2. gaia · Mitotik logosera

Landako artzainok, lotsaizun doilorrok, sabel hutsok: badakigu gezur asko esaten, egiazkoen antz-antzekoak, eta badakigu, nahi dugunean, egia aldarrikatzen.

—Hesiodo, Teogonia, 26-28 (Musak mintzo dira) · Clauderen itzulpena, grezieratik

Baina idiek, zaldiek eta lehoiek eskuak balituzte, eta haiekin margotzeko eta gizakiek bezala obrak egiteko gai balira, zaldiek zaldien antzeko jainko-irudiak margotuko lituzkete, eta idiek idien antzekoak, eta haien gorputzak egingo lituzkete bakoitzak berea duen tankerakoak.

—Xenofanes Kolofongoa, B15 fragmentua (Diels-Kranz), Alexandriako Klementek aipatua, Stromata, V · Clauderen itzulpena, grezieratik

§04 · Mundu-ikuskera mitikoa

Mito terminoa kaleko hizkeran erabiltzen dugu. Harrigarria bada ere, elkarren kontrako bi esanahi ditu. Batetik, oso ona edo apartekoa iruditzen zaigun zerbait deskribatzeko erabiltzen dugu, esaten dugunean bezala: «Messi futbolari mitikoa da! Nola liteke zuk ez ezagutzea?». Bestetik, gezurraren adiera du, esaten dugunean bezala: «Yetiaren existentzia mitoa da» edo «mitoa da bazkaldu eta ordubete igaro arte ezin zarela bainatu».

Guk esanahi sakonagoa emango diogu, eta antropologia sozialaren ekarpenari esker argitzen saiatuko naiz.

Mitoaren definizioa. Mitoak jatorri ezezaguneko narrazioak dira, sinboloz beteak, askotan —baina ez beti— erlijio-sinesmenekin lotuak. Ipuinak eta alegiak ez bezala, historia sakratuak dira: mundua eta gizateria diren bezalakoak nola bilakatu diren azaltzen dute. Hortik dator erlijioarekiko lotura posiblea.

Sinboloz betetako historiak izateak bereizten ditu mitoak ipuinetatik eta kondairetatik. Ez gara ari Txanogorritxoren abenturez; baina itxuraz horrelako ipuinak balira ere, (ber)interpretatu egin beharko lirateke. Historia sakratuak izateak esan nahi du ikaragarrizko garrantzia dutela kontatzen eta antzezten dituztenentzat.

Honkoren lau irizpideak. Lauri Honkok (1932-2002) lau irizpide ezarri zituen mitoak identifikatzeko eta definitzeko:

1. Forma. Mitoak kontatu eta antzeztu daitezkeen kontakizunak edo narrazioak dira.
2. Edukia. Haien edukia sakratua da, eta izaki naturaz gaindikoekin edo fantastikoekin lotuta dago.
3. Funtzioa. Munduaren, naturaren, gizakien eta gizarte-erakundeen azalpena ematen dute, eta jokabide-eredu gisa balio dute: aldi berean adierazten dituzte jokabide egokia eta haren justifikazioa.
4. Testuingurua. Errituei estu lotuta daude. Ez dira denbora-pasak: kontatzean edo antzeztean —antzerki gisa— bizia hartzen dute, eta iraganeko gertaera garrantzitsuen lekuko bihurtzen gaituzte.

Mitoak kulturaren transmisore nagusiak dira —haien bidez eraikitzen dira sinbolo sakratuak— eta indar kontrolaezinen esperientziari eta azalpenari lotuta daude. Izaki naturaz gaindikoei edo heroi ahaltsuei buruzko historia sakratuak kontatzen dituzte —sarritan jainkoak dira—, eta, kondairek ez bezala, jatorrien denboraz eta eguneroko bizitzatik aparte geratzen diren gauzez dihardute: naturaren naturaz, gizateriaren eta unibertsoaren jatorriaz, post mortem bizitzaz, jainkoen eta espirituen existentziaz, heriotzaren, suaren, animalien edo landareen jatorriaz, eta gizarte-erakundeen eta giza fenomenoen zergatiaz —gerra, ezkontza, sakrifizioak, injustizia, sufrimendua—.

Mircea Eliadek (1907-1986) erabakigarria erantsi zion horri: mitoak beti sorkuntza bati egiten dio erreferentzia —zerbait nola iritsi den existentziara kontatzen du, edo nola sortu diren jokabide bat, erakunde bat edo lan egiteko modu bat—, eta horregatik da giza ekintza esanguratsu ororen paradigma. Mitoa ezagutzea gauzen jatorria ezagutzea da, eta jakite hori ez da «kanpokoa», ez «abstraktua»: erritualki bizi egiten da, dela mitoa zeremonialki narratzean, dela justifikazio gisa balio dion erritua egitean¹.

Mitoen egia. Mitoak istorio fantastikotzat hartzea ez da gauza berria. Antzinako greziarrek zalantzan jartzen zuten haien egiazkotasuna o.a.a. VI.-V. mendeetan jada, eta diskurtso arrazionalaren kontrakotzat zeuzkaten. Hala ere, mitoak enpirikoki egiaztatu ezin badaitezke ere, egiazkotzat dauzkate erabiltzen dituzten pertsonek.

Mendebaldarrok kategoria dikotomikoen bidez ikusten dugu mundua: errealitatea/irrealitatea, naturala/naturaz gaindikoa, egiazkoa/faltsua. Aitzitik, beste kultura askorentzat eguneroko esperientziak, ametsak eta pentsamendu mitikoa errealitate bakar baten parte dira.

Horregatik, haien garrantzia ez datza errealitate fenomenikoen berri ematean ala ez ematean, zientziak egiten duen bezala. Mitoetan sinesteak munduari buruzko perspektiba bat ematen digu; horrela, diskurtso intelektualaren eta gizarte-elkarrekintzaren abiapuntu bihurtzen dira. Eta, aldaezintzat jotzen badira ere, aldatuz doaz, horretarako borondate edo asmo kontzienterik izan gabe.

Mitoak ez dira natura-fenomenoen adierazpen huts-hutsean poetikoak, ezta zientzia primitibo mota bat ere. Batzuetan pentsamenduaren gaixotasun gisa ikusi izan dira, gizarte tradizionaletako pertsonak pentsamendu abstraktua ulertzeko gauza ez balira bezala. Ernst Cassirerrek (1874-1945) zioen pentsamendu zientifikoa nahiz mitikoa kausen eta ondorioen arteko erlazioak ezartzen saiatzen direla, baina mitikoak modu sinbolikoan egiten zuela.

Claude Lévi-Strauss (1908-2009) urrunago joan zen: ez dago funtsezko alderik pentsamendu mitikoaren eta zientifikoaren artean, biek logika erabiltzen baitute esperientziaren munduko erlazioez dihardutenean. Mitoa ez litzateke, beraz, jakintza aurrezientifiko bat, beste dimentsio bat baizik: giza gogamenaren funtzionamendua islatzen duen barne-logika bat dauka.

Zergatik arduratzen den filosofia mitoaz. Baina zergatik ari gara mitoak lantzen Filosofia irakasgaian?

Batetik, mitoek munduari eta gizakiari buruzko pentsamendua moldatu dute gure espeziearen historia luzean zehar². Garrantzi izugarria izan dute, pentsamendu mitikoa gure egitura intelektualaren parte izateraino. Mundua interpretatzeko modu alternatiboak sortu baditugu ere —filosofia eta zientzia—, horiek ez dute pentsamendu mitikoa ordezkatu: gure pentsamenduaren substratua mitikoak osatzen du, eta haren gainean erantsi dira filosofiaren eta zientziaren baliabideak.

Bestetik, filosofia sortu zenean, pentsamendu mitikoari aurre egin behar izan zion, pentsatzeko modu berriaren ezaugarri bereizgarriak nabarmentzeko, hura ordezkatu zuela deklaratzeraino. Mitoak pentsatzeko era zaharraren ordezkari ziren, eta filosofia, berriarena; horregatik, zaharra erbesteratu beharra zegoen.

Denborak aurrera egin ahala, filosofiaren historiaren aztertzaileek interpretazio horri eutsi diote. Aitortu behar dugu, hala ere, lehen filosofoetako batzuk mitoez baliatu zirela beren pentsamendua azaltzeko, eta bereizketa ez dela guk, Filosofiako irakasleok, batzuetan aurkezten dugun bezain argia, berehalakoa eta kontzientea.

Gaur egun, batzuen ustez, zientziak esklusibotasuna nahi du —edo lehentasuna, gutxienez— munduaren azalpenean, eta, horretarako, ez da bere merezimenduetan bakarrik oinarritzen: batzuetan, mundua interpretatzeko beste modu batzuk gaitzetsi egiten ditu. Baina benetako pentsamolde zientifikoa duen pertsona irekia egon ohi da gizakiaren eta munduaren konplexutasunera, eta onartzen du bizitzari aurre egiteko zientzia baino zerbait gehiago behar dela.

Geratzen da, orduan, gaiaren gainerakoa irekitzen duen galdera. Pentsamendu mitikoa desagertu ez bazen, zer aldatu zen, zehazki, o.a.a. VI. mendeko greziar kolonia haietan? Ez zen gaia aldatu: galderak betikoak izaten jarraitu zuten —nondik dator mundua, zergatik hiltzen gara, zergatik dira gauzak diren bezalakoak—. Jendea ere ez zen bat-batean aldatu: prozesioetara joaten eta seme-alabei historia berberak kontatzen jarraitu zuen. Aldatu zena zer onartzen den erantzun gisa izan zen.

Mitoari aski zaio kontatua izana. Azalpena transmititzen duenak abalatzen du —zaharrek, apaizak, hura antzezten duen errituak—, eta autoritate hori da haren berme guztia; «eta zuk nola dakizu hori?» galdetzea ez da lotsagabekeria bat, kabitzeko lekurik ez duen galdera bat baizik. Pentsatzeko modu berriari, aldiz, ez zaio aski. Azalpenak arrazoiak lagun dituela etortzea exijitzen du, eta aldez aurretik onartzen du edonork ekar ditzakeela arrazoi hobeak eta hura eraits dezakeela. Errepara iezaiozu ondo horrek dakarrenari, ikasturte osoaren gaia baita: aztertua izateko eskaintzen den azalpen bat, ez sinetsia izateko. Horra hor ebakia. Kontatu ohi dena baino ikusgarritasun txikiagokoa da, eta ez ditu sineskorrak argiengandik bereizten, baina ez da gutxi: erantzun bat oinordetzan hartzearen eta hura defendatu behar izatearen arteko aldea da.

Modu berri hori hitz batekin lotu zuten greziarrek, logos, eta hari eskainiko diogu gaiaren azken zatia. Aurretik bi gauza ikusi behar dira. Lehena, zer gertatu behar izan zen kolonia haietan norbaitek honetan jardun ahal izateko, ideiak ez baitira hutsean jaiotzen, ez zaizkio edonori gertatzen. Bigarrena, ia inoiz ozen egiten ez den galdera bat: benetan seguru ote gauden hau munduko beste inon gertatu ez zela.

§05 · Filosofia posible egin zuten baldintzak

Filosofia ez zen egun batetik bestera sortu. Ez da existitzen pertsonarik edo gizarterik egun batean munduaren ikuskera mitikoa izan eta hurrengoan arrazionala, espekulatiboa, filosofikoa izan zuenik.

Antzinako Greziako kolonietan, o.a.a. VI. mendean, hainbat zirkunstantzia gertatu ziren, Filosofiaren jaiotza posible egin —edo erraztu— zutenak³. Bost faktore nabarmentzen dira⁴, haren haztegia.

Faktore erlijiosoa. Antzinako Greziako gizarteak erlijio ofizial bat zuen —Zeusena, Atenearena eta Olinpoko jainkoena— eta kultu misterikoak, iniziatu-talde hautatuentzat bakarrik⁵. Erlijio ofizialak egutegia baldintzatzen zuen, eta prozesioetan, jaietan eta sakrifizioetan adierazten zen. Bitxia bada ere, ez zuen inoiz apaiz-kastarik izan. O.a.a. VI. menderako, hark ematen zuen mundu-ikuskerak ez zituen pertsona batzuk asebetetzen, eta haren erritualek, bizitza sozialerako garrantzitsuak izanik ere, ez zieten banaka balio. Zentzuaren zirrikitu horietatik sartu ahal izan zen Filosofia, erantzun erlijiosoak espekulazio arrazionalaren alde pixkanaka bertan behera uztearen emaitza.

Faktore politikoa. Antzinateko greziarrek ez zuten herrialde handi bat edo inperio bat osatu: hiri-estatuetan edo polisetan bizi ziren, elkarrengandik independenteak. Batzuek antolaketa demokratikoa zuten⁶ —Atenasek bereziki—, baina izan ziren aristokraziak, monarkiak eta oligarkiak ere, baita diktadurak ere, espartarra kasu.

Demokraziaren oinarria hau da: gobernatzen dutenak eta gobernatuak pertsona berberak dira. Beste era batera esanda, ez dago gobernari bakar bat, ezta estamentu gobernatzaile bat eta menderatu bat ere⁷. Herritarrek beren buruen gobernuan parte hartzen dute, legeak proposatuz, eztabaidatuz eta bozkatuz.

Argudiatzea beharrezkoa da demokraziaren praktikarako. Gobernatzen dutenak erregeak, jeneralak, nobleak edo apaizak direnean, ez dago eztabaidarik: haiek agintzen dutena lege da. Baina demokrazian, bere ideiak, proiektuak edo legeak errealitate bihurtu nahi dituenak besteak konbentzitu behar ditu. Ez du beti argudio onenak irabazten, baina arazoen diagnostiko egokia egiteak eta konponbide-bide arrazoizkoak proposatzeak arrakasta-aukerak handitzen ditu; eta horretarako hobe da arrazoia erabiltzea jainkoei otoitz egitea baino.

Zergatik eman behar diogun zentzua. Gure espezieak denari zentzua eman behar dio, eta gaizki eramaten ditu zentzugabekeria eta ezezaguna. Horregatik, edozein fenomenoren aurrean, jakin nahi dugu nola eta zergatik gertatu den, dela trumoiak, dela lagun bati gezurra esatea, dela suizidioa. Horrela lortzen dugu gertaerak ulertzea. Uste dugu, gainera, fenomeno guztiak mundu zabalago baten parte direla: dena unibertsoan gertatzen da, eta unibertsoak esentzia eta funtzionamendu jakinak ditu, arauek gobernatua, ez kaosak. Homo sapiensak kontzientzia eta hizkuntza dituenetik, litekeena da honelako garrantzia duten auziak lantzeko mitoak erabili izana.

Kontuan izan behar dugu Filosofia kolonietan sortu zela: ikusiko dugun bezala, metropolian baino askatasun handiagoa zegoen haietan, baita politikan ere.

Faktore ekonomikoa. O.a.a. VIII. mendearen inguruan, greziar polisak gainpopulatuta zeuden, eta gizarte-arazoak larriagotu egin ziren. Horregatik, eta merkataritza-interesengatik, greziarrek koloniak eratu zituzten: polis jakin bateko herritar antolatuek sortuak; polis horri lotuta jarraitzen zuten, itsasoz komunikatzen ziren harekin, eta metropoli deitzen zioten.

Kolonia horiek gainerako polisek bezala funtzionatzen zuten arren, urruntasunak askatasun apur bat erraztu zuen. Haien jarduera ekonomikoa merkataritzak baldintzatzen zuenez, merkatariek garrantzi handia zuten haietan, aristokraziaren boterearen kaltetan, zeinaren balioak tradizionalagoak eta kontserbadoreagoak baitziren. Horregatik sortu zen Filosofia Jonian, gaur egungo Turkiaren mendebaldeko kostaldean, kolonia batean.

Kontuan izan nabigazioak eta merkataritzak astronomia, matematika eta idazkera behar dituztela eta bultzatzen dituztela, eta haiekin batera pentsamendu abstraktua, ikusiko dugun bezala.

Faktore kulturala. Honaino, irekiera erlijiosoa, politikoa eta ekonomikoa. Koloniek eta haien merkataritza-harremanek beste bulkada bat eman zioten irekiera horri, greziar kolonoak beste kultura batzuekin harremanetan jarri baitzituzten.

Entzungo zenuen jada bidaiatzeak perspektiba zabaltzen duela. Beste sinesmen, ideia eta ohitura batzuekin harremanetan jartzeak geureak era berrian aztertzera eraman gaitzake. Batzuetan gure uste sendoak eta praktikak aldatuko ditugu; beste batzuetan, are gehiago sendotuko gara haietan. Baina beste kultura batzuei aurre egiteak beti pizten du zalantzaren eta norberarena auzitan jartzearen txinparta.

Faktore soziala. Eta geratzen da gutxien aipatzen den faktorea, guztietan materialena izanagatik: norbaitek pentsatzen gelditu ahal izan behar zuen. Filosofatzeak eskatzen ditu janaria lortzen ematen ez duzun denbora, norbaitek irakatsi dizkizun letrak eta, ia beti, zuk pentsatzen duzun bitartean zure bizitzari eusten dioten beste pertsona batzuk. Aristotelesek (384-322 o.a.a.) ikusi zuen, eta apaingarririk gabe esan: arte matematikoak Egipton eratu ziren lehenik, «han apaizen kastak aisia bazuen eta», eta plazerik ez erabilgarritasunik bilatzen ez duen jakintza bizitzaren premiak jada aseta dauden lekuan agertzen da⁸. Errepara iezaiozu irakurri berri duzunarekiko aldeari: Grezian ez zen apaiz-kastarik izan, baina aisia berdin-berdin behar zen.

Eta aisia hori ez zen ezerezetik ateratzen. Filosofia hitza asmatu zuen Atenas gizarte esklabista bat zen, non, gainera, emakumeak ez baitziren herritar. Aristotelesek, mekanismoa deskribatu zuenak, ez zuen auzitan jarri. Ez dago gertaera egiaztatzeko gure begiez epaitu beharrik, eta gertaera Atenas baino handiagoa da: ia historia osoan eta ia leku guztietan, gizakien gehiengo erabatekoak —gizon nahiz emakume— ez zuen honetan aritzeko inolako aukerarik izan. Egunsentitik ilunabarrera egiten zuten lan, eta ez zekiten irakurtzen.

Horregatik, Filosofiaren historia nork pentsatzen gelditzeko aukera izan zuenaren historia ere bada. Hurrengo unitateetan izenak agertzen doazenean, izan gogoan zerrenda hori ez dela nork hobeto pentsatu zuenaren sailkapen bat: nork ahal izan zuenaren zerrenda da. Aurrerago, bi askatasunak aztertzean (§126), hau zehaztasunez esateko tresna izango duzu, eta ikusiko duzu ez dela gauza bera baliabiderik ez izatea eta debekatuta edukitzea.

Pentsamendu abstraktuaren garapena⁹. Errepara iezaiezu zerrenda honetako elementuei: guztiek handitzen dute abstrakzioa, errealitate konkretutik urrunduz eta Filosofiarentzat aukerak irekiz.

• Idazkera alfabetikoa. Txinatarrek eta egiptoarrek piktogramen bidez idazten zuten: hitzak esan nahi dutenaren irudi adierazgarriak dira. Feniziarrek, aldiz, gaur ezagutzen ditugun bezalako letrak asmatu zituzten —edo, gutxienez, hedatu—. Haiei esker oso era xumean idatz daiteke, hitzek ahoskatzen dena islatzen baitute, ez aipatzen duten objektuaren itxura. Horrela, edozein ideia kodetu daiteke erraz transmititzeko moduko testu batean, eta komunikazioa berehalakotasunetik askatu: horregatik irakur ditzakegu gaur Platonen (427-347 o.a.a.) testuak, duela hogeita bost mende hilda ere, eta haren ideiak ulertu.
• Dirua. Diruaren kontzeptuak ikaragarrizko abstrakzioa dakar. Trukearen bidez, dauzkagun objektuak behar ditugun beste batzuen truke alda ditzakegu; baina nik oiloak hazten baditut eta zapatak behar baditut, eta zapatariak oilorik behar ez badu, nola eskuratzen ditut zapatak? Diruak guztiok partekatutako balio-erreferentziako sistema bat ematen digu: zapatariak prezioa jartzen die zapatei, nik neure oiloak diruaren truke saltzen ditut, eta harekin zapatak erosten ditut —edo aurreztu egiten dut, edo behar duen lagun bati bidaltzen diot—.
• Egutegiak. Negozioetarako oso baliagarriak, denbora era abstraktuan pentsatzea dakarte, egunen igarotze hutsetik askatuta, eta hura kategorizatzea, ez jada ilargitan, urtarotan edo urtetan, baizik eta zehazteko eta iragartzeko balio duten unitatetan.
• Astronomia. Baliagarria nabigatzeko eta kolonien hedapena ahalbidetzeko. Eta egutegiak egiteko.
• Matematika. Funtsezkoa merkataritzako ondasunak eta dirua kudeatzeko. Eta astronomiarako. Eta egutegietarako.
• Kosmosaren ideia. Lehen filosofoek, physisarenek, gai hau landu zuten, ikusiko dugun bezala. Kosmosa den guztiarekin identifikatzen da —ez dago abstrakzio-maila handiagorik—, eta hori guztia ordenatuta dago, berezko ordena batez; beraz, ez dugu kanpoko jainkorik behar haren funtzionamendua azaltzeko.

§06 · Grezian bakarrik sortu al zen filosofia?

Bada galdera bat gehiago, eta deserosoa da. Aurreko guztiak azaltzen du zergatik jaio ahal izan zen Filosofia Grezian. Ez du azaltzen zergatik jotzen dugun han bakarrik jaiotzat. Eta hori eztabaidatzeko, aurretik erabaki behar da zer izendatzen duen hitzak: metodo bat —arrazoiak jendaurrean eskatzea, prosaz argudiatzea, mitoaren autoritatea auzitan jartzea— ala genealogia bat, Miletotik datorrena?

Bi irtenbide errazak. Eta biak dira txarrak. «Dena da filosofia» esaten baduzu, hitzak ez du jada ezer bereizten, eta ez du balio pentsatzeko. «Grezia bakarrik» esaten baduzu, hitz baten historia praktika baten historiarekin nahasten duzu. Interesgarria metodoaren irizpidea guztiei neurri berarekin aplikatzean hasten da.

Sartzen diren kasuak eta sartzen ez direnak. Orduan, gauzak sartzen dira: mohista txinatarrek, Sokratesen garaikideek, urratsez urrats argudiatzen zuten, eta idatziz finkatu zituzten baieztapen bat ebaluatzeko hiru irizpide; Indian eztabaida publiko arautua egon zen o.a.a. V. mendetik, modalitate bereiziekin eta arau idatziekin, eta eskola batzuek ez zuten bat egiten jakintza-iturriak zenbat diren auzian¹⁰. Eta gauzak kanpoan geratzen dira: Mesopotamiako jakinduria-literaturak ezagutuko zenituzkeen galderak planteatzen ditu, baina ez dugu gorde elkarri arrazoiak exijitzen dizkioten jarrera aurkarien arteko eztabaidarik. Irizpideak zerbait kanpoan uzteak frogatzen du, hain zuzen, ez dela txeke zuri bat.

Neurri bikoitza. Eta kontuz, bi aldeetatik mozten baitu: cārvāka indiarrez, Veden autoritatea ukatu zutenez, haien aurkarien aipuak baino ez ditugu gorde. Hurrengo unitatean ikasiko dituzun presokratikoez ere bai.

Hountondji eta etnofilosofia. Eta eztabaida hau ez dator zuk uste duzun tokitik. «Dena da filosofia» gogorren kritikatu duena filosofo afrikar bat da, Paulin Hountondji beningoa (1942-2024), eta barrutik egiten du: dioenez, autorerik gabeko filosofia kolektibo batez hitz egitea algebra inkontziente batez hitz egitea bezain absurdoa da, eta ideia horrek afrikarrak pentsalari propiorik gabeko artalde gisa erretratatzen bukatzen du¹¹. Ez dizut erantzuna ematen. Ondo eginda dagoen galdera ematen dizut, eta horixe da ikasturte osoan zehar eskatuko zaizuna.

§07 · Logosa eta pentsamendu abstraktua

Zer esan nahi duen logosek. Filosofiaren terminorik garrantzitsuenetako bat da, eta behin eta berriz aurkituko dugu ikasturtean zehar. Greziera klasikoko beste termino askorekin gertatzen den bezala, ez da erraza itzultzen: ezin dugu ordezkatu erabilera guztietan funtzionatzen duen hitz bakar batez. Horregatik —eta ez esnobismoz— jatorrizkoa gordetzen dugu, eta batzuetan erabili egiten dugu.

Logosek esan nahi du hitza, hizketa, arrazoibidea, argudiaketa, diskurtsoa edo irakaspena; baita adimena, pentsamendua, zentzua ere. Are arrazoia ere¹², bai banakako arrazoiari dagokionez —gizakien arrazoitzeko gaitasuna—, bai arrazoi unibertsalari dagokionez, kosmosaren antolaketa arrazionala.

Gure egoeran, logosak munduaren ikuskera filosofikoa ordezkatzen du, arrazoian, argudiaketan eta pentsamendu abstraktuan oinarritua. Baina zer da pentsamendu abstraktua?

Sagar kontua. Beharbada errazagoa da azaltzea zer den pentsamendu konkretua, abstraktua zer den baino. Demagun, hau irakurtzen duzun bitartean, sukaldera zoazela, hiru sagar hartzen dituzula eta zure ikasmahaiaren gainean jartzen dituzula. Konta ditzakezu, haien kolorea deskribatu, haiei buruz hitz egin, alderatu, baita jan ere. Horiek sagar konkretuak dira, izan diren, diren eta izango diren bilioien arteko hiru. Horiek hirurak bakarrik.

Esaten badizut bihar sagarrak erosi behar dituzula, edo Frantzian sagar goxo-goxoak lantzen dituztela, ez naiz ari begien aurrean dituzun sagar konkretuez. Eta, ikusten ez badituzu ere, esan dudana ulertu duzu, sagarraren kontzeptua ezagutzen duzulako. Frantziako sagarrak aipatu ondoren udare baten argazkia erakusten badizut, badakigu hau eta haiek gauza desberdinak direla. Horrela hitz egitean, abstrakzio bat egiten ari naiz: ez naiz ari sagar konkretu eta presenteez, baizik eta existitu daitezkeen edo ez sagarrez, agian inoiz dastatuko ez ditudanez. Eta ez dio axola inoiz ikusi ez baditut: haiei buruz diodana ulergarria eta baliagarria da.

Are gehiago: sagarrez eta udarez hitz egiten badut, frutez ari naiz, ezta? Platanoek nahiz udareek eta sagarrek ezaugarri komunak dituzte, eta horregatik dagokie frutaren kontzeptua, zeinetan ez baitira sartzen mailuak, ez hozkailuak. Frutaren kontzeptua udarearena eta sagarrarena baino zabalagoa edo abstraktuagoa da, baina ez mailu bat sartzeko adina. Abstrakzio-mailetan zehar urruntzen jarrai genezake: frutak landareak dira, eta landareak, izaki bizidunak.

Abstrakzio-maila honetara sagar konkretu batetik iritsi gara. Imajinatu zeinen abstraktuak izatera irits daitezkeen edertasuna, ongia, maitasuna edo gizateria bezalako kontzeptuak. Azken hau hartuta: ez dakigu —eta ezin izango dugu jakin— zer pertsona konkretuk osatzen duten, ez baititugu inoiz ezagutuko izan diren edo izango diren guztiak; eta, hala ere, erraz eta asmatuz esaten dugu gizateriaren ezaugarri komuna dela bi begi izatea. Buruko eragiketa hori egin dezakegu gure abstrakzio-gaitasunari esker, gizaki bakoitza ezagutu beharrik gabe. Norbait begi bakarrarekin jaioko balitz ere, gure deskribapenak egokia izaten jarraituko luke.

Beste adibide bat: aritmetika. Imajina ditzagun berriro hiru sagarrak mahai gainean. Kontatzean, bakoitzeko hatz bat luza dezakegu eta «bat, bi eta hiru» esan, ezta? Edo horrela idatz genezake: \(1+1+1=3\), non \(1\) = sagar bat. Baina \(1\) horrek berak, sagarrak kontatzeko bakarrik balio al du? Hemen horretarako erabili dugu, baina zenbaki berak etxeak, pertsonak edo zuhaitzak kontatzeko balio du: \(1+1+1=3\) delakoak adieraz dezake, halaber, «zuhaitz bat, gehi beste zuhaitz bat, gehi beste zuhaitz bat, hiru zuhaitz direla».

\(1+1+1=3\) bezalako adierazpenek edozer kontatzeko balio digute, abstraktuak direlako: ez dira ezer konkreturi buruz ari. Imajinatu zeinen abstraktua izan daitekeen \(x+y+z=3\)!

Abstrakzioa Filosofiari aplikatuta. Pentsamendu abstraktua funtsezkoa da gizakiontzat. Hatzez seinalatzen dugunaz bakarrik hitz egin ahal bagenu, nola hitz egingo genuke urrun dauden senide eta lagunez, askatasunaz, sentimenduez edo —muturrera eramanda— Filosofiaz?

Matematika da diskurtsorik abstraktuena: teorema eta froga gehienek ez dute munduarekin loturarik. Buruarekin egin litezke, mundurik ez balego ere, edo putzu ilun baten hondoan itxita biziko bagina ere. Matematikari batek mundu osoak eta beste dimentsio batzuk deskriba ditzake paper baten eta arkatz baten laguntza hutsarekin.

Pentsamendu abstraktua funtsezkoa da Filosofiarentzat; izan ere, hura ez da ari gaur autobusean edo supermerkatuko ilaran gertatu zaidan pasadizo batez, honelako gauzez baizik¹³:

• Zertan datza ondo edo zuzen jokatzea?
• Zerk egiten ditu eder koadro bat edo musika-pieza bat?
• Nola gobernatu behar dugu Estatua, ahalik eta justuena izan dadin?
• Nola egon gaitezke seguru zientziak baieztapen egiazkoak egiten dituela?
• Zertan datza giza duintasuna?
• Eskubideak eman behar al dizkiegu animaliei?

Ikusten duzunez, oso gai abstraktuak dira hauek guztiak.

§08 · Miletoarrak eta mundua azaltzeko era berria

Behin ulertuta zer diren mitoak, nola gertatu ziren Filosofiaren sortzea posible egin zuten baldintzak eta zertan datzan logosa eta pentsamendu abstraktua, Filosofia definitzean ireki genuen zirkulua ixtea baino ez zaigu falta. Aitzindari miletoar hauek ez ziren konformatu tradizioak eta mitoek gauzen naturaz ematen zituzten azalpenekin¹⁴. Trumoiak Zeusen haserrearen ondorio izatea, edo uztak eta urtaroak Demeterren mende egotea, ez zen bizirik ateratzen azterketa xume batetik: «zergatik da horrela?» edo «nondik atera dugu azalpen hori?» galdetzetik. Erantzuna ezin zen beste bat izan: «gure arbasoek horrela sinesten zutelako» edo «jainkoek berek horrela kontatu zigutelako».

Eta objekzio bat, komeni zaizuna zuk zeuk egitea. Trumoiei edo uztei buruzko galderak esperimentalki ebatz daitezke, bai; beraz, gure hasierako definizioaren arabera, ez lirateke filosofikoak izango, zientifikoak baizik. Antzinako greziarrek zientzia ere sortu bazuten eta aurkikuntza nabarmenak egin bazituzten ere, alde izugarria dago XVII. mendeko Iraultza Zientifikoaz geroztik zientziatzat daukagunaren eta greziarrek natura-munduaz zituzten jakintzen artean: ez zituzten fenomenoak behatzeko eta neurtzeko kontzeptuak, ez tresnak. Horregatik, o.a.a. VI. mendean, galdera filosofikoak ziren hauek, haietaz arrazionalki espekulatzea beste biderik uzten ez zutenak.

Tales eta arkhéari buruzko galdera. Filosofo fisikoekin —eta Miletoko Talesekin (o.a.a. 624 inguru - o.a.a. 546 inguru) eta Miletoko eskolarekin bereziki— sortu zen mundua azaltzeko eta interpretatzeko era berri hau, Filosofia deitzen duguna. Adierazi dugun bezala, ez zen sortu erabat eratuta, ezta egun batetik bestera ere, baina bazituen jada hamarkadekin erneko ziren hazietako batzuk: tradizio kulturalaren eta erlijioaren aurrez aurre, ikerketa arrazionala eta argudiaketa.

Ondorioak berehalakoak izan ziren: premiazkoa zen gauzen naturaren printzipioak eta oinarriak aurkitzea. Zerez zeuden eginda kosmosa edo materia bera? Zer esan nahi du izateak? Nondik zetorren ikusten dugun eta ulertzeko gai garen guztia? Izan al zuen kosmosak hasiera bat, ala beti egon zen hor? Talesen intuizioa izan zen baietz: printzipio edo arkhé bat, errealitatea dena izanarazten duen oinarri bat, hari eusten diona eta adigarri bihurtzen duena¹⁵. Horrela inauguratu zen Filosofia, galdera metafisikorik oinarrizkoenekin, gauzen naturan ardaztuta.

---

1. Indarrean dauden mitoek haiei eusten dieten gizarteen egoera eta premiak islatu ohi dituzte: ehiztari-biltzaileen artean, batzuek ehizatzen dituzten animaliez dihardute; artzain-gizarteetan, larreei buruzko mitoak kontatzen dira, eta nekazari-gizarteetan, laborantza-teknikei buruzkoak. Japonian, adibidez, maiz gertatzen diren lurrikarak Namazu jainkoaren mitoen bidez azaltzen dituzte: sakonetako siluro handi bat da.

2. Duela ia 300 000 urtetik, Homo sapiens Lurrean agertu zenetik, Filosofia o.a.a. VI. mendean sortu zen arte, eta gaur egun oraindik ere.

3. Beharbada esan beharko genuke jaiotzen hasi zela.

4. Jarraian aztertuko ditugun zirkunstantziak gertatu izan ez balira, Filosofiak ez zukeen izango loratzeko behar zuen haztegia. Beharbada beste leku batean edo historiako beste une batean gertatuko zen; edo ez.

5. Izenak ezagunak egiten has dakizkizun aipatzen ditut hemen; ez duzu orain ulertu beharrik zertan zeutzan, ezta zer alde zuten erlijio ofizialarekiko ere.

6. Aurrerago ikusiko dugun bezala, sofistak Sokratesen (470-399 o.a.a.) garaiko filosofoak izan ziren: irakasle profesionalak, herritar dirudunei epaiketetan eta agoran diskurtsoak egiten irakatsita ateratzen zutenak bizimodua. Bestalde, demokraziak argudiaketa arrazionala sustatzeak ez du esan nahi zuzenean justizia eta ongia lortzen direnik: arrazoia modu maltzurrean erabil daiteke besteak engainatzeko.

7. Egia esan, demokrazia Filosofia baino geroago sortu zen. Hala ere, zentzuzkoagoa da baieztatzea biak aldaketa berberengatik sortu zirela, hura honen ondorioa dela baino.

8. Metafisika A 1, 981b, eta A 2, 982b; kakotx arteko hitzak Agirreren itzulpenekoak dira (Klasikoak, 1997), eta gainerakoa gaztelaniazkotik egin da, hura W. D. Rossen ingelesezko testutik zetorrela. Erreferentzia Bekker-en numerazioaren araberakoa da, edizio guztietan bera dena, eta pasartea edozein itzulpenetan aurkitzeko balio dizuna.

9. Beherago ikusiko dugu zertan datzan pentsamendu abstraktua.

10. Mohistez eta haien hiru irizpideez —baieztapen batek sustraia izatea aurrekarian, oinarria jendeak ikusten eta entzuten duenean, eta erabilgarritasuna gobernuari aplikatzean—: Fraser, C. (2024). Mohism. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2024/entries/mohism/ Indiako eztabaidaz, zeinaren arauak medikuntza-tratatu batean ere jasota baitaude: Gillon, B. (2023). Logic in Classical Indian Philosophy. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2023 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2023/entries/logic-india/

11. Hountondjik horrela definitzen du filosofia afrikarra: afrikarrek idatzitako eta beren autoreek berek filosofikotzat aurkeztutako testuen multzoa; eta horregatik arbuiatzen du etnofilosofia deitua, herri oso bati filosofia anonimo bat egozten diona. Masolo, D. (2016). African Sage Philosophy. In E. N. Zalta (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2016 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/african-sage/

12. Gaur egungo euskarak terminoaren aztarnak gordetzen ditu -logia amaierako hitzetan: psikologia, psychéari —arimari edo gogamenari— buruzko arrazoibidea; geologia, Lurraren azterketa; biologia, biziaren azterketa.

13. Filosofia definitzean ikusi genituen bederatziei gehi diezazkiekezu.

14. Hemen natura esatean, ez gara ari txoriez, zuhaitzez eta mendiez, existitzen den guztiaren barne-osagaiaz baizik: kosmosaz.

15. Adigarri esan nahi du adimenaz atzeman daitekeela; hau da, ulergarria dela. Haren aurkakoa adiezina da, ulertu ezin dena, mediku askoren idazkera bezala.