Disertazioa

2. ariketarako metodoa (3 puntu, 200-300 hitz orientagarri, aukerarik gabe): aldez aurretik ezin duzun ezagutu tesi baten gaineko jarrera arrazoitu bat defendatzea.

Has gaitezen egiten ari zaren galderatik: non dago eror daitezkeen gaien zerrenda? Inon ez. Ez dago eta ez da egongo: koordinazioak idatzita utzi zuen formatua estreinatzean (1. kapitulua), eta ia denek ariketa honi buruz espero dutenaren kontrakoa da. Ez dago etxetik eginda eramateko disertazio «probablerik», ez apustu adimentsurik, ez asmatzearen mende dagoen lasterbiderik. Eta, hala ere, hau da beharbada azterketako ariketarik prestagarriena, oraintxe argi eduki behar den asimetria batengatik: egokituko zaizun tesia ezinezkoa da jakitea, baina idazten duzuna nola zuzenduko den xehetasunez dakigu, hamarrenez hamarren (2. kapitulua). Prestatu ezin dena gaia da; metodoa, aldiz, osorik prestatzen da. Kapitulu honek errubrika prozedura bihurtzen du.

Zer eskatzen du zehazki ariketak

Enuntziatua finkoa da; aldatzen den bakarra tesia da. 2026ko bi deialdietan ia hitzez hitz berdina da; hona hemen deialdi arruntekoa: «Egin disertazio bat. Eman aldeko eta kontrako argudioak. Horretarako, erabili historian zehar izan diren ikuspegi filosofiko ezberdinak. Amaitzeko, biribildu idazlana zure iritzi pertsonalarekin, eguneraketa batekin eta ondorio batekin». Irakur ezazu astiro, aurkibide bat baita: hor daude, ordenan, zure testuak izan behar dituen blokeak eta zuzentzaileak bakoitzean bilatuko duena. Enuntziatu gutxik esaten dute hain argi zer nahi duten.

Disertazio bat jarrera arrazoitu bat hartzea da. Tesi baten aldeko eta kontrako argudioak azaltzen dituzu —bi aldeak, arreta berarekin— eta hari buruz hartzen duzun jarrera justifikatzen duzu. Erreparatu hitzari: jarrera, ez tesia. Tesia azterketak aurrean jartzen dizun baieztapena da; zure jarrera zuk defendatzea erabakitzen duzuna, eta aldekoa, kontrakoa edo ñabardatua izan daiteke.

Tesia baieztapen gisa edo galdera gisa hel daiteke. 2026ko deialdi arruntak baieztapen bat jarri zuen —«Ongiaren ideia ezagutu duena, zentzuz (=ondo) arituko da ziurtasunez», bere glosa argigarriarekin parentesi artean—; ezohikoak, galdera bat: «Gizakia proiektu irekia da ala esentzia aldaezina du?». Generoa ez da aldatzen: baieztapena bada, harekin bat egiten duzun erabakitzen duzu; galdera bada, zure jarrera zure erantzuna da.

Eta ez dago aukerarik. 1.2k bi galderaren artean hautatzen uzten dizu eta 3. ariketak ere bai; hemen ez dago A ez B: tesi bakarra, denentzat berbera. Disertazioari ezin zaio ihes egin, eta hori da ekainera metodoa automatizatuta iristeko beste arrazoi bat.

Tesia ez da testutik ateratzen

Begiratu ezagutzen ditugun lau azterketei. I. ereduan testua Beauvoirrena da eta disertazioak zoriontasunaz galdetzen du; II. ereduan testua Descartesena da eta tesia —gizakia proiektu ireki gisa, emandako esentziarik gabe— lurralde existentzialistakoa da; 2026ko deialdi arruntean testua berriro Descartesena da eta tesia platonikoa, ongiaren ideiarena. Lautatik hirurek gurutzatzen dute: tesia iruzkindu berri duzun testuaz besteko egile edo lurralde batekoa da. Eta ez da despista bat, diseinua baizik. Testua eta tesia azterketaren pieza independenteak dira, eta eredu ofizialen «Argibideak» atalak baieztatzen du: ariketa bakoitzak programako bloke desberdinak mugitzen ditu, eta disertazioan zu zara zein jakintzatan oinarritu hautatzen duena.

Ondorioa zuzena da: disertazioa ez da «testua aurrean» prestatzen. Ez dago «Descartesen disertaziorik» ez «Beauvoirrenik», eta azterketako testutik tesia ondorioztatzen ikastea gauza faltsu bat egiten ikastea litzateke. Ezagutzen ditugun lau tesiak funtseko arazoetara doaz —zoriontasuna, ezagutzearen eta jokatzearen arteko lotura, giza esentzia—, programako edozein garaitatik erantzuten diren arazo antropologiko eta etikoak. Prestatzea, beraz, beste zerbait da: kapitulu honetako prozedura menderatzea eta despentsa beteta iristea.

Despentsa, bide batez, baduzu jada. Eskuliburu osoa funtseko arazo horiei buruzko jarreren errepertorio bat da, eta haren «Perspektibak aurrez aurre» eranskinak hogeita bat eztabaida dakartza muntatuta, bakoitza bere bi jarrera garatuekin eta Gaur. errotulu batekin, eguneraketaren erdia eginda dagoena. 4. kapituluak hara sartzen irakatsi dizu konparatzeko; disertatzeko ate beretik sartzen da, bi jarrerak jada gurutzatzen ez direla besterik ez: aldekoaren eta kontrakoaren paperak banatzen dituzte.

Disertazioa hamar urratsetan

Lehen bost urratsak zirriborrokoak dira: zikinean egiten dira, azkar eta idatzi gabe. Azken bostak koadernotxokoak. Proportzioa ez da apeta bat: disertazio bat idatzi aurretik erabakitzen da.

Irakurri tesia bi aldiz eta jarri izena arazoari. Zer baieztatzen duen, zer ukatzen duen eta zein arazo filosofikoren kasu bat den: zoriontasuna, ezagutza eta ekintza, giza esentzia. Parentesi arteko glosa bat badakar, erabil ezazu: desanbiguatzeko dago hor. Arazoa hiru edo lau hitzetan esaten jakin arte, ez jarraitu, gainerako guztia honetan oinarritzen baita.
Zerrendatu aldeko eta kontrako argudioak, bi zutabetan. Zikinean eta telegrama-estiloan. Bi aldeak behar dituzu esfortzu berarekin, eta ez kirol-zaletasunagatik: bien paragrafoak derrigorrezkoak dira eta objektibotasun-ahalegina aparte puntuatzen da. Zutabeko bi argudio zirriborro on bat da; gero onenek iraungo dute.
Jarri iezaiezu egilea: bi gutxienez, hobe bat alde bakoitzeko. Enuntziatuak «historian zehar izan diren ikuspegi filosofiko ezberdinak» eskatzen ditu eta errubrikak tasatzen du: puntu erdi bat gutxienez bi egile garrantzitsurengatik, benetako argudioekin eta ez pasadan aipatuta. Galdetu nork eutsi dion zutabe bakoitzari eta idatzi izenaren ondoan zer esango lukeen. Praktikatzean alderen bat umezurtz geratzen bazaizu, «Perspektibak aurrez aurre» atalak esaten dizu nork defendatu zuen.
Erabaki zure jarrera eta idatzi zirriborroan, esaldi batean. Bi zutabeak ikusi ondoren, ez lehenago: zure azken iritzia zure lehen bulkada baino gehiago izateko modu bakarra da. Eta gogoratu ez dela beharrezkoa tesiaren alde ez kontra egotea; arrazoiak izatea da beharrezkoa.
Hautatu adibidea, eguneraketa eta aipua. Zure iritziaren alde lan egiten duen adibide zehatz bat, arazoa lotzeko egungo egoera ezagun bat —laurden bat puntu balio du eta ariketako ahanzturarik ergelena da— eta buruz dakizun eta argudiatzen duen aipu filosofiko bat, apaindu baino. Hirurak orain erabakitzeak azken orduko itsatsiak saihesten ditu.
Idatzi sarrera: aurkeztu arazoa eta ireki galdera batekin. Hiru edo lau lerro, zertaz hitz egingo den eta zergatik ez den agerikoa esateko; errubrikak saritzen dituen «galdera probokatzaileak» ondo bizi dira hemen. Beldurrik gabe idatz dezakezu: zirriborroak amaiera erabakita dauka jada.
Idatzi argudiaketa: lehenengo alde bat, gero bestea. Argudio bakoitza sekuentzia berarekin —enuntziatu, azaldu, jarri bere egilea— eta bi blokeak ikusten diren konektoreekin josita. Zuzentzen zaituenak hatzarekin seinalatu ahal izan behar du non hasten den alde bakoitza; asmatu behar badu, egituraren hamarren hori erortzen da.
Idatzi zure iritzia lehen pertsonan, markak jarrita. «Nire ustez», «uste dut»: errubrikak marka horiek bilatzen ditu literalki, beraz ez itzazu disimulatu lotsa akademikoagatik. Hemen bi aldeak pisatzen dituzu, kontrakotik konbentzitzen ez zaituena errefusatzen duzu eta 5. urratseko adibidea eta eguneraketa jartzen dituzu. Ondo argudiatutako iritziaren, haren adibidearen eta orainaldiarekiko lotura horren artean ia puntu bat jokatzen da: ez ezazu bi lerrotan bidali.
Ondorioztatu argudioak eta iritzia sintetizatuz. Bi edo hiru lerro, esandakoa eta zure jarrera jasotzen dituztenak, ideia berririk estreinatu gabe eta garapena errepikatu gabe. Sintetizatzen duen ondorio batek egituraren azken laukitxoa ixten du; noraezean dabilenak zabalik uzten du.
Izenburua, azkenean; eta berrirakurri. Azkena idazten da, jada zer idatzi duzun dakizunean: iradokitzailea, hausnarketa aurreratzen duena hura laburtu gabe —ez «Disertazioa», ez tesia kopiatuta—. Bi hamarren dira tinta-lerro bakar batengatik, 2. kapituluak iragarri zizun gangak. Eta soberan geratzen den denborarekin, berrirakurri: ortografiak aparte deskontatzen du, eta hirurehun hitz idatzi berri dituzu azkar.

Metodotik paperera: 200-300 hitzak

Taulako aurrekontuak nahita batzen ditu hirurehun hitz baino gutxiago: errubrikako irizpide batek ere ez du luzera ordaintzen, eta erlojuak ariketa guztietan kobratzen du (ikus Taula: disertazioaren aurrekontua).

Disertazioaren aurrekontua: berrehun eta hirurogeita hamar hitz inguru, errubrikak begiratzen duen tokian banatuta.
Blokea	Hitzak	Zer egiten duen	Non puntuatzen duen
Izenburua	lerro bat	hausnarketa aurreratzen du hura laburtu gabe	originaltasuna
Sarrera	~40	arazoa aurkeztu eta galdera batekin irekitzen du	egitura · originaltasuna
Aldeko argudioak	~70	argudio bat bere egilearekin, enuntziatua eta azaldua	argudiaketa
Kontrako argudioak	~70	gauza bera beste aldetik, konektoreekin josita	argudiaketa · egitura
Zure iritzia	~60	lehen pertsona, adibidea eta eguneraketa	argudiaketa · egitura
Ondorioa	~30	argudioak eta iritzia sintetizatzen ditu	egitura

Errubrikaren laugarren blokeak ez du lerrorik, guztietan kobratzen delako. Adierazpenak —puntu erdi bat hizkuntza argiaren, erregistro formalaren eta ondo erabilitako terminologiaren artean— ez du bizi testuko zati batean: osorik zeharkatzen du. Eta erreparatu gainerakoaren proportzioari: argudiaketak —aldekoa, kontrakoa eta zure iritzia— hamar hitzetatik zazpi eramaten ditu, notaren erdia biltzen duen blokearen zerbitzura.

Ahanzturaz oparitzen dena

Errubrika honek bost elementu ditu azterketako beste ariketek ez duten propietate batekin: egoteagatik puntuatzen dira. 2. kapituluak kontua egin zuen haietako hirurekin; bostekin, jokoan dagoena puntu eta laurdenetik gora doa, hiru balio dituen ariketa batean. Eta batek ere ez du filosofia gehiago jakitea eskatzen: ez dira huts egiten, ahaztu egiten dira. Disertazioa amaitutzat eman aurretik, hogeita hamar segundo zerrenda honekin (ikus Taula: azken hogeita hamar segundoen zerrenda).

Azken hogeita hamar segundoen zerrenda: puntu bat baino gehiago, zenbat dakizunaren mende ez dagoena.
Elementua	Zer balio duen	Egiaztapena
Izenburua	0,2	zerbait iradokitzen du, ala tesia errepikatu besterik ez?
Bi egileak	0,5	haien argudioak daude, ala izenak bakarrik?
Iritzia lehen pertsonan	0,1, eta bere defentsaren 0,5 arrastatzen du	ikusten al da «nire ustez»? adibiderik badu?
Eguneraketa	0,25	egungo egoera zehatz bat dago, izenarekin?
Aipu filosofikoa	0,1	argudio baten barruan lan egiten du, ala apaingarri dago?

Puntuak kentzen dituzten akatsak

Alde bakarra defendatzea. Kontrako paragrafo antzemangarririk gabe bi aldiz galtzen duzu: hura eskatzen duen egitura-laukitxoa eta argudiaketak saritzen duen objektibotasun-ahalegina. Alde bakarreko disertazio bat alegatu bat da, eta den bezala zuzentzen da.
Izenak aipatzea argudioen ordez. «Platonek eta Kantek esan zuten bezala» ez dira bi egile: bi izen dira. Puntu erdiak haien argudioak eskatzen ditu, egotzita eta azalduta; aginteari egindako agurrak ez du ezer balio eta hitzak gastatzen ditu gainera.
Zure jarrera tesiarekin nahastea. Azterketak baieztatzen duena defendatu behar dela ustea disertazio deseroso eta baldarrak sortzen ditu, norberaren aurka idatziak. Nola defendatzen duzun puntuatzen da, ez zer defendatzen duzun; tesia abiapuntua da, ez derrigorrezko bandoa.
Iritzia kamuflatzea. Ondorioan diluitzea, hirugarren pertsonan eta baldintzazkoan, iritzia ematea serioa ez balitz bezala. Zuzentzen zaituenak bere markak dituen atal bat bilatzen du; aurkitu ezin badu, ezin du puntuatu, eta hamarren horren atzetik argudiatutako iritziaren erdia ere badoa.
Itsatsitako eguneraketa. «Honek gaur egun garrantzitsua izaten jarraitzen du» esanez ixteak ez du ezer ezerekin lotzen: baldintza izendatzen du hura bete beharrean. Puntuatzen duen lotura zehatza da —egungo egoera bat izen propioarekin, arazoarekin konektatua— eta horregatik hautatzen da zirriborroan, ez azken lerroan.
Azterketako testuari itsatsita geratzea. Aipuaren egileaz dakizuna hemen isurtzea, freskoen daramazuna delako, gaitik desbideratzea da ahalik eta hitzik jantzienekin. Hausnarketak gaian zentratua egon behar du eta desbideratzerik gabe, eta egile egokiak arazoarenak dira, ez alboko paperekoak.

Disertazio bat garatuta

Tesia benetakoa da: 2026ko deialdi arruntekoa, Descartesen testua aurrean zela erori zena —kapitulu honen ikasgaia, egintzan—. Zioen: «Ongiaren ideia ezagutu duena, zentzuz (=ondo) arituko da ziurtasunez». Intelektualismo sokratiko-platonikoa da: ongia ezagutzea nahikoa da hura egiteko. Ondorengoa erantzun oso bat da —hamar urratsak jada ez dira ikusten: paperean emaitza baino ez da geratzen— eta, ondoren, errepasoa zerrenda eskuan.

Paketea irakurtzen duen erretzailea

Nahikoa al da ongia ezagutzea hura egiteko? Tesiak baietz dio: ongia ezagutu duenak ondo jokatuko du, dakienaren ziurtasunarekin. Egia bada, ekintza txar oro ezagutza-akats bat da eta irakatsiz sendatzen da. Eta ez bada?

Tesiaren alde Sokratesen eta Platonen intelektualismoa dago. «Inork ez du gaizki egiten nahita»: gaizki jokatzen duenak ez du gaitza gaitz gisa hautatzen, itxurazko ongi bat benetako ongiarekin nahasten du baizik, eta beraz haren hutsa akats bat da eta ez gaiztakeria. Platonek Errepublikan oinarritzen du: Ongia kontenplatu duenak ezin ditu jada itzalak nahiago izan, ikusten duenak estropezu egitea hautatzen ez duen bezala.

Kontra, Aristotelesek akrasia deitu zuena seinalatu zuen, borondate-ahulezia: onena dakigu eta okerrena egiten dugu. Ondo jokatzea ez dago adimenaren mende bakarrik, izaeraren mende ere bai, eta izaera ez da teorema bat bezala ikasten: ohiturekin entrenatzen da. Jakitearen eta egitearen artean desira, alferkeria eta ohitura tartekatzen dira.

Nire ustez, Aristotelesek hobeto deskribatzen du ikusten duguna. Erretzaileak paketean irakurtzen du erretzeak hiltzen duela, badaki eta zigarroa pizten du: ezagutza soberan du; beste zerbait falta zaio. Gaur egun eskala planetarioan gertatzen da klima-krisiarekin: jakintza bat ere ez da inoiz hain partekatua eta, aldi berean, hain desobeditua izan. Onartzen diot Platoni, hori bai, ongia ezagutu gabe saiatzerik ere ez legokeela.

Ondorioztatzen dut tesiak gehiegi esaten duela: ongia ezagutzea ondo jokatzeko baldintza da, baina ez haren bermea; gainera hura nahi izaten entrenatuta egon behar da. Jakitea hasten den lekua da, ez iristen dena. Berrehun eta hirurogeita hamaika hitz, izenburua aparte. Izenburua ez da «Ongiaren ideia»: adibidea aurreratzen du eta jakin-mina pizten, eta hor doaz bere bi hamarrenak. Sarrerak arazoa lau lerrotan aurkezten du eta bi galdera irekita uzten ditu, originaltasunak ordaintzen dituen probokatzaileak. Bi egile daude, bat alde bakoitzeko, eta bien argudioak ematen dira, ez agurrak; Sokratesena aipu moduan iristen da gainera, argudiatzen duen lekuan txertatua eta ez apaingarri. Blokeak esfortzurik gabe ikusten dira —«tesiaren alde», «kontra», «nire ustez», «ondorioztatzen dut»—, iritziak bere markak ditu, bere adibidea izenburutik iragarria eta eguneraketa bat izen zehatzarekin, eta ondorioak bi lerrotan sintetizatzen du ezer estreinatu gabe.

Eta erreparatu ez dauden bi gauzei. Jarrerak ez dio tesiari obeditzen —kontra ñabartzen du— eta ez da ezertxo ere gertatzen, zuzentzen dena defentsa baita. Eta ez dago hitz bat bera ere Descartesi buruz, azterketa hartan bertan testua aurrean zegoen arren: disertazioak ez zuen behar ez du falta izan.