4. gaia · Filosofia eta jakintzaren beste arloak

Hartu eskuan edozein ale, teologia edo metafisika eskolastikoari buruzkoa adibidez, eta galdetu baino ez: Ba al dauka kantitateari eta kopuruari buruzko arrazonaketa abstrakturen bat? Ez. Ba al dauka izatezko eta existentziazko zerei buruzko arrazonaketa esperimentalen bat? Ez. Sutara orduan: ez baitigu sofisteria eta irudikeria besterik ekarriko.

—David Hume, Giza ezagutzari buruzko ikerketa, XII, 3 (1748) · Amurizaren itzulpena (Klasikoak, 1993)

Giza arrazoimenak patu berezi hau du bere ezagutzen sail batean: baztertu ezin dituen galdekizunek zirikatzen dutela; izan ere, arrazoimenaren izaera berak ezarri dizkio galdekizunok, baina berak ezin ditu erantzun, giza arrazoimenaren ahalmen oro gainditzen baitute.

—Immanuel Kant, Arrazoimen hutsaren kritika, lehenengo argitaraldiaren hitzaurrea (1781) · Uribarriren itzulpena (Klasikoak, 1999)

Etxean kontatzen baduzu gaur Filosofiako eskolan askeak ote garen eztabaidatu duzuela, hiru erantzun jasoko dituzu ziurrenik. Hori jada neurozientzia ari dela ebazten. Hori bakoitzak sinesten duenaren araberakoa dela. Horretaz epaileak arduratzen direla, horretarako baitaude aringarriak. Hiruek dute arrazoi apur bat eta batek ere ez du erabat asmatzen, eta nahasketa hori da, hain zuzen ere, gai honen auzia.

Ez da harritzekoa hala gertatzea. Filosofia denaz arduratzen hasi zen, eta hogeita sei mendeotan diziplinak joan dira handik irteten, gaur egun eraikin propioa, aldizkari propioak eta metodo propioa dituztenak (§09). Beste batzuk ez ziren handik irten, inoiz ez zeudelako barruan: hark adina denbora daramate onaz, zentzuaz eta edertasunaz beren buruari galdezka; baina beste zerbaitetan oinarrituta erantzuten dute —errebelazio batean, lege batean, obra batean—.

Muga bakoitzean bi galdera berak egingo ditugu: zertaz arduratzen da diziplina hau?, eta, batez ere, zertan oinarritzen da erantzuteko? Bigarrenak erabakitzen du, gure definizioak ez baitu gaiez hitz egiten, tresnez baizik: filosofikoa da ez behatuz ez kalkulatuz ebazten ez dena (§03). Eta aldez aurreko ohartarazpen bat: mugak zehazteak ez du gutxiestea esan nahi. Fisikak nola bizi behar duzun esan ezin izateak ez du hura txikitzen, eta Filosofia ez da handiagoa ezer neurtzen ez duelako. Jakintza bakoitzak ondo erantzuten die bereak dituen galderei, eta nahasteak batek auzokoarenak bere tresnekin erantzuten dituenean hasten dira. Hau guztia laburbiltzen duen taula ez dizut nik emango: gaia amaitzean zeuk egin ahal izango duzu, eta horrela balioko dizu.

§15 · Filosofia eta zientziak

Filosofia eta zientzia

Sorreran, o.a.a. VI. mendean, Filosofiak «zerez dago eginda errealitatea?» galdetu zuen, gaur egun batez ere fisikari dagokion auzia. Lehen filosofoetako asko matematikari handiak izan ziren: Tales Miletokoari (o.a.a. 624 inguru - o.a.a. 546 inguru) haren izena daramaten teoremak egozten zaizkio; Pitagoras Samoskoak (o.a.a. 570 inguru - o.a.a. 495 inguru) errealitate osoa zenbakia zela pentsatzen zuen, eta musika-noten erlazio matematikoak aurkitu zituen; eta Platonen (o.a.a. 427 inguru-347 o.a.a.) Akademiaren atearen gainean, kondairak dioenez, hau zegoen idatzita: «ez dadila sartu geometriarik ez dakiena». Filosofiaren sorrera, beraz, matematikarekin eta fisikarekin lotuta dago.

Gaur egun zientzia deitzen diogun jarduera «filosofia naturaletik» independizatu zen XVII. mendeko Iraultza Zientifikoan. Haren tresna metodo zientifikoa da —arrazoia, behaketa, hipotesia, egiaztapen esperimentala eta fintzea—, Francis Bacon (1561-1626) eta René Descartes (1596-1650) bezalako filosofo eta zientzialariek bultzatua. Kalitate goreneko ezagutza sortzen du, baina behagarrira eta esperimentagarrira mugatuta dago, eta errealitatea deskribatzen daki, ez nolakoa izan behar duen esaten: giza portaera deskriba dezake, ez nola portatu behar dugun.

Harremanak bi noranzkoetan funtzionatzen du. Epistemologiak ezagutza zer den hausnartzen du, iritzi hutsetik bereizten du, egia definitzen du eta zientziaren beraren alborapenak zaintzen ditu; eta etikak ahalegin zientifikoa bidera dezake. Alderantziz, Filosofiak azken adostasun zientifikoa ezagutu behar du: ezin da metafisikarik egin mekanika kuantikorik eta erlatibitaterik gabe, ezta giza izaera landu neurozientziarik gabe, ezta filosofia politikoa zuzenbiderik eta soziologiarik gabe ere. Galdera handiak zorroztasunez landu nahi baditu, Filosofiak ezagutza zientifikorik onenean oinarritu behar du, eta, aldi berean, ezagutza hori zertan datzan aztertu.

Kasu bitxia: matematika. Fisikarekin edo biologiarekin muga merke ateratzen da: haiek mundura begiratzera irteten dira, eta gu ez. Baina bada jakintza bat mundura begiratzera irteten ez dena eta, hala ere, Filosofia ez dena; eta, hain zuzen ere, huraxe zen Akademiaren atea zaintzen zuena. Matematikari batek ez du laborategirik behar: 9 zenbakia lehena den jakiteko ez dago inolako 9rik harrapatzera irten beharrik (§02). Guk bezala egiten du lan, eserita, arrazoimena tresna bakar duela. Non dago, orduan, aldea?

Abiapuntuan. Matematikaria aldez aurretik finkatzen diren eta inork eztabaidatzen ez dituen definizioetatik eta axiometatik abiatzen da: onartuta triangeluak hiru alde dituela eta zuzen batetik kanpoko puntu batetik paralelo bakarra igarotzen dela, gainerako guztia frogatu egiten da. Eta froga zuzen batek auzia ixten du: bihar akatsen bat agertzen bada, kateko akats bat izango da, ez pentsamendu-eskola aurkari bat. Filosofiak ez du zorte hori, hartan premisak baitira, hain zuzen ere, auzitan dagoena. Gizarte bat justua dela frogatzeko, justiziaren aldez aurreko definizio bat beharko litzateke, eta elkarri zer zor diogun ezartzeko axioma batzuk; eta hori da arazoa, ez abiapuntua.

Horregatik behar izan dute beti elkar biek, eta bi noranzkoetan. Matematikak bere zorroztasun-ideala oparitu zion Filosofiari: Euklidesek (o.a.a. 325 inguru - o.a.a. 265 inguru) geometria definizio, axioma eta teorematan ordenatu zuenean, agerian utzi zuen zer itxura duen ezer eratorri gabe baieztatzen ez duen jakintza batek, eta mendeetan zehar izan ziren gauza bera errealitate osoarekin egin nahi izan zuten filosofoak: Baruch Spinozak (1632-1677) bere Etika «modu geometrikoan» idatzi zuen, definizio eta proposizio zenbakituekin, matematika-eskuliburu batek bezala.

Eta Filosofiak matematikari itzultzen dizkio matematikak bere buruari egin ezin dizkion galderak, haiek ez baititu inolako frogak ebazten: zer da zenbaki bat? Existitzen al da 7a nonbait, ala guk asmatu dugu? Eta nola azaltzen da arbel batean pentsatutako formula batzuek, leihora begiratu gabe, azkenean inork haiek idaztean gogoan ez zuen planeta baten orbita deskribatzea¹? Hori jada ez da matematika: matematikaren filosofia da. Gorde ezazu emaitza, diziplina definitzean ikasi genuena fintzen baitu: ez da aski galdetzea zerbait begiratuz ebazten ote den. Filosofia ez izateko bi modu desberdin daude —begiratzera irtetea eta axiometatik abiatzea—, eta biak behar dira jakiteko zer geratzen zaigun guri.

Filosofia eta psikologia

Gogamenari buruzko gogoeta Filosofia bezain zaharra da: nola hautematen dugun, zer erlazio dagoen gure ideien eta errealitatearen artean, giza izaerarik badagoen ala dena ikasia den, arimarik badugun, emozioak nola kudeatu, nola bizi ondo. XIX. mendean auzi hauek era enpiriko eta sistematikoan lantzen hasi ziren, hau da, zientifikoki, eta psikologia zientzia bihurtu zen, gogamenaren ulermenean eta terapietan hobekuntza izugarria ekarriz. Baina, gainerako zientziekin bezala, deskribapen enpirikoak ez du agortzen interesatzen zaiguna: Filosofiak psikologiak erantzun ezin dituen galderak planteatzen jarraitzen du —oraingoz behintzat—, bizitzaren zentzuaz eta gogamenaren izaeraz.

§16 · Filosofia, erlijioa, zuzenbidea eta artea

Filosofia eta erlijioa

Filosofiak eta erlijioak harreman konplexua dute, asko partekatzen baitute: biek munduaren ikuspegi orokor bat eskaintzen dute, errealitatea, haren oinarria eta haren jatorria azaltzen dituzte, gizakiaren dimentsio transzendenteaz arduratzen dira, zein ekintza diren onak esaten dute eta gizartea nola antolatu proposatzen dute. Ez da harritzekoa elkarrekin nahastea, ezta filosofo handi asko fededunak izan izana ere.

Baina Filosofia, hain zuzen ere, munduari buruz azalpen mitologiko edo erlijiosoetara jo gabe gogoeta egitean jaio zen. Mendeetako zalantzen ondoren, bere lana arrazoiaren mende bakarrik jartzera iritsi zen, errebelazioa, tradizioa eta autoritatea baztertuta. Horra hor alde handia: erlijioak errebelazioan, tradizioan edo autoritatean oinarritzen ditu bere ideiak; Filosofiak naturaz gaindiko kausak eta konbentzio hutsak arbuiatzen ditu. Horregatik, pentsamendu filosofikoan ez da izaten lekurik bekatuarentzat, erruarentzat edo infernuarentzat². Eta filosofo ez-fededun batek «jainkoa» aipatzen duenean, ez da fededunaren gauza beraz ari: printzipio absolutu baina inpertsonal bat izan ohi da —lehen kausa bat, adimen ordenatzaile bat—, ez haserretzen den, saritzen duen edo mirariak egiten dituen jainko bat. Teologiak tarteko leku bat hartzen du; baina, Filosofiak ez bezala, jada jainko jakin eta errebelatu baten existentziatik abiatzen da.

Filosofia eta zuzenbidea

Etikak portaera onaz edo txarraz eta justiziaz dihardu, eta galdekatze arrazionalean bakarrik oinarrituta egiten du: filosofo bati gezurra esatea zergatik dagoen gaizki galdetzen badiozu, argudioak emango dizkizu. Filosofiak ezin duena da saritu edo zigortu: haren arrazoiek konbentzitzen bagaituzte eta arrazionalki jokatu nahi badugu, horren arabera jardungo dugu; bestela, ezerk ez gaitu behartzen. Zuzenbideak, aldiz, lege eran finkatzen du zer egin behar dugun eta zer ez, eta baditu bideak haiek ez betetzea zigortzeko —isunak, kartzela—.

Zuzenbideak eta etikak justiziaren eta betebeharren eremua partekatzen dute, baina oinarrian bereizten dira —legeak, irizpide etikoen aurrez aurre— eta aplikatzeko moduan —zigorra, konbentzimenduaren aurrez aurre—. Gainjartze horrek dakar Filosofiak zuzenbideaz gogoeta egin ahal eta egin behar izatea: zuzenbide-filosofia da hori. Nola sortu lege legitimo eta justuak? Zer arautu behar da legez, eta zer ez? Nola tratatu behar ditu gizarte batek bere gutxiengoak?

Filosofia eta artea

Artistek obrak sortzen dituzte —musika, pintura, poesia, zinema—, eta askok gogoeta egiten dute arteak erabilgarria, politikoa, morala edo ederra izan behar ote duen. Hori egiten dutenean, jada ez dira artea egiten ari, artearen filosofia baizik: haren oinarriez, izaeraz eta funtzioaz galdetzen dute. Gogoeta zorrotz horrek adar propio bat osatzen du, estetika; hura ez da teknikaz arduratzen —perspektiba, eskalak—, baizik eta zer den eta zer ez den artea, eta zertarako balio duen. Trukean, arteak gizarteari ematen dion gauza bera ematen dio Filosofiari: edertasuna, errealitateari buruzko begirada alternatiboak, salaketa eta esperientzia estetikoa.

---

1. Galdera Eugene Wigner (1902-1995) fisikariak egin zuen ospetsu, 1960ko artikulu batean; izenburuak berak dena esaten du: «Matematikak natur zientzietan duen eraginkortasun arrazoigabea». Wigner, E. P. (1960). The unreasonable effectiveness of mathematics in the natural sciences. Communications on Pure and Applied Mathematics, 13(1), 1-14.

2. Erdi Aroan Filosofia ia esklusiboki erlijiosoa izan zen, pentsalari kristauek monopolizatua —judu eta musulman batzuk tarteko—, ez haien argudioen nagusitasunagatik, baizik eta gizarte osoa kristaua zelako.