15. gaia · Arrazoibidea eta argudiaketa

Ala iruditzen zaizu ezagutza ederra dela, gizakia gobernatzeko gai dena, eta ona eta txarra ezagutzen dituena ezerk ezin duela menderatu, ezagutzak agintzen duenaz bestela jokatzeraino, baizik eta adimena aski dela hari laguntzeko?

—Platon, Protagoras, 352c · Clauderen itzulpena, grezieratik

Ez gara zorrotz mintzo, ez filosofikoki ere, pasioaren eta arrazoiaren arteko borrokaz ari garenean. Arrazoia pasioen esklaboa da, eta hala baino ez du izan behar, eta ezin du bere gain hartu beste eginkizunik, haiek zerbitzatzea eta haiei obeditzea baino.

—David Hume, Giza naturaren tratatua, II, iii, 3 · Clauderen itzulpena, ingelesetik

§57 · Sinesteko makinak gara: gure pentsamenduaren beharrak

Sinesteko makinak gara, zuzen arrazoitzeko makinak baino gehiago. Gure entzefaloa kableatuta dago sinetsi nahi duguna eta erabilgarri edo praktiko zaiguna sinesteko, «Egia®» bilatu beharrean.

Gure sinesmenetara emozioen bidez iristen gara. Sinesmen bat dugunean, arrazionalizatu egiten dugu. Gure entzefaloa narrasti-entzefalo bat da, ugaztun-entzefalo baten barruan, eta hura, aldi berean, primate-entzefalo baten barruan: neokortexa. Neokortexari esker, gure entzefaloaren zatirik primitiboenen prozesuetan esku har dezakegu, arnasa hartzean edo jatean adibidez… puntu bateraino. Baina gure «programazio mentalak» dituen alborapenen jakitun izate hutsak egoera hobean jartzen gaitu zuzen pentsatzeko, dena besterik gabe ontzat ematea, errealitatea guk irudikatzen dugun bezalakoxea dela pentsatzea eta gauzak zalantzan ez jartzea baino. Arrazoia eta emozioa elkarrekin korapilatuta dabiltzala ikusia duzu nortasuna lantzean (§42); hemen axola zaiguna da horrek zer egiten dion zure pentsatzeko moduari.

Gure kognizioaren zati handi bat inkontzienteki gertatzen da, gure entzefaloaren zati primitiboetan. Horiexetan daude, hain zuzen, gure emozioak, zeinak ez baitira gure biziraupenerako ebolutiboki egoki gertatu diren estrategiak besterik. Errazagoa eta azkarragoa da beldurra sentitu eta ihes egitea mugitzen den sasi baten aurrean, zain egotea baino, jakiteko haizeak adarrak mugitzen dituen ala lehoi eme bat dagoen ezkutuan, gure gainera jauzi egiteko prest.

Gure entzefaloa ez denez ordenagailu bat, azarearen eta ingurunearen presioaren bidez eboluzionatu duen organo biologiko bat baizik, ez da arrazoitze hutseko makina bat; aitzitik, badu zenbait behar, bere konfigurazioagatik beragatik:

Kontrola. Gustuko dugu gure ingurunearen gaineko kontrola dugula pentsatzea eta sentitzea. Edo, kontrako ikuspegitik esanda, oso gaizki eramaten dugu ingurunea kontrolatzen ez dugulako sentsazioa: eskuetatik ihes egiten digula, ezin ditugula geure zirkunstantziak nahierara aldatu. Hortik datoz sinesmenak eta sineskeria; arriskutik babesteko saio bat dira, kontrolatu gabearen aurrean babesez hornitzeko saio bat. Kontrolik ez dugunean, patroiak ikusten hasten gara gertaeretan; baina horrek ez du esan nahi ikusten ditugun patroiak existitzen direnik, errealak direnik. Eskailera baten azpitik ez pasatuz ez gara patua saihesten ari.

Sinpletasuna. Sinpletasuna ere irrikatzen dugu, errealitatearen konplexutasunak gainditu egiten gaituelako: ezin dugu besarkatu. Hortik dator errealitatea sinplifikatzeko eta estereotipoak sortzeko dugun joera. Gure karga kognitiboa arintzeko moduak dira. Printzipioz, arrazoitu behar dugun edo erabaki bat hartu behar dugun bakoitzean, ez dago auziaren xehetasun guzti-guztiak kontuan hartu beharrik. Aski da aldagai batzuekin. Ez dugu jakin behar zein den giro-tenperatura, ez zein koloretakoak diren bankuko hormak, gure hipotekari buruzko erabaki bat hartzeko. Arazoa da ez dakigula zein diren gure erabakirako aldagai garrantzitsu guztiak ere, eta beharrezkoren batzuk ken ditzakegula. Beste arazo bat sortzen da errealitatearen ordez haren gure ikuspegi sinplifikatua jartzen dugunean. Hau da, gehiegi sinplifikatzen dugunean, mapa eta lurraldea nahasten ditugunean¹. Mediku batek gaixotasun bat diagnostikatuko du gaixoaren sintometan oinarrituta; baina gaixo batek hainbat gaixotasun izan ditzake, sintoma horiek aldi berean eragiten dituztenak. Lehen azalpenarekin eta sinpleenarekin konformatzen bada, errealitatearen zati garrantzitsu bat galtzen ariko da. Kontuan hartu beharko genuke errealitatea beti dela guk sinetsi nahi duguna baino konplexuagoa. Horregatik da garrantzitsua, halaber, gertaera baten hainbat bertsio entzutea, eta ez alde bakarraren testigantza soilik.

Zentzua. Gustuko dugu pentsatzea gertakariak kausa edo arrazoi (garrantzitsu)engatik gertatzen direla. Egia esan, gehienetan, gauzak kausa hutsalengatik gertatzen dira, edo gurekin zerikusirik ez duten kausa-multzo konplexuen emaitza dira.

Autoestimua eta egoa. Taldekoiak (sozialak) garenez, gure komunitateko gainerako pertsonek errespetatzen gaituztela sentitu beharra dugu. Behar horrek, aldi berean, beste bi fenomeno sortzen ditu:

• Egozpen-alborapena. Beste pertsona baten portaera azaltzen dugunean, haren izaerara jotzen dugu. Geurea desenkusatu nahi dugunean, kanpoko kausak aipatzen ditugu, gurekin zerikusirik ez dutenak. Oso onak gara gure portaera eta haren motiboak arrazionalizatzen.
• Kontsistentzia. Asko kostatzen zaigu geure defektuak eta akatsak besteen aurrean aitortzea. Horregatik agertu nahi dugu kontsistente: hau da, koherentzia hauteman dezatela esaten dugunaren eta egiten dugunaren artean, edo agindu genuenaren eta gure egintzen artean. Saltzaileek ondo ezagutzen dute ezaugarri hori, eta horregatik saiatzen dira gure aldetik kontzesioren bat lortzen. Behin zerbait ona dela edo gustatzen zaigula aitortuz gero, gehiago kostatzen zaigu erosteari uko egitea.

Behar horiez gain, beste zirkunstantzia hauek ere eragiten diote gure pentsatzeko moduari:

• Esentziaren zentzua. Giza kategoriak —moralak, adibidez— egozten dizkiegu gauza batzuei, aurreko jabearen gaiztotasuna objektuaren barruan gera zitekeen bezala. Horixe gertatu zitzaizun unitatearen hasierako jertsearekin.
• Agentzia. Gauzak egiteko gaitasuna da. Gizakiok agentziaz hornituta gaude, eta horregatik banatzen ditugu gauzak agentzia dutenen eta ez dutenen artean. Ideia horren hurbiltasunagatik, modu desberdinean prozesatzen ditugu, halaber, izaki biziak eta bizigabeak. Gauza biziak emozionalki prozesatzen ditugu. Horregatik hunki gaitzakete hainbeste marrazki bizidunek: agentziaz hornituta ikusten ditugulako.
• Portaera-aldaketa. Uste dugu pertsonek beren portaera aldatuko dutela horretarako arrazoiak ematen badizkiegu. Egia esan, hobeto funtzionatzen du haiek beldurtzeak. Nolanahi ere, beste pertsona baten portaeran aldaketa bat abiarazteko modurik onena haren emozioetara jotzea da, presio sozialaren edo talde-presioaren bidez. Norbaitek alkohol gutxiago edatea nahi badugu, gutxi lortuko dugu edateak osasunean dituen ondorio kaltegarriak azalduta. Hobe da telebistan iragarkiak jartzea, edandako gidariek eragindako trafiko-istripuen ondorioak erakutsiz, edo «besteek ez dute edaten eta gidatzen» delakora jotzea.
• Haurrak. Helduek baino okerrago ezkutatzen dute beren motibazioa, oraindik ez dutelako behar adina garatu gizarte-harremanetarako gaitasuna.
• Adimena. Pentsatzen dugu pertsona adimentsuenek erabaki hobeak hartuko dituztela. Ez da beti horrela. Pertsona adimentsuek hobeto egiten dutena beren erabakiak arrazionalizatzea da; baliabide gehiago eta hobeak dituzte beren erabakiak justifikatzeko, baina horrek ez du esan nahi justifikatzen dituzten erabakiak besteenak baino hobeak direnik.

§58 · Argudiaketaren oinarrizko hiztegia

Orain arte giza ezagutzaz aipatu dugun guztia gorabehera, Filosofiara nahiz Psikologiara joz, oinarrizko kontzeptu batzuk gehitu nahi nituzke, ikasturtean zehar etengabe erabiliko ditugunak. Beharrezkoak dira pentsamenduaz eta ezagutzaz jabetasunez hitz egiteko.

• Argudiatzea. Posizio bat edo ondorio batzuk sostengatzen dituzten baieztapenak eraikitzean datza. Helburua ez da eztabaida bat irabaztea, egunerokoan gertatzen zaigun bezala, jarrera baten alde jarri eta hortzez eta haginez defendatzen dugunean. Pentsamendu kritikorako hurbilketa honek balio beharko liguke gure argudioak garatzeko, besteen pentsamendua aldatzeko asmoz eta borondatez, baina baita geurea ere. Pentsalari kritikoa irekita dago dituenak baino argudio hobeek konbentzi dezaten. Jarraitu beharreko irizpidea hau izan behar da: ebidentziarik onenak bere alde dituen eta logika ona darabilen posizioari eustea —edo hartara aldatzea—.
• Arrazionalizatzea vs. arrazoitzea. Arrazoitzea premisetatik abiatzea da, ondorioetara iristeko. Arrazionalizatzea posizio bat justifikatzea da, premisak bilatzen saiatuz; ondoriotik abiatzea da, hari egokitzen zaizkion premisa batzuk bilatzeko, alderantziz egin beharrean (hori litzateke arrazoitzea). Jokatzeko modu zuzena arrazoituz jokatzea da. Hala ere, ikus «suposizioa» beherago.
• Argudiaketa. Ondorio bat sostengatzeko erabiltzen ditugun proposizio edo baieztapenen multzoa (argudioak). Azalpen bat edo adibide bat ez dira argudiaketa bat. Ezta argudio bat ere.
• Premisa. Ondorio batera iristeko erabiltzen dugun baieztapenetako bakoitza da. Gutxienez bi izan behar dute. Zehatza eta argia izan behar du. Premisa ezkutuak, esplizitatu gabe erabiltzen ditugun proposizio edo baieztapenak, oso arriskutsuak dira. Askotan ez gara gai izaten iritzi-truke batean akordio batera iristeko, ez garelako konturatzen bakoitza gauza desberdinak ari dela ontzat ematen. Gai izan behar dugu geure ideiak aztertzeko, konturatu gabe zer premisa-oinarriren gainean arrazoitzen dugun identifikatzeko.
• Suposizioa. Egiazkoak ala faltsuak diren zehaztu ezin dugun premisa partzialak dira. Erabil ditzakegu argudio hipotetiko bat sortzeko edo behin-behineko ondorio batera iristeko. Esan genezake: «demagun x egia dela». Hori bai, jakitun izan behar dugu ezein ondorio ez dela bere premisak baino hobea; beraz, ezin diegu suposizioei premisa sendoei ematen diegun balio bera eman.
• Sendotasuna. Argudioaren kualitate bat da, premisak egiazkoak direnean eta arrazoibide logikoa zuzena denean gertatzen dena.
• Balio-judizioa. Eztabaida askotan judizio estetikoak eta balio-judizioak agertzen dira, baita gustu pertsonalen aipamenak ere. Horiek ezin dira arrazionalki ebatzi. Identifikatu egin behar ditugu, eta, besterik ezean, gure desadostasuna aitortu behintzat. Beste era batera esanda: ezin gara saiatu gure gustuak eta balorazioak eztabaida arrazional batean inposatzen.

§59 · Pentsamenduaren akatsak: alborapen kognitiboak eta falaziak

Modu jakin batzuetan pentsatzen dugu, hori egiten ari garela konturatu gabe, guretzat gure gogamenak gardentasunez funtzionatzen duelako. Gure zentzumenek gauzak diren bezalaxe erakusten dizkigutela sinesten dugun bezala, sinesten dugu gure arrazoiak modu bakar batean arrazoitzen dituela gauzak, eta modu hori, hain justu, egokia gertatzen dela.

Bada, kontua da hori ez dela horrela. Esana dudan bezala, ez dira nagusitzen soilik ebolutiboki moldagarriak diren hautemateko eta pentsatzeko moduak, baita baliabideak aurrezten dituzten pentsatzeko moduak ere. Pentsatzea egintza oso garestia da, bai esfortzuan, bai denboran. Gutxitan izaten ditugu modu optimoan pentsatzeko behar diren denbora, gogoa eta ezagutzak. Gainera, gure ezagutza guztiak eta gure erabaki guztiak ez dira berdin garrantzitsuak. Zer zentzu luke orduak ematea gaur zer kamiseta jantziko dudan erabakitzen? Denbora asko ematen dugu, ordea, lanbide-heziketako zer gradu edo zer karrera ikasiko dugun erabakitzen. Eta arrazoi onez, ondorio garrantzitsuak dituen erabakia baita.

Kontua da abiadura kalitatearen gainetik lehenesten duen pentsamendu-sistema batez hornituta gaudela. Beste era batera esanda: gure pentsamenduak nahiago du emaitza azkar eta gehienetan aski on bat lortu, emaitza zuzenago bat baino, horretarako denbora asko inbertituta. Beraz, gure pentsamendu-mekanismoek lasterbide batzuk dituzte, heuristikoak deitzen ditugunak², eta alborapen kognitiboak. Azken horiez eta falazia informalez hitz egingo dugu.

Alborapen kognitiboak. Akatsak dira, baina ez falazien klase berekoak: ez datoz gaizki arrazoitzetik, gure entzefaloak arrazoitzea aurrezteko darabiltzan lasterbideetatik baizik. Alborapen bakoitza lasterbide horietako batek eragiten duen desbideratzea da, eta beti norabide berean eragiten du: horregatik jar dakioke izena. Hona hemen batzuk³:

• Atzera begirako alborapena edo a posteriori alborapena: zerbait nola amaitu den dakizunean, agerikoa zela iruditzen zaizu. Inork ez zuen emaitza asmatu partidaren aurretik, eta mundu guztiak azaltzen du ondoren.
• Korrespondentzia-alborapena, egozpen-errorea ere deitua: besteen portaera haien izaeraren bidez azaltzeko joera da, dauden egoerari garrantzia kenduta. Autoestimuaz eta egoaz hitz egitean ikusi zenuen huraxe da: ikaskide batek gaizki erantzuten badizu, zakarra delako da; hiru gau lorik egin gabe daramatzala ez da kontuan sartzen.
• Berreste-alborapena: gure joera bikoitza da gure sinesmenak eta balioak berresten dituen informazioa bilatzeko, interpretatzeko eta gogoratzeko, eta kontraesaten dituena alde batera uzteko. Interneten bilatzen duzu lehendik sinesten zenuena, eta arrazoia ematen dizuten hamar orrialde aurkitzen dituzu: ez duzu ezer egiaztatu, horren bila joan zara.
• Norberaren aldeko alborapena: korrespondentzia-alborapena da, barrurantz itzulita. Gainditzen duzun azterketa, ikasi zenuelako; suspenditzen duzuna, gaizki jarrita zegoelako.
• Adostasun faltsuaren alborapena: ontzat ematen duzu gauzak ikusteko zure modua ohikoa dela, eta zure antzekoei galdetuz egiaztatzen duzu. «Gelan mundu guztiak uste du hau»: gelan ez; zure taldean.
• Oroimen-alborapena: gogoratzea ez da artxibo bat irekitzea, eszena aldiro berreraikitzea baizik; eta gaur dakizunarekin berreraikitzen da, eta horixe da, hain zuzen, zerrendako lehenengoa elikatzen duena. Horregatik eztabaidatzen dute bi anai-arrebak duela hamar urteko errieta batez, etxe desberdinetan egon balira bezala.

Badira beste asko, berdin garrantzitsuak, baina material osagarrietarako edo jardueretarako uzten ditut.

Falazia informalak. Eztabaida argudiatua pentsamendu kritikoaren oinarrizko jardueretako bat da, gure ezagutza finkatzeko eta handitzeko aukera ematen digun aldetik. Kontua ez da beste pertsona bat konbentzitzea, erabiltzen ditugun argudioak hobetzea baizik: egitatezko akatsak aurkituz, arazo deduktiboak ebatziz, falazia logikoak identifikatuz eta abar.

Ondorioetara bide desberdinetatik irits gaitezke, eta bide bakoitzak bere indarguneak ditu, bere mugak eta bere akats-forma bereizgarriak. Zein diren eta nola kateatzen diren gaia ixtean ikusiko duzu.

Bestalde, arrazoibidea ez da inoiz testuingurutik kanpo gertatzen: gure esperientziek eta gure interesek, gure helburuek eta gure asmoek izugarri kalte diezaiokete gure arrazoitzeko gaitasunari.

Logika matematikoaren kontuetan sartu gabe, pentsamendu kritikoko tresna on batzuez horni gaitezke, ohikoenak diren falazia informalak aztertuz eta ezagutuz. Falazia bat zehazki zer den gaia ixtean ikusiko duzu, logika formalaren nozioetan; hemen aski dugu edozein elkarrizketatako edo edozein liburu edo egunkaritako argudiaketetan agertzen direnak ezagutzearekin. Hona hemen maizenetako hamaika⁴.

Ad hominem falazia. Besteak esaten duena erasotu beharrean, bestea erasotzen da. Hiru forma ditu, eta haiek bereizteak datorrela ikusten laguntzen du: iraingarriak akatsen bat egozten dio aurkariari —«ez egin kasurik, iaz kopiatzen harrapatu zuten eta»—; zirkunstantzialak haren argudioa baztertzen du, hari eustea komeni zaiolako; eta tu quoqueak baztertzen du, ematen duenak betetzen ez duelako, norbaitek erretzeari uztea gomendatu eta zuk berak erretzen duela erantzuten diozunean bezala. Hiruretan gaiz aldatzen da: zerbait baieztatzen duena tranpatia, interesduna edo hipokrita izateak ez du ukitzen baieztatzen duenaren egia.

Ad verecundiam falazia. Autoritatea ez denaren —edo honetan ez denaren— ospean bermatzea da. Hemen kontuz ibili behar da, ez baitatza dakienari aipu egitean: zeure burua bere alorrean aitortutako espezialista batengan bermatzea ondo argudiatzea da, eta horixe eskatuko zaizu ikasturte osoan. Bi eratara egiten du huts. Bata, ospea lekuz aldatzen denean: aktore ospetsu bat tratamendu bat gomendatzen, edo Fisikako Nobel saridun bat elikaduraz iritzia ematen. Bestea, adituak zatituta daudenean eta arrazoia ematen dizutenekin bakarrik geratzen zarenean.

Ad populum falazia. Ondorioa zenbat jendek sostengatzen duen, horretan bermatzen da. Ia denek sinesteak ez du egiazko bihurtzen: izan zen garai bat non ia denek sinesten baitzuten Eguzkia Lurraren inguruan biraka zebilela. Gelan, «baina mundu guztiak esaten du» bezala entzuten da; mitin batean, froga bilatu beharrean txaloa bilatzea bezala.

Ad ignorantiam falazia. Zerbait egiazkotzat ematen da inork kontrakoa frogatu ez duelako: «inork ez du frogatu mamuak existitzen ez direnik; beraz, existitzen dira». Baieztapen baten kontrako frogarik ez egotea ez da haren aldeko froga bat. Eta adi ifrentzuari, falazia bera baita, buelta emanda: «egia dela frogatu ez didazunez, faltsua da».

Lastozko gizonaren falazia. Besteak sostengatzen duena gezurtatu beharrean, bertsio trauskilago bat egozten zaio, eta huraxe gezurtatzen da. Batek dio «berrikusi egin beharko litzateke mugikorra gelan nola erabiltzen dugun», eta besteak erantzuten dio «alegia, teknologia debekatu nahi duzula hezkuntzan». Bi gauzek egiten dute huts aldi berean, eta biak behar dira trukoa ikusteko: lehenengoak ez du hori esan, eta, esan izan balu ere, bertsio trauskila botatzeak ez du berea botatzen.

Falazia zirkularra. Premisetan ontzat ematen da ondorioztatu nahi zena bera, eta argudiaketak isatsari kosk egiten dio. «—Zergatik sinetsi behar dizut? —Nik ez dudalako inoiz gezurrik esaten. —Eta nola dakit gezurrik ez diozula? —Oraintxe esan dizudalako».

Dilema faltsuaren falazia. Bi irtenbide aurkezten dira bakartzat, gehiago daudenean: «edo ingeniaritza bat ikasten duzu, edo lanik gabe geratuko zara». Trukoa ez dago bi adarretako batean ere, izendatzen ez direnetan baizik.

Presakako orokortzearen falazia. Kasu gutxi batzuetatik araura egiten da jauzi: «ezagutzen ditudan bi suediarrak aspergarri hutsak dira; beraz, suediarrak aspergarriak dira». Presaka egindako indukzioa da, eta laginaren tamainatik eta aniztasunetik ezagutzen da: bi ezagun ez dira herrialde bat.

Kausa faltsuaren falazia. Aurretik gertatu besterik egin ez dena hartzen da kausatzat —post hoc ergo propter hoc, «honen ondoren, beraz honengatik»—. Txikian: «zorteko kamiseta jantzi nuen, eta irabazi egin genuen». Handian: langabezia jaitsi zen zerga bat kendu ondoren; beraz, zerga izan zen. Baliteke baietz, eta baliteke kausa beste bat izatea, edo hirugarren bat, bi gauzak batera azaltzen dituena.

Malda labainkorraren falazia. Lehen urrats bat errefusatzen da, urrats txikiak kateatuz amaiera onartezin batean bukatuko litzatekeelako: «ostiralean irteten uzten badizut, gero egunero irten nahiko duzu, eta azkenean suspenditu egingo duzu». Ia beti dago eusten ez duen katebegi bat katean, eta horixe da estutu behar den lekua. Batzuetan, eusten ez duena muga argirik gabeko hitz bat da, aleak banan-banan kentzen dizkiozun harea-metan bezala: ez dago meta izateari uzten dion alerik, eta, hala ere, azkenean ez da metarik geratzen.

Anbiguotasunaren falazia. Aurreko hamarrek esaten dutenagatik egiten dute huts; honek, esaten duen moduagatik. Hitz bera bi aldiz agertzen da, bi esanahi desberdinekin, eta argudioak zutik dirau konturatzen ez zaren bitartean bakarrik: «bankuek dirua gordetzen dute; parkeko eserlekua banku bat da; beraz, parkeko eserlekuak dirua gordetzen du» —«banku» hitzak lehenbizi finantza-erakundea esan nahi du, eta gero eserlekua—. Gaztelaniazko adibide klasikoak «fin» hitzaren esanahi bikoitzarekin jokatzen du, eta oin-oharrean duzu⁵. Eguneroko bertsioan: «eboluzioa teoria bat besterik ez da», non «teoria» zientzian esan nahi duenetik —azalpen kontrastatu bat— kalean esan nahi duenera pasatzen baita: edozein suposizio. Hitz susmagarria beste era batera esateko eskatuz desarmatzen da: haren definizioaz ordezkatzean argudioa erortzen bada, pisua anbiguotasunak zeraman. Aristotelesek hizkuntzaren mendeko deitu zituen sei klaseetatik lehena da, eta gaia ixtean ikusiko dituzu izendatuta.

§60 · Logika formalaren nozioak

Logika arrazoibideen zuzentasuna aztertzen duen filosofiaren zatia da: ez esaten duzuna egia den, baizik eta lehenago esan duzunetik segitzen den. Hortik datoz haren gaiak, gai hau ixten dutenak: inferentzia, baliozkotasuna, falazia, paradoxa eta egiaren nozioa.

Egiaz jadanik hitz egin genuen unitatea irekitzean; beraz, hemen definizio horretako gainerako terminoak ikusiko ditugu, Filosofia bera bezain zaharra den alor batean.

Inferentzia. Inferitzea premisa batzuetatik ondorio bat ateratzea da. Ondorioa haietatik urrats baliozkoen bidez segitzen denean, premisek ondorioa inplikatzen dutela esaten dugu. Inferentzia batetik logikari interesatzen zaiona haren egitura da, eta ez edukia: horregatik izan daiteke inferentzia bat akasgabea eta herensugeez aritu, eta horregatik egin dezake huts ondo asko dakizkizun gauzez ari dela.

Ikus ezazu Platoni (427-347 o.a.a.) buruzko inferentzia honetan. Lehen premisa eta ondorioa faltsuak dira, eta, hala ere, ondorioa premisetatik eratortzen da: inferentzia zuzena da bere egituragatik.

• Platon filosofo garrantzitsua izan bazen, gobernari garrantzitsua izango zen.
• Platon filosofo garrantzitsua izan zen.
• Beraz, Platon gobernari garrantzitsua izan zen.

Hiru inferentzia-klase bereizten dira, eta komeni zaizu ondo bereiztea, ez baitute gauza bera agintzen. Aurkeztu nizkizun jada filosofiaren adarrak zeharkatzean (§09); hemen lantzen dira.

Dedukzioa. Orokorretik partikularrera doa, eta bermatzen duen bakarra da: premisak egiazkoak badira eta forma zuzena bada, ondorioa egiazkoa da, eta ez dago ihesbiderik. «Ikastetxe honetako ikasle guztiak matrikulatuta daude; zu ikastetxe honetako ikaslea zara; beraz, matrikulatuta zaude». Haren muga haren indarraren ifrentzu zehatza da: ez dizu erakusten premisetan jadanik ez zegoen ezer. Segurua da, antzua delako.

Indukzioa. Alderantziz doa, kasu partikularretatik arau orokorrera, eta horregatik handitzen du dakizuna: zure bizitzako egun guztietan ikusi duzu eguna argitzen, eta bihar argituko duela ondorioztatzen duzu. Haren muga ere bere indarraren ifrentzua da: ez du inoiz bermatzen. Ezein kasu kopuruk ez du zerrenda ixten, eta aski da kontrako bakar bat araua botatzeko —«beltxarga guztiak zuriak dira» lurrera botatzen duen beltxarga beltza—. Horregatik esaten da indukzioez onak edo txarrak direla, baliozkoak edo baliogabeak baino lehen, eta horregatik jarri zien Humek oraindik zabalik dagoen problema bat (§62).

Abdukzioa. Atentzioa ematen duen egitate batetik abiatzen da, eta hura ondoen azalduko lukeen azalpena aurreratzen du, aieru gisa: etxean sartu, atea behartuta dago eta ordenagailua falta da, eta norbait lapurtzera sartu dela ondorioztatzen duzu. Detektibearen inferentzia da, sintomen aurreko medikuarena eta hipotesi bat proposatzen duen zientzialariarena. Haren muga deserosoagoa da beste bienak baino: bururatu zaizkizun azalpenen artean bakarrik hauta dezake; beraz, ona zerrendan ez badago, abdukzioak ez du aurkituko. Batzuetan indukzioaren kasu berezi gisa kontatzen da.

Nola konbinatzen diren. Praktikan ez duzu hiruretako bat aukeratzen: kateatu egiten dituzu. Medikuak diagnostiko bat abduzitzen du sintometatik; deduzitzen du zer agertu beharko litzatekeen analisi batean, diagnostiko hori zuzena balitz; eta paziente askoren emaitzekin, hurrengoari aplikatuko dion araua induzitzen du. Abdukzioak proposatu egiten du, dedukzioak egiazta daitezkeen ondorioak ateratzen ditu, eta indukzioak erabakitzen du zenbat konfiantza merezi duen proposatutakoak. Bakar bat ere ez da aski bere kabuz, eta kate hori, txikian, metodo zientifikoaren forma da.

Baliozkotasuna. Argudio bat baliozkoa da ondorioa premisetatik segitzen denean: haiek egiazkoak balira, ondorioak ere hala beharko luke izan. Horrek ez du esaten premisak egiazkoak direnik. Goian baduzu Platoni buruzko argudio baliozko bat, premisa eta ondorioa faltsuak dituena; ikus ezazu orain kontrako kasua, gutxien espero dena.

• Barakaldo Bizkaian badago, Euskadin dago.
• Barakaldo Euskadin dago.
• Beraz, Barakaldo Bizkaian dago.

Bi premisak egiazkoak dira, ondorioa ere bai, eta argudioak ez du ezer balio: Euskadin egotetik ez da segitzen Bizkaian egotea, Gipuzkoan edo Araban egon litekeelako. Kasualitatez atera da ondo. Konpara ezazu Platonenarekin, pieza berberak baititu: han, «baldin…, orduan…» horren lehen zatia baieztatzen zen; hemen, bigarrena. Aldatu hori bakarrik, eta argudioa erori egiten da. Premisa egiazkoak dituen argudio baliozkoa da sendoa deitzen genuena, eta huraxe da ondorioa bermatzen duen bakarra.

Falazia. Latinezko fallaciatik dator, ‘engainua’: dena baino hobea ematen duen argudio bat da. Definizio tradizionalak hiru gauza eskatzen ditu batera —argudio bat izatea, baliozkoa ez izatea eta hala ematea—, eta hirurak eztabaidatzen dira⁶. Badira falazia klasikoak baliogabeak izateagatik huts egiten ez dutenak: ondorioztatu nahi duen gauza bera premisa gisa jartzen duenak akasgabe arrazoitzen du, gauza batetik gauza huraxe segitzen baita, eta ez du ezer frogatu. Hor akatsa ez da logikoa, ezagutzazkoa baizik: ezin dizu irakatsi hartan sartzeko jadanik onartu behar zena.

Argudio bat falazia izateak ez du ezer esaten haren ondorioaz ere: premisa egiazkoak eta ondorio egiazkoa izan ditzake, eta falazia izan, hautsita dagoena batzuetatik besterako urratsa baita. Izan ere, baieztapen bat faltsutzat ematea hura defendatzen zuen argudioa txarra zelako, beste falazia bat da: ad logicam argudioarena. Defendatzaile txar batek ez du auzia gezurtatzen.

Falazien azterketa Aristotelesekin (384-322 o.a.a.) hasten da, zeinak, bere Sophistikoi elenchoi (Errefutazio sofistikoak) lanean, hamahiru klase bereizi baitzituen: sei hizkuntzaren mendekoak, eta zazpi ez. Harrezkero, zerrenda ehunka hazi da.

Paradoxak. Grezierazko paradoxosetik dator, ‘iritzi arruntaren kontrakoa’. Paradoxa bat ondorio onartezin bat da, itxuraz zuzena den arrazoibide baten bidez, itxuraz onargarriak diren premisetatik segitzen dena⁷. Hiru itxurek dute garrantzia: arrazoibidea txarra balitz, falazia bat zenuke, eta aski litzateke non huts egiten duen seinalatzea; paradoxan, urratsek banan-banan eusten diote, eta amaierak onartezina izaten segitzen du. Ikus ezazu guztietan laburrenean: «Esaldi hau faltsua da». Egiazkoa bada, faltsua da, horixe baitio berak; eta faltsua bada, dioena egia da, eta, beraz, egiazkoa da. Ez dago irtenbiderik, eta ez trukorik dagoelako. Eta ez da gauza bera sofisma bat, hau da, nahita engainatzeko erabilitako falazia bat: paradoxak puntu bat markatzen du non gure noziorik oinarrizkoenek elkarrekin funtzionatzeari uzten baitiote.

Neckerren kuboa ez da objektu ezinezko bat, irudi anbiguo bat baizik: irudi berak bi irakurketa onartzen ditu sakoneran, eta begia batetik bestera dabil jauzika, bakar batekin geratu ezinik. Ez bata ez bestea ez dira kontraesanezkoak; deskontzertagarria dena da ezin direla aldi berean gertatu. || Egiletza: egileak egina, eskuliburu honetarako marraztua.

---

1. Mapak analogia ona dira errealitatea pentsatzean gure buruan gertatzen denerako. Zure helmugara eramaten zaituen Googleren mapak ez du errealitate osoa islatzen: zati txiki-txiki bat harrapatzen du, eta sinboloekin berrinterpretatzen. Lurraldea bezain konplexua balitz, hura bezain handia izan beharko luke. Mapa batek behar duzun apurra irudikatzen du —ez erreproduzitzen—: errepideak, bihurguneak, distantziak. Eta gasolindegiak. Informazio gehiagorekin, balio izateari utziko lioke.

2. Heuristikoak gutxi gorabeherako arauak dira, behin eta berriz arrazoibide konplexuak egiten aritu behar ez izateko erabiltzen ditugun lasterbide kognitiboak, eta eusten diegu gehienetan aski erabilgarriak direlako. Hau da, praktikoak direlako. Xehetasun gehiegitan ez sartzeko, alborapen kognitiboei erreparatuko diegu.

3. Heuristikoen eta alborapenen markoa Amos Tverskyrena eta Daniel Kahnemanena da: 1974an hiru lasterbide deskribatu zituzten —adierazgarritasun-heuristikoa, eskuragarritasun-heuristikoa eta ainguratze-heuristikoa—, oso ekonomikoak eta ia beti eraginkorrak, eta horrexegatik akats sistematiko eta aurreikusgarriak sortzen dituztenak. Tversky, A. eta Kahneman, D. (1974). Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases. Science, 185(4157), 1124-1131. Garapen osoa, ez-espezialistentzat: Kahneman, D. (2012). Pensar rápido, pensar despacio. Debate.

4. Hansen, H. (2024). Fallacies. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2024/entries/fallacies/ Hansenek bi gauzaz ohartarazten du, eta komeni da zuk jakitea: falazia bakoitzaren definizioa eztabaidatu egiten dela, eta eskuliburuek dakartzaten adibideak akatsa ikus dadin eginda daudela, ez benetakoak iruditzeko.

5. Gaztelaniazko adibide klasikoa: «el fin de la vida es la muerte; la felicidad es el fin de la vida; luego la muerte es la felicidad» —«fin» hitzak lehenbizi amaiera esan nahi du, eta gero helburua; euskarak hitz bana duenez bi esanahietarako, argudioa ezin da euskaraz eraiki—.

6. Falaziaren definizio estandarra deitua da. Haren hiru baldintzetako bakoitzari egindako objekzioak, Hansenengan, gorago aipatutako obran.

7. Definizioa honena da: Sainsbury, R. M. (2009). Paradoxes (3. arg.). Cambridge University Press.