10 (Platon, 3. gaia).

Kontzeptu gakoak

Probak egile honengandik landu dituenak. Hemen ez dira azaltzen: bakoitza eskuliburuan dago garatuta. Erdiko zutabeak esaten dizu aurrean jarriko dizuten testuan aurkituko dituzun ala ez.

Probak eskatzen dituen kontzeptu platonikoak, eta aipuan aurkituko dituzun ala ez.

Kontzeptua	Aipuetan dago?	Non ikasi
Formak eta Ongiaren Forma	Bai, lehenengoan	§09 (Platon, 3. gaia)
Bi munduak: ikusgarria eta ulergarria	Bai, lehenengoan	§09 eta §10 (Platon, 3. gaia)
Jakitearen mailak eta dialektika	Ez, baina bai 13. eta 14. kapituluetan	§10 (Platon, 3. gaia)
Arima eta bere zatiak	Ez	§11 (Platon, 3. gaia)
Bertuteak eta justizia	Ez	§12 (Platon, 3. gaia)
Hiri ideala eta hiru klaseak	Bigarrenean aipatua	§13 (Platon, 3. gaia)
Jakitea eta ondo jokatzea: intelektualismoa	Bai, lehenengoaren itxieran	§07 (2. gaia)
Sofistak, eta zer aurpegiratzen dien	Ez	§05 eta §06 (2. gaia)

Erreparatu erdiko zutabeari. Galde diezazuketenaren erdi luzea ez dago ematen dizuten testuan. Haitzuloa, «Platon» entzutean guztiei burura etortzen zaien lehen gauza, ez da bi aipuetako batean ere agertzen: aurreko kapituluetan agertzen da, irakurrita eduki beharko dituzunetan.

Egile honengandik ateratzen diren zubiak

Nora atera den proba testu honetatik. Beti Aristotelesengana, eta ia beti leku beretik: Formen teoriaren kritika eta hilemorfismoa §14 eta §16 (Aristoteles, 4. gaia). Behin haren teoria politikorantz. Inoiz ez korronte batengana, eta hori da Descartesekin gertatzen denaren kontrakoa.

Zer aldatu zen 2026an. Konparaziorako beste muturra zuk hautatzen duzu. Aristoteles erantzun automatikoa izateari uzten dio eta hainbaten arteko aukera bihurtzen da —ona, ondoen dokumentatuta dagoena eta klasean gehien landu dena delako, baina ez bakarra—.

Non lantzen den. Hautatzeko eta gurutzatzeko metodoa 4. kapituluan dago. Materiala, bi lekutan: «Blokeen artean konparatzea» atalean (IV. zatia) egiletik sartzen bazara, eta eskuliburua ixten duen «Perspektibak aurrez aurre» eranskinean arazotik sartzen bazara.

Praktikatzeko ariketak

Hau lana da, ez iragarpena. Lehenak benetakoak dira eta azkenak guk eraikiak.

Benetakoak, indarreko probatik. Formatu berrian Platon ez da oraindik testua izan, baina bai agertu da beste bi atetatik, eta biek balio dute.

1. Disertazioa. «Ongiaren ideia ezagutu duena, zentzuz (=ondo) arituko da ziurtasunez». 2026ko deialdi arruntaren tesia da eta Descartesen testu batekin zetorren. Metodoa 6. kapituluan; ebatzita V. zatian.
2. 3. ariketa. «Azaldu Sokratesek eta Platonek sofistei egindako kritikak». §05, §06 eta §07rekin erantzuten da (2. gaia), ez VII. liburuarekin. Metodoa 7. kapituluan.

Eraikiak, bi aipuen gainean. Probak erabiltzen duen forma zehatzarekin.

1. Laburpena. Laburtu pasartea, testuko ideiak eta ideien arteko loturak errespetatuz, lehenengoaren gainean. Gogoratu ondorioak zerrendatzen dituela, ez duela frogatzen.
2. Azalpena. Azaldu, modu argudiatuan, zergatik Platonek baieztatzen duen testuan: «berau ikusi behar dela bakarrean zein taldean zentzunez jokatu nahi bada».
3. Konparazioa. Errealaren izaerari dagokionez, egin ezazu testuaren konparazio kritiko bat Aristotelesen proposamenarekin. Materiala §14 eta §16an (Aristoteles, 4. gaia) eta eskuliburuko «Perspektibak aurrez aurre» eranskinean.
4. Laburpena. Laburtu pasartea, testuko ideiak eta ideien arteko loturak errespetatuz, bigarrenaren gainean. Hemen erronka eragozpen bat dela jasotzea da.
5. Azalpena. Azaldu, modu argudiatuan, zergatik Platonek baieztatzen duen testuan: «ez da, noski, bakoitzak gogo duenera jardutera itzul dadin, herriaren batasunerako eurok zuzentzeko baizik».
6. Konparazioa. Banakoaren eta komunitatearen arteko harremanari dagokionez, egin ezazu testuaren konparazio kritiko bat landu duzun beste egile baten proposamenarekin.

Bakoitzak nola puntuatzen duen 2. kapituluan dago. Berrirakur ezazu idatzi aurretik, eta ez ondoren.