II. eredu ofiziala, ebatzia eta iruzkindua

EHUk argitaratu zuen azterketa, berria nolakoa izango zen erakusteko. Ez zen inoiz egin, ez zuen inork zuzendu, eta hala ere lauetatik dokumenturik baliagarriena da, diseinatu zuenaren argibideekin batera datorrelako. Hemen doa osorik ebatzita, konparazioa bi aldiz idatzita —10 mailan eta 7 mailan—, jada zuzena zen erantzun bati lanketak zer gehitzen dion ikus dezazun.

Hasi aurretik: enuntziatu hauek jatorrizkoak dira

2026ko bi eredu ofizialak euskaraz bakarrik daude, eta komeni da jakitea zergatik. EHUk 2025era arte argitaratu zituen eredu elebidunak, eta orduan ohartarazi zuen ondorengo aldaketa txikiak ez zirela eredu berri batean islatuko. Aurrean duzuna institutuen sarearen bidez iritsi zen ikastetxeetara eta ez web publikoaren bidez, eta haren gaztelaniazko bertsioaren arrastorik ez dago inon: litekeena da idatzi ere ez izana.

Ondorio praktikoa, biribilketarik gabe esanda. Kapitulu honetako enuntziatuak eta I. eredukoak, liburua ixten duten «Argibideak» barne, jatorrizkoak dira eta hitzez hitz doaz. Zure gaztelaniazko ikaskideak ez du hori: haren koadernoan itzulpena irakurtzen ari da, eta hala aitortzen zaio. Testua ere ofiziala da, eta 2026ko antologia kanonikotik dator, zuk irakurtzen duzun berbera.

Testua

Descartes (1596-1650), Metodoaren Diskurtsoa, laugarren zatia. Testu bakarra izan zen: ez zegoen beste aukerarik.

Ez dakit han egin nituen lehen gogoetei buruz hitz egin behar dizuedan, oso metafisikoak eta ez-arruntak direnez ez dira eta, agian, guztien gustuko izango. Eta, hala ere, nola edo hala, haietaz mintzatzera behartuta nago, hartu ditudan oinarriak nahikoa sendoak diren ala ez erabaki ahal izateko. Gorago esan den bezalaxe, aspalditik igarri nuen ohiturei dagokienez, zalantza gabekoak bailiran jarraitu behar ditugula batzuetan oso zalantzagarriak direla badakigun aburuak; baina nik garai horretan egia bilatzen bakarrik jardun nahi nuen, eta horregatik pentsatu nuen beharrezkoa zela guztiz aurkakoa egin eta zalantzarik txikiena sor ziezadakeen oro erabat faltsu bezala errefusatzea, hori egin eta gero ea nire sinesmenean zeharo zalantza gabekoa zen zerbait gelditzen zen ikusteko. Horrela, gure sentimenek batzuetan engainatzen gaituztela eta, suposatu nahi izan nuen ez zegoela ezer horien bidez irudikatzen dugunaren modukoa zena. Eta arrazonatzean hutsak eta paralogismoak egiten dituzten gizakiak badaudenez (eta hutsak egin baita geometriaren gairik bakunenetan ere), pentsatu nuen neuk ere beste edozeinek beste huts egin nezakeela, eta aurretik frogapentzat nituen arrazoi guztiak faltsutzat jo eta baztertu nituen. Eta azkenik, esna gaudela dauzkagun pentsamendu horiek guztiak lotan gaudela ere etor dakizkigukeela kontutan hartuz (hauen artean egia den bakarra ere ez dagoelarik) honakoa irudikatzea erabaki nuen: nire adimenean noizbait sartutako gauza guztiak ez zirela nire ametsetako lilurak baino gehiago. Baina, berehalaxe ohartu nuen dena faltsua zela pentsatu nahi nuen bitartean, nik, hori pentsatzen zuenak alegia, derrigorrean zerbait izan behar nuela. Eta ohartu nintzen honako egia: nik pentsatzen dut, beraz, banaiz, hain sendoa eta segurua zela, non eszeptikoen aieru bitxienek ere ezingo zuketen ahuldu, eta hau kontutan izanik bilatzen niharduen filosofiaren lehen hastapentzat jo nezakeela kezkarik gabe iritzi nion.

2026ko deialdi arruntak jarri zuen pasartearen auzokoa da, eta auzotasun horrek zerbait irakasten du. Deialdikoa hau amaitzen den tokian bertan hasten da: hemen Descartes «nik pentsatzen dut, beraz, banaiz» horretara iristen da, eta han bera zer zen galdetzen du. Probak pasarte bera bi tokitatik moztu du, eta beraz cogitoa bakarrik prestatu zuenak argudioaren erdia dauka, eta beste erdia falta zaio, nondik ateratzen den azaltzen duena hain zuzen. Biak 9. kapituluan daude aztertuta, egile honen hiru zatietatik lehena eta hirugarrena.

Argitalpen-xehetasun bat, ikustea komeni zaizuna. Zure antologian pasarte hau «Laugarren zatia» izenburuaren azpian dator, eta izenburu hori editoreak jarria da, ez Descartesek. Azterketak ez dakar, eta hemen ere ez: probak testu bat mozten duenean, testuarekin geratzen da eta ez hura editatu zuenaren aparatuarekin.

1.1 · Laburpena

Enuntziatua. «Laburtu pasartea, testuko ideiak eta ideien arteko loturak errespetatuz (puntu 1)». Puntu bat.

Pasarteak ez du kontatzen Descartesek zerez egin zuen zalantza: arau bat justifikatzen du eta probara jartzen. Datorrena metafisikoa dela eta agian ez dela gustuko izango ohartaraziz hasten da, eta berehala esaten du zergatik kontatzen duen hala ere: zimenduak ikusi gabe inork ezin duela epaitu eraikinak eusten dion. Berdin gobernatzen ez diren bi lurralde bereizten ditu orduan: bizitzeko batzuetan iritzi zalantzagarriei jarraitu behar zaie seguruak balira bezala, eta egia bilatzeko justu kontrakoa egin behar da. Bereizketa horretatik ateratzen da araua, zalantzarik txikiena sor dezakeen oro erabat faltsutzat errefusatzea, eta bere helburuarekin iristen da: ez dena faltsua dela baieztatzeko, zerbaitek tratu hori jasaten duen ikusteko baizik. Hiru aldiz aplikatzen du eta gora doan eskalan, kolpe bakoitzak aurrekoa eramaten baitu: zentzumenak, batzuetan engainatzen dutenak; arrazoibidea, geometrian ere huts egiten duena; eta esna egotea bera, ametsa izan litekeena. Gauza bakar batek eusten dio, eta barrutik eusten dio, dena faltsua dela pentsatzeko pentsatzen duena izan behar baita. Eta pasartea ez da ziurtasun horretan amaitzen, ematen dion erabileran baizik: bilatzen zebilen filosofiaren lehen hastapentzat jasotzea.

Ehun eta hirurogeita hamar bat hitz testuaren berrehun eta hirurogeita hamarren aldean, eta erabakia osorik dago lehen lerroan. Pasarteak zer egiten duen esatea zer dioen esan aurretik: horrek bihurtzen du ibilbide bat argumentu-egitura duen laburpen. Erreparatu non bereizten den gehiengoarengandik: ia inork ez du hasiera jasotzen —barkamena eta haren justifikazioa—, adeitasuna dirudielako, eta hori da paragrafoa existitzeko arrazoia; eta ia inork ez du amaiera jasotzen —hastapenera jasotzea—, ziurtasuna agertu delako jada eta laburpena amaitutzat ematen delako. Bi mutur horiek gabe, zalantza-pasadizo bat geratzen da.

Testu hau bera laburtuta dago, beste modu batera, 3. kapituluan. Han garatutako bi laburpenetatik lehena da eta kontakizunaren ordena gordetzen du, frogapen batean ordena baita argudioa; hemen haria zati bakoitzaren funtzioak eramaten du. Biak dira tarte altukoak, eta bien arteko konparazioa da ariketa. Bik egiten ez dutena zer gertatzen den kontatzea da. Metodoa 3. kapituluan; zatiaren urratsez urratsa, 9. kapituluan.

1.2.A · Konparazioa, eta zergatik doan bi mailatan

Enuntziatua. «Egin konparazio kritiko bat testuaren gai nagusiaren eta arrazionalismoaren eta enpirismoaren artean». Hiru puntu, gehienez berrehun eta berrogeita hamar hitz.

Hemen doa azterketa honen bikotea, 10a eta 7a, eta hartatik eraman behar duzun galdera da lanketak zer gehitzen dion jada zuzena zen erantzun bati. Zeren 7koa zuzena baita: ez du akatsik, ez zaio informaziorik falta eta batez bestekoa baino hobeto idatzita dago. Falta zaiona galdera honi erantzun izana da, eta ez beste bati.

Eta enuntziatu honen desberdintasun bat, aurretik ikustea komeni dena. Beste hiru azterketek izenak ematen dizkizute —Kant, Nietzsche, Beauvoir, Gouges, Wollstonecraft—; honek bi korronte ematen dizkizu. Horrek erosoagoa dirudi eta traidoreagoa da, bi korronteak kontatzera gonbidatzen baitu, eskatzen ez den gauza bakarra hain zuzen. Helmuga testuarekin egindako gurutzaketa da oraindik ere, eta ez azalpen bat.

Gogoratu zerekin zuzentzen den. Bost ardatz, tarteka konbinatuak eta ez banaka batuak: testuaren eta auziaren ulermena, konparazioaren kalitatea, hiztegi filosofikoa, egitura argumentatiboa eta gramatika. Tarte altuak «konparazio kritikoa, ñabardatua eta filosofikoki esanguratsua» eskatzen du (2. kapitulua).

1.2.A · 10eko erantzuna

Testuak ez du eztabaidatzen zenbat dakigun, zerk balio dezakeen abiapuntu gisa baizik. Descartesek irizpide gogor batekin ebazten du: zimendu gisa balio du zalantzarik bitxienari eusten dionak, eta horregatik baztertzen ditu zentzumenak —erreparatu arrazoiari, ez baita beti engainatzen dutela, «batzuetan» engainatzen dutela baizik, eta haren xederako horrekin nahikoa da—. Enpirismoak irizpidea alderantzikatzen du, eta ez galdera. Lockek Giza adimenari buruzko entseiua jatorrizko ideiarik ez dagoela ukatuz irekitzen du: gogamenak ez dakar ezer eta dena esperientziak idazten du. Humek torlojua estutzen du printzipio batekin, ideia oro aurreko inpresio batetik datorrela, eta beraz zeinen inpresiorik ez dagoen hori ez dela ezagutza, hitza baizik. Eta hemen dago gurutzaketa interesgarri egiten duena, ez baita talka frontal bat: enpirismoak metodo kartesiarra jasotzen du oinordetzan eta edukia aldatzen dio. Humek ere kontzientziari berehala ematen zaionetik abiatzen da eta gainerakoaz mesfidatzen; eztabaidatzen duena zer den berehalakoa da. Descartesentzat pentsatzen duena bermatzen duen pentsamendu bat da; enpiristarentzat, bere buruaz haraindi ezer bermatzen ez duen inpresio bat. Bakoitzak ordaindu egiten du: Descartesek ziurtasuna erosten du eta mundua zor geratzen zaio, gero berreskuratu beharko duena; enpirismoak mundua gordetzen du eta beharrezkotasuna galtzen.

Ehun eta laurogei bat hitz, eta begiratu zerk irabazten dituen. Ez informazioak, 7koak ere baitauka, hiru erabakik baizik. Lehena, arazoa lehen lerroan izendatzea eta ondo izendatzea: testua abiapuntuaz ari da, eta ez ezagutzaren jatorriaz oro har. Bigarrena, testuan lurreratzea —«batzuetan» hori haren hitza da eta argudioaren erdiari eusten dio—. Hirugarrena, eta tarte altua ematen duena, gerra bat espero zen tokian ahaidetasun bat aitortzea: hori da errubrikak ñabartzea deitzen duena, hain zuzen.

Ulermena. Tarte altua. Testuan irizpidea eta haren aplikazioa bereizten ditu, eta irizpidea erabiltzen du konparaziorako muturretako bat gisa.
Konparazioa. Tarte altua. Bereizketa-puntua kokatzen du —zerk balio duen berehalako datu gisa— eta jarrera bakoitzak ordaintzen duen prezioa esaten du, iritzirik eman gabe kritiko izateko modurik merkeena.
Hiztegia. Tarte altua. Inpresioa, jatorrizko ideiak, zimendua, beharrezkotasuna: lau termino lanean, bat ere ez apaingarri.
Egitura. Tarte altua. Arazoa, irizpidea, alderantzizko irizpidea, ahaidetasuna, prezioa, itxiera.
Gramatika. Tarte altua.

Eta ohartarazpen bat hautatutako helmugaz. Testu hau bera Humerekin beste aldetik gurutzatuta ikusi nahi baduzu —substantzia eta nia—, 4. kapituluan dago garatuta, 2026ko deialdi arruntaren enuntziatuaren gainean, eta han da hautatutako helmugaren adibidea. Ez ezazu gurutzaketa hori hemen errepikatu aurretik irakurri gabe: hau baino handinahiagoa da eta hitz gehiago behar ditu.

Prestatzeko materiala: §34 eta §36 (Descartes, 8. gaia), §38 eta §39 (Locke eta Hume, 9. gaia); aurrez aurre begi kolpe batean, eskuliburuko 9. gaiko «Arrazionalismoa eta enpirismoa» taula.

1.2.A · 7ko erantzuna

Descartesen testuak ezagutzaren jatorriaren arazoa planteatzen du, filosofia modernoan bi korronte handi aurrez aurre jarri zituena. Arrazionalismoa kontinentala da eta haren ordezkari nagusiak Descartes, Spinoza eta Leibniz dira. Dio arrazoia dela ezagutzaren iturri seguru bakarra, hark bakarrik iristen baititu egia beharrezko eta unibertsalak, eta zentzumenak engainagarriak direla, testuan bertan ikusten den bezala Descartesek baztertzea erabakitzen duenean. Jatorrizko ideiak ere onartzen ditu, gogamenak bere baitan aurkitzen dituenak esperientziatik jaso gabe, eta hiru ideia mota bereizten ditu: aldenkoak, fakticioak eta jatorrizkoak. Enpirismoa britainiarra da eta haren ordezkariak Locke, Berkeley eta Hume dira. Kontrakoa dio: gogamena, jaiotzean, tabula rasa bat da, orri zuri bat non esperientziak dena idazten baitu, eta ez dago jatorrizko ideiarik. Humerentzat ezagutza oro inpresioetatik dator, eta zeinen inpresiorik ez dugun hori ezin da ezagutu, eta horrek substantzia eta kausalitatea kritikatzera daramatza. Bi korronteen arteko aurkakotasunak XVII. eta XVIII. mende osoak iraun zituen, Kantek sintesi bat proposatu zuen arte, non esperientziak materia ematen baitu eta subjektuak a prioriko formak. Ondorioztatu dezakegu Descartesen testuak jarrera arrazionalista ordezkatzen duela, eta enpirismoak justu kontrakoa defendatzen duela, eta bien artean jokatzen dela ezagutzaren teoria modernoaren jaiotza.

Ehun eta laurogei bat hitz, denak egiazkoak, eta konparazio bakar bat ere ez. Erantzun honek 10ekoak baino gauza gehiago daki. Bi korronteak, haien kideak, haien tesiak eta ideien sailkapena ere zuzen zerrendatzen ditu, eta Kantekin ixten du. Eta hala ere 7an geratzen da, argi ikustea komeni zaizun arrazoi batengatik, azterketa osoko akatsik garestiena baita.

Ulermena. Tarte altua. Testua ulertuta dago, eta zentzumenen baztertzeari buruzko lerroak erakusten du irakurri egin dela.
Konparazioa. Tarte ertaina, eta hor doa nota. Testua bi aldiz agertzen da eta biak pasaeran: bata arrazionalismoa ilustratzeko eta bestea azken lerroan, hura ordezkatzen duela esateko. Gainerako guztia bi korronteren azalpena da, zuzen-zuzena eta gurutzaketari arrotza. Azken esaldiak ez du konparatzen: konparazioa badagoela iragartzen du.
Hiztegia. Tarte altua, gehiegikeria batekin. Hiru ideia motek eta kausalitatearen kritikak ez diote inori balio hemen, eta lekua hartzen dute.
Egitura. Tarte altua. Bi bloke garbi eta itxiera bat. Arazoa ez da nola dagoen eraikita, zer eraikitzen duen baizik.
Gramatika. Tarte altua.

Diagnostikoa, esaldi batean: 3. ariketa bat idatzi duzu 1.2.Aren hutsunean. «Azaldu ezagutzaren jatorriaren inguruko debatea filosofia modernoan» benetako enuntziatu bat da —2026ko deialdi ezohikoan erori zen— eta erantzun honek ondo erantzungo lioke. Baina hemen ez dizute debate bat azaltzeko eskatzen: testu hau harekin gurutzatzeko eskatzen dizute. Bi pertsona aurkeztearen eta eztabaidan jartzearen arteko alde bera da.

Eta konponketa banaketarena da, ez ikasketarena. Kendu laguntzaile-izenak —Spinoza, Leibniz, Berkeley—, ideien sailkapena eta Kanten sintesia, gurutzaketan sartzen ez dena: berrogeita hamar bat hitz. Gastatu hamabost testuak eta bi korronteek partekatzen duten arazoa esaten, eta gainerako hogeita hamabostak talka-puntuan, zeure erantzunaren barruan kokatuta baituzu jada, jatorrizko hitzean. Horrekin gehien pisatzen duen ardatza ertainetik altura pasatzen da, ezer berririk ikasi gabe.

1.2.B · Azalpena

Enuntziatua. «Azaldu, modu argudiatuan, zergatik Descartesek baieztatzen duen testuan: “Nik pentsatzen dut, beraz, banaiz”». Hiru puntu, gehienez berrehun eta berrogeita hamar hitz.

Descartesek proposizio hau aurreikusitakoaren alderantziz ateratzen zaion esperimentu baten emaitza gisa baieztatzen du. Bere araua —zalantzarik txikiena onartzen duen oro faltsutzat jotzea— gero eta zabalagoak diren hiru lurraldetan aplikatzetik zetorren: zentzumenak, batzuetan engainatzen dutenak; arrazoibidea, geometriako gairik bakunenetan ere huts egiten duena; eta esna egotea bera, esna pentsatzen dudan guztia ametsetan ari ninteke eta. Hirugarren kolpeak aurreko biak eramaten ditu eta ez du ezer zutik uzten, eta orduan agertzen da oztopoa: dena faltsua dela pentsatzeko, nik, hori pentsatzen ari naizenak, zerbait izan behar dut. Ziurtasuna ez da zalantzatik kanpo aurkitzen, haren barruan baizik; ez dio zalantzari bizirik irauten zalantza hartaraino iristen ez zelako, baizik eta zenbat eta gehiago zalantza egin, orduan eta gehiago berresten delako. Eta bigarren arrazoi bat dago, «beraz» hitza azaltzen duena. Baieztapena ez da intuizio isolatu bat: inferentzia bat da, eta haren indarra da zalantza egiteko ariketak berak sortzen duela egiten den bakoitzean. Horregatik esan dezake Descartesek eszeptikoen aieru bitxienek ere ezin dutela ahuldu, hasieran bere buruari jarri zion langa hori. Proposizioak ez dio ezer gehiago jakiteko balio, azkenean oina non jarri izateko baizik.

Ehun eta laurogei bat hitz, eta argudio osoa berreraikitzen duen azalpen bat, esaldiak eskatzen duena hain zuzen. Hor dago ulermenaren tarte altua: esaldia ezin da bakarrik irakurriz azaldu, zalantzaren hiru kolpeetatik ekarri behar da, eta erantzun honek egin egiten du. Baina begiratu amaierari.

Ulermena. Tarte altua, eztabaidarik gabe.
Azalpena. Tarte ertain-altua, eta hemen geratzen da 7a. Azaltzen du zergatik den proposizioa egiazkoa —pentsatzeko izan egin behar da— eta zergatik eusten dion, eta hori asko da jada. Azaltzen ez duena da zergatik baieztatzen duen Descartesek toki honetan eta solemnitate honekin: pasartea ez da ziurtasuna aurkitzen duenean amaitzen, «bilatzen niharduen filosofiaren lehen hastapentzat» jasotzen duenean baizik. Azken mugimendu hori da aurkikuntza bat zimendu bihurtzen duena, eta hura gabe erantzunak cogitoa azaldu du baina ez paragrafoa.
Hiztegia. Tarte altua. Inferentzia, intuizio, arau: erabiliak eta ez erakutsiak.
Egitura. Tarte altua. Aurrekaria, oztopoa, arrazoia, berrespena, itxiera.
Gramatika. Tarte altua.

7 hau 10etik bereizten duena hogei hitz dira eta eskura daude. Nahikoa da esaldi hau gabe zer erortzen den esanez ixtea: hura gabe zalantza eszeptizismoan geratzen da eta ez dago nondik ezer berreraiki, eta horregatik ez du Descartesek beste ziurtasun bat bezala tratatzen, lehen harria bezala baizik. Erreparatu 2026ko deialdi arruntaren 1.2.Bn tarte altua egiten duen itxiera bera dela: esaldian zer jokatzen den esatea, eta ez zer dioen bakarrik. Metodoa 5. kapituluan; zatiaren urratsez urratsa, 9. kapituluan.

2 · Disertazioa

Enuntziatua. «Gizakia proiektu irekia da, ez du esentzia aldaezinik». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Erantzunaren aurretik, kapitulu erdia balio duen ohartarazpen bat. Tesi hau eta 2026ko deialdi ezohikoarena —«Gizakia proiektu irekia da ala esentzia aldaezina du?»— galdera bera dira bi puntuazio desberdinekin. Hemen baieztatuta doa eta han galdetuta, eta gainerakoan ez da hitz bat ere aldatzen. Eredu ofizialak lantzea denbora galtzea ez dela erakusten duen frogarik garbiena da, eta abisu bat ere bai: ez du esan nahi berriro errepikatuko denik.

Moldea eta buztina

Bagara zerbait ezer egin aurretik? Tesiak ezetz dio: ez legoke betetzeko natura finkorik, bere burua idazten duen proiektu bat baizik. Baina komeni da lehenago galdetzea zer ari den ukatzen, «esentzia» hitzak ez baitu gauza bera esan nahi aho guztietan.

Alde Aristoteles dago, Platonenaren antzik ez duen argudio batekin: ez du giza natura beste mundu batean jartzen, hemen baizik, eta galdera praktiko batetik ondorioztatzen du. Gauza bakoitzak eginkizun propio bat du, eta gizakiarena jarduera arrazionala da. Hortik dator haren etika osoa: ona izatea ez da kanpoko eredu bat obeditzea, jada norbera dena ondo garatzea baizik, eta horregatik lortzen da bertutea azturekin eta ez teoremekin. Natura badago, baina abiapuntua da eta ez helmuga.

Kontra Sartre dago. Inork ez bagaitu pentsatu fabrikatu aurretik, ez dago aurretiazko planik: existentziak esentzia aurretzen du, eta gizakia ez da egiten duena baino gehiago. Hortik babesgabetasuna, ez baita geratzen hautu bat aitzakiatuko duen naturarik ez baliorik. «Libre izatera kondenatuak» gaude: partizipioa ez da apaingarria, askatasuna sufritu egiten da.

Nire ustez disjuntibak hitzaren bi zentzu nahasten ditu. Esentzia zer egin behar duzun agintzen duen eduki bat bada, tesiak asmatzen du eta ez dago halakorik. Zeure burua egitea posible egiten duen gaitasuna bada, hura gabe ez legoke proiekturik. Ikusten dut norbaitek eztabaida bat «ni horrelakoa naiz» esanez ixten duenean, eta eskala handiagoan aplikazioek egin dugunarekin eraikitzen dituzten profiletan: iragana izaera bihurtuta itzultzen digute, eta asmatu egiten dute kasu egiten diegulako.

Ondorioztatzen dut proiektu ireki bat garela, eta izan gaitezkeela zerbait aldatzen ez delako: hasteko gaitasuna. Natura badugu; gidoia, ez.

Berrehun eta berrogeita hamar bat hitz izenburua kontatuta, orientazioaren barruan, eta 6. kapituluko egiaztapen-zerrenda puntuz puntu estalita. Irudia iragartzen duen baina desestaltzen ez duen izenburu iradokitzailea, lau blokeak, bi egile argudiatuak eta ez aipatuak, argudiatzen duen tokian txertatutako aipu bat, irekitzen duten bi galdera, iritzia lehen pertsonan adibidearekin, eta amaieran itsatsitako apaingarri bat ez den eguneraketa bat, tesia bera gaur ikusita baizik.

Eta orain disertazio honek irakasgarri duena, errubrikan ez dagoena. 2026ko deialdi ezohikoak tesi honi berari erantzuten dio V. zatian, eta Platonekin esentziaren alde eta existentzialismoarekin kontra egiten du, askatasun kokatuarekin itxiz. Hemen aldekoa Aristotelesek darama, eta hori beste klase bateko esentziaren defentsa da —immanentea, ez beste mundu batean— eta horregatik beste kontrako bat behartzen du; eta iritziak ez du bi jarreren arteko erdiko puntua bilatzen, disjuntiba desmuntatzen du baizik, hitzaren bi erabilera bereiziz. Biak dira tarte altukoak. Irakur itzazu jarraian: liburuko adibiderik garbiena dira tesi berak elkarren antzik batere ez duten disertazioak onartzen dituela erakusteko, eta zuzentzen dena ez dela zure ondorioa, hura nola defendatzen duzun baizik.

Materiala: §18 (eudaimonia eta eginkizun propioa, 4. gaia) eta §17 (Aristoteles: bertuteak, 4. gaia); §62 eta §64 (existentzialismoa eta Sartre, 17. gaia).

3.A · Polisaren krisia eta etika helenistikoa

Enuntziatua. «Garatu, modu argudiatuan, polis-aren krisia eta etika helenistikoaren proposamena». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

Alexandro Handiaren konkistekin, greziar polisak ezer erabakitzen den markoa izateari uzten dio. Batzarrean deliberatzen zuen hiritarra inperio erraldoi eta urrun baten menpeko bihurtzen da, eta horrekin aurreko etikari eusten zion aurresuposamendua hausten da: bizitza ona bizitza politikoa zela eta norbanakoa bere komunitatean gauzatzen zela. Komunitatea jada eskura ez badago, zoriontasunari buruzko galderak beste toki bat bilatu behar du, eta toki hori barrua da. Hori da eskola helenistikoen proposamen komuna, bakoitzak bere erara garatzen badu ere. Estoikoek gure baitan dagoena eta ez dagoena bereizten dute, eta zoriontasuna lehenengoan bakarrik jartzen: ez gauzak nahi bezala ateratzean, mundua gobernatzen duen arrazoiaren arabera nahi izatean baizik, eta hortik datoz apatheia eta patuaren onarpena. Epikurotarrek atsegina bilatzen dute, baina minik eta asaldurarik ez izate gisa ulertuta, ataraxia, beldurrak ezabatuz eta desirak naturalak eta beharrezkoak direnetara murriztuz lortzen dena. Eszeptikoek iritzia eteten dute, jakiteko uziak sortzen baitu, haien ustez, kezka. Eta zinikoek zuzenean arbuiatzen dituzte gizarte-konbentzioak eta naturaren arabera bizi dira. Laurak bi gauzatan datoz bat: filosofiak ezagutza izateari uzten dio eta terapia bihurtzen da, eta zoriontasunak munduaren mende egoteari uzten dio haren aurreko jarreraren mende egoteko. Gaur egun mugimendu bera agertzen da arazo kolektibo baten erantzuna nork bere emozioen kudeaketan bilatzen den bakoitzean.

Berrehun bat hitz, tesia ondo eutsia eta enuntziatuaren bi erdien arteko lotura ondo egina. Erreparatu ondo egiten duenari, hori baita zaila: krisia ez da hitzaurre kronologiko bat, kausa da, eta erantzunak esan egiten du —komunitatea jada eskura ez badago, galderak tokiz aldatzen du—. Horrekin enuntziatuko «eta» hori beteta geratzen da, eta hor dago notaren erdia.

Orduan, zergatik 7 bat? Irakur ezazu berriro izen propioei bakarrik begiratuta. Lau eskola daude eta filosofo bakar bat ere ez, ez obra bat, ez mende bat. «Estoikoek bereizten dute», «epikurotarrek bilatzen dute»: doktrina ondo dago eta egilea ez dago. Ariketa honen tarte altuak berariaz eskatzen du korrontea, garaia eta obra nagusia izendatzea, eta erreferentzia zehatzak ekartzea (2. kapitulua), eta hemen lehena betetzen da eta gainerakoa ez.

Konponketak lerro bat balio du eskolako eta ez du ezer berririk ulertzea eskatzen. Zitioko Zenon eta atari margotua, o.a.a. III. mendearen hasieran; Epikuro eta haren Meneceori gutuna, tetrafarmakoarekin; Elisko Pirron; Sinopeko Diogenes. Eta multzoa ainguratzen duen data bat: Alexandroren heriotza o.a.a. 323an, aldia hasten den tokitzat jo ohi dena. Hogeita hamar bat hitz dira eta gehiago balio dute erants zenezakeen edozein doktrina-ñabardurak baino, errubrikak banan-banan izendatzen dituenak baitira. Azterketako ahanzturarik saihesgarriena da (7. kapitulua), eta hemen agertzen da hain zuzen erantzun hau idazten duenak soberan dakielako.

Materiala: §20-§23 (eskola helenistikoak, 5. gaia); krisiaren markoa, eskuliburuko zati horren hasieran.

3.B · Susmoaren maisuak

Enuntziatua. «Garatu, modu argudiatuan, Susmoaren maisuek egiten dituzten ekarpenak eta kritikak». Hiru puntu, berrehun edo hirurehun hitz orientagarri.

«Susmoaren maisuak» Paul Ricoeurrek Marxi, Nietzscheri eta Freudi eman zien izena, XIX. mendeko hiru pentsalari doktrinarik partekatzen ez dutenak eta prozedura bat bai. Hirurek ideia bat egiazkoa den galdetzeari uzten diote, nondik datorren eta nori egiten dion mesede galdetzeko, filosofia modernoak Descartesengandik segurutzat eman zuena ukatzen baitute hirurek: kontzientzia bere buruarentzat gardena dela. Pentsatzen duzula uste duzunak kausa bat du, eta ez da uste duzuna. Prozedura komun horretatik hiru kritika desberdin ateratzen dira. Karl Marxek (1818-1883), Ideologia alemaniarran (1845), dio garai bateko ideia nagusiak klase menderatzailearenak direla: ez dute gizartea azaltzen, justifikatu egiten dute, eta horregatik bilatu behar da haien erroa ekoizpenaren baldintza materialetan —«izate sozialak determinatzen du kontzientzia»—. Friedrich Nietzschek (1844-1900), Moralaren genealogian, genealogia aplikatzen dio moralari: balioak ez dira zerutik erortzen ez berez balio, historia bat eta onuradun bat dute, eta mendebaldeko morala ahulek gaitzondoarekin egin zuten iraultzetik jaio zen. Sigmund Freudek (1856-1939) erakusten du gu determinatzen gaituenaren zati handi bat inkontzientea dela, eta beraz nia ez dela nagusi bere etxean. Ekarpenik handiena ez da hiru doktrinetako bat ere, eztabaidagarriak baitira eta eztabaidatuak izan baitira, uzten duten tresna baizik, hirurei bizirik iraun diena. Eta komeni da haren ifrentzua ere ikustea: mugarik gabe aplikatutako susmoa bere buruaren aurka biratzen amaitzen da eta edozein akordio ezinezko bihurtzen du. Gaur egun ia edozein adierazpen irakurtzen dugu nori egiten dion mesede galdetuz, eta keinu hori hemendik dator, duen argitasunarekin eta duen tranpakeriarekin.

Berrehun eta hogeita hamar bat hitz eta 7. kapituluko egiaztapen-zerrenda soberan estalita. Hiru egileak beren datekin, bi obra beren izenburuarekin, kontzeptu bereizgarriak definituta eta lanean —ideologia, genealogia, gaitzondoa, inkontzientea—, eta iritzirik eman gabe gaurkotzen duen itxiera bat. Baina tarte altuan jartzen duena ez da inbentarioa, arkitektura baizik: enuntziatuak bi gauza eskatzen ditu eta erantzunak bereizi egiten ditu. Lehenik metodo komuna, ekarpena dena; ondoren hiru kritikak, desberdinak direnak eta ez direnak elkarrekin laburtzen uzten; eta amaieran benetako ekarpena, hiru doktrinak zalantzan jartzen direnean geratzen dena.

Erreparatu, gainera, azkenaurreko esaldiari, apunte-laburpen batek ere ez baitakar. Mugaraino eramandako susmoak bere burua deuseztatzen duela esatea kritikoak kritikatzea da, eta errubrikak hori ordaindu egiten du: sendotasunez argudiatzeko eta arrazoituz ondorioztatzeko eskatzen du, eta ez atxikitzeko. Nietzsche toki beretik sartzen da 11. kapituluan, baina bere zatietatik eta barrutik; hemen mugimendu zabalago baten pieza gisa sartzen da.

Materiala: §55 eta §56 (susmoaren filosofoak, 14. gaia), §57 eta §58 (Marx, 15. gaia) eta §59-§61 (Nietzsche, 16. gaia).