9. gaia · Kultura eta gizartea

Gizaki guztiei ohitura guztien artetik ohitura onenak aukeratzeko proposatuko balitzaie, herri bakoitzak, aztertu ondoren, bereak aukeratuko lituzke. […] Eta iruditzen zait Pindarok asmatu zuela ohitura gauza guztien errege dela esatean.

—Herodoto, Historia, III, 38 · Clauderen itzulpena, grezieratik

Horretan barbaro bihurtu gara elkarrentzat, naturaz guztiok gauza guztietan berdin jaio baikara, hala barbaroak nola greziarrak. […] Izan ere, guztiok arnasten dugu airea ahotik eta sudurretik.

—Antifon, Egiari buruz (o.a.a. V. mendea) · Clauderen itzulpena, grezieratik

§33 · Zer da kultura?

Gizakiak ez diren animalien biziraupena beren instintuen mende dago: haien iragan ebolutiboak erantzun moldagarriz hornitu ditu, janaria eta aterpea bilatzeko, harrapariengandik babesteko edo ugaltzeko. Gu ere animaliak gara, baina ez daukagu instintu-sorta hori: ez dugu gure beharrizanak asetzeko aurrez zehaztutako erantzunik, ezta inguruneko arriskuen aurrean markatutako erreakziorik ere1. Nola biziraun eta loratu da, orduan, gure espeziea?

Adimena: horixe da gure abantaila ebolutiboa. Hari esker mundua ulertzen dugu: naturaren eta besteen portaera behatzen dugu, patroiak antzematen ditugu, gogoratzen eta konbinatzen ditugun ondorioak ateratzen ditugu, eta taldeari komunikatzen dizkiogu. Etorkizuna imajinatu eta proiektatu ere egin dezakegu —gertatu baino lehen pentsatu—, jokabiderik onenak aukeratzeko eta arriskutsuak baztertzeko.

Hortik lehen urratsa: ingurunea eraldatzea, guri egokitzeko. Baldintza aldakorretara belaunaldiz belaunaldi moldatu beharrean, geure alde aldatzen ditugu. Klima hotzetan bizirauteko ez dugu mila belaunaldi itxaroten gure ondorengoek ilea eta larruazalpeko gantza izan dezaten: aterpeak eraikitzen ditugu, sua erabiltzen dugu eta larruz janzten gara. Horregatik bizi dira animalia gehienak nitxo ekologiko oso zehatzetan, eta guk, aldiz, lur azaleratu guztia populatu ahal izan dugu.

Baina pentsatzea ez da hutsean gertatzen. Pentsatzeko gaitasunarekin jaiotzen gara, eta gure esperientziek moldatzen dute: bere kabuz utzita, jaioberri batek ezingo lituzke bere entzefaloaren gaitasunak garatu, ezta biziraun ere. Animalia sozialak gara, eta horrek gure izate osoari eragiten dio: dakigun asko besteek erakutsi digutenetik dator, ez esperientzia zuzenetik. Adibiderik onena hizkuntza da: kolektiboki sortua eta partekatua, pentsatzea ahalbidetzen digu eta kanpoko nahiz barruko mundua ulertzeko tresnak ematen dizkigu.

Kultura mundua interpretatzeko trebetasun hori komun bihurtzen denean agertzen da: gure arbasoek bizirauteko eta elkarrekin bizitzeko asmatu zituzten irtenbideak ohitura, arau eta balio sozial bihurtu ziren. Nola lortzen dugun janaria, nola babesten garen, nola janzten, hitz egiten, ibiltzen edo dibertitzen garen, haiek baldintzatuta dago. Kultura, beraz, belaunaldi batek hurrengoari uzten dion ideia, balio eta tresnen multzoa da.

Gaia sakona eta konplexua da. Hona hemen ideia batzuk, ordena berezirik gabe:

Kulturak ez dira nazioak. «Nazioa», «Estatua» eta «kultura» nahasten baditugu ere, ez dago banan-banako korrespondentziarik haien artean, eta oso zaila da kultura baten mugak finkatzea. Antropologoek Amazoniako herri isolatu bat aztertzen zutenean, erraza zirudien esatea «hauek yanomamiak dira eta hauek shuarrak»: leku desberdinetan bizi dira, badute beren artea, beren hizkuntza, beren ehiza-teknikak. Baina norbait kultura batekoa den ala ez erabakitzea ez da hain erraza: espainiarrak ala euskaldunak gara?, biak izan naiteke?, gauza bera al da judua izatea eta israeldarra izatea?

Kultura ez da aukeratzen. Beste kultura bateko hizkuntza ikas dezakezu, baina erabaki al dezakezu inuit izatea2? Eta utz al diezaiokezu euskaldun edo espainiar izateari, nahi izanda ere? Nahi duzun bezala har dezakezu zeure burua, baina horrek ez zaitu bihurtzen sentitzen edo izan nahi duzun hori, eta ez dizu ematen xede duzun kulturaren onarpena.

Kulturak ez dira uharteak. Ez daude auzokoetatik isolatuta, harremana baitute haiekin; eta kultura desberdinetan sozializatutako pertsonak hiri berean bizi daitezke. Munduko mapa batean, lur azaleratu guztia Estatu batena da —Antartika izan ezik—, baina horrek ez du inola ere islatzen kulturen mapa: hark geruza ugari beharko lituzke, eta beti aldatzen ariko litzateke.

Kultura ez da homogeneoa. Ez da gauza bat, auto bat edo zuhaitz bat bezala, eztabaidarik gabe deskriba dezakezuna. Bera al zen duela ehun urteko euskal kultura arrantzale, meatzari, merkatari edo baserritarrentzat?, herrietan edo hirietan bizi zirenentzat? Kulturak fenomeno konplexuak dira, geruzaz, azpitaldez eta klasez osatuak, era oso aberatsetan elkarreragiten dutenak.

Kulturak baldintzatu egiten du, ez determinatu. Hizkuntza ematen digu, harremanetarako moduak, mundua ikusteko era bat eta balio moralak, baina ez gaitu klixe batera kondenatzen: ezagutzen dituzu zure kultura bereko pertsona oso desberdinak. Kulturak eszenatokia jartzen du eta, batez ere, aukerak eta irtenbideak eskaintzen ditu. Hizkuntzak zure pentsamenduari forma ematen dio, baina hura da, halaber, pentsatzea posible egiten dizuna.

Kulturak moldagarriak dira… puntu bateraino. Kultura da gure espeziearen bide azkarra egokitzeko; baina, malgua izanagatik ere, batzuetan tradizioek beharrezko egokitzapena blokeatzen dute. Maien desagerpenaren azalpenetako bat da bizibide zuten oihana deforestatu zutela, beren piramideak margotzeko karea lortzeko. Kulturak erronkak ebazten dituen bezala, irtenbide txarrak ere eman ditzake, edo bere kideetako batzuk zapaldu.

Kulturek barne-dinamikak dituzte. Behin abian, gure ideia eta balio partekatuek «bizitza propioa» hartzen dute: kultura bera ingurunearen parte bihurtzen da eta harekin aldatzen da, baina ez egokitzeko bakarrik, baita berak ezartzen dituen baldintzei erantzunez ere.

§34 · Gizabanakoa, gizartea eta erakundeak

Honaino, kulturaz hitz egin dugu ia airean flotatuko balu bezala. Baina belaunaldi batek hurrengoari uzten dizkion ideiak, balioak eta tresnak ez dira bakarrik bidaiatzen: gizarte batean bidaiatzen dute. Eta gauza bera al dira gizarte bat eta kultura bat? Ez. Kultura talde batek partekatzen duena da —hizkuntza, arauak, jakintzak, teknikak—; gizartea talde hori bera da, ordenatuta dagoen aldetik: pertsonek posizio desberdinak betetzen dituzte, arauen arabera erlazionatzen dira, eta hark hor dirau posizio horiek betetzen zituztenak joan direnean ere. Zure institutuak badu kultura bat, jakina; baina baditu, gainera, zuzendaritza, tutoretzak, ebaluazioak eta ordutegi bat, eta hori beste zerbait da.

Gizartea ez da osatzen dugunon batura. Émile Durkheimek (1858-1917) gertakari sozialak deitu zien gizabanako bakoitzetik kanpo existitzen diren eta hari ezartzen zaizkion jokatzeko eta pentsatzeko moduei: hitz egiten duzun hizkuntza, ordaintzeko erabiltzen duzun dirua, ikastea espero zaizun adina, supermerkatuko ilaran errespetatzen duzun txanda. Ez zenituen zuk asmatu, inork ez zizun galdetu eta ezin dituzu zeure kabuz indargabetu; eta, betetzen ez badituzu, presioa nabaritzen duzu —begirada bat, barre bat, isun bat—. Hortik haren tesia, ordutik eztabaidatua: gertakari sozialak beste gertakari sozial batzuen bidez azaldu behar dira, eta ez bakoitzaren psikologiaren bidez; izan ere, herrialde bateko suizidio-tasa gutxi aldatzen da urte batetik bestera, nahiz eta hura osatzen duten pertsonak berberak ez izan.

Baina ez da nahimen propioa duen izaki bat ere. «Gizarteak eskatzen du» edo «merkatuak zigortzen du» diogunean, takigrafia eroso eta zertxobait arriskutsu bat erabiltzen dugu: hor ez dago eskatzen edo zigortzen duen inor. Max Weberrek (1864-1920) azpimarratu zuen kolektibitateak pertsona konkretuen egintzen emaitza eta antolaera gisa tratatu behar direla; eskakizun horri gaur indibidualismo metodologikoa deitzen zaio: soziala azaltzea, jendeak egiten duenetik nola sortzen den erakutsiz3. Eztabaidak zabalik jarraitzen du, eta tarteko puntu zentzuzko bat onartzen du: ez dago gizarte-aldaketarik pertsonen aldaketarik gabe —soziala haien mende dago—, eta, hala ere, greba bat gizabanakoez bakarrik hitz eginez azaltzea auto-ilara bat gidari bat elkarrizketatuz azaltzea bezain antzua izan daiteke.

Erakundeak dira gizarte batek irautea eragiten dutenak. Erakunde deitzen diogu bere burua erreproduzitzen duen gizarte-forma konplexu bati: familia, eskola, ospitalea, epaitegia, dirua, enpresa, Estatua4. Eta erreproduzitzen da ez dagoelako pertsonaz egina, postuz baizik, bakoitza bere arauekin eta helburu batekin: epailearen postua existitzen da, eta ikaslearena, eta postuak hor jarraitzen du betetzen zuenak erretiroa hartzen duenean edo ikasturtea gainditzen duenean. Horixe da lagun-koadrila batekiko aldea: hura kideekin batera desagertzen da. Zure institutuak ikusi dituzun ikasle guztiei biziraun die, eta zuri ere biziraungo dizu.

Erakunde batek zutik dirau onartzen dugulako. Zergatik balio ditu hogei euro hogei euroko billete batek? Ez paperagatik: berdin-berdina fabrika zenezake, eta ez luke ezer balioko. John Searlek (1932-2025) formula sinple batez esan zuen: testuinguru jakin batean, zerbaitek beste zerbait gisa balio du, kolektiboki hala onartzen dugulako —paper honek diru gisa balio du, pertsona honek arbitro gisa balio du, lurreko marra honek muga gisa balio du—. Onarpen horren mende dauden egitateei erakunde-gertakariak deitzen zaie, gertakari gordinen aurrez aurre, azken horiek egia baitira norbaitek onartu zein ez: billeteak gramo bat pisatzea gertakari gordin bat da; hogei balio izatea, ez5. Errepara ondorioari: onarpenez eusten dena behera etor daiteke. Galdetu hiperinflazio bat bizi izan duenari, edo begiratu inork jada obeditzen ez dion arbitro bati. Eta errepara besteari, metafisikoa baita eta IV. unitatean zain baituzu: billetearen balioa ez dago billete barruan, gure artean baizik, eta bada dioenik gainerako guztiarekin berdin gertatzen dela (§70).

Zer eransten duen begirada filosofikoak. Soziologiak deskribatu eta azaldu egiten du: zenbat garen, errenta nola banatzen den, zein erakunde aldatzen diren eta zer erritmotan. Filosofia gero iristen da, inolako inkestak erantzuten ez dituen hiru galdererekin. Lehena da gizarte bat zer klasetako gauza den: pertsonez gainera taldeak, klaseak eta Estatuak existitzen ote diren, eta zer zentzutan; horretaz ontologia soziala arduratzen da, eta horixe da aurreko paragrafoetan inguratzen ibili garena. Bigarrena da erakunde bat justifikatuta ote dagoen: arau bat betetzeak ez du ezertxo ere esaten bete behar ote den, eta dagoenaren eta egon beharko lukeenaren arteko tarte hori filosofia politikoaren lurralde osoa da (§124), hark galdetzen baitu nondik ateratzen duen bere autoritatea agintzen duenak (§130). Hirugarrena da gizartea deskribatzeko erabiltzen ditugun kontzeptuak egokiak ote diren: estatistika batek norbait «bigarren belaunaldiko etorkin» gisa sailkatzen duenean, lehendik existitzen zen talde bat neurtzen du, ala neurtzen duela dioen taldea fabrikatzen du?

Ez ditugu hemen erantzungo: oso-osorik zain dituzu VI. unitatean (§121). Geratu zaitez, oraingoz, gaiaren izenburuari «gizartea» hitza eranstean aldatzen denarekin: gizarte bat ez da deskribatzen den zerbait bakarrik; justifikatzen den —edo justifikatzen ez den— zerbait ere bada. Eta horaino iritsi aurretik, galdera apalago bat falta da, hurrengo atalekoa: nola sartzen da jaioberri bat honetan guztian?

§35 · Sozializazioa eta inkulturazioa

Babesgabe jaiotzen gara eta, halako batean, gizarte bateko kide funtzionalak gara. Nola gertatzen da aldaketa hori? Sozializazioaren edo inkulturazioaren bidez6. Ia instinturik gabe jaiotzen gara, baina ikasteko gaitasun izugarriarekin; beraz, ikasi egiten dugu.

Lehen mailako sozializazioa. Jaiotzen garenetik, familiaren eta ingurunearen estimuluak jasotzen ditugu: besarkatu egiten gaituzte, hitz egiten digute, kantatzen digute, zaintzen gaituzte. Behatuz eta imitatuz hasten gara, eta hitz egiteko eta portatzeko duten moduak gure jokabideak taxutzen ditu apurka. Metodo nagusia oso sinplea da: saria eta zigorra. Fase hau harreman-zirkulua familiaz harago zabaltzen denean amaitzen da; gure kulturan, lehen hezkuntzan sartzearekin bat dator hori.

Bigarren mailako sozializazioa. Gure ahalmen kognitiboak garatu ahala, imitazioz eta sari-zigorren bidez ikasten jarraitzen dugu, baina ikaskuntza intelektuala gehitzen dugu —hau irakurtzean egiten duzuna bezalakoa—. Gure parekoak erabakigarri bihurtzen dira: haiekin gero eta denbora gehiago partekatzen dugu, haien iritzia gurasoena baino gehiago hartzen dugu kontuan, eta, haien eraginari esker, gure hezkuntzaren zati bat zalantzan jartzen dugu eta identitatea gurasoenaren aurka eraikitzen dugu. Amaitzean, gizarteko kide erabat funtzionalak gara jada.

Birsozializazioa. Nerabezaroaren amaierak ez du sozializazioa ixten: bizitza osoan jarraitzen du; eta, batzuetan, birsozializatu beharrean aurkitzen gara, gizarte-jokabidearen funtsezko gauzak berriro ikasi beharrean. Bi adibide:

  • Erakunde total batean sartzea. Barnetegiek, armadak edo kartzelek balio, portaera eta sinbolo desberdinak eskatzen dituzte —kultura berri bat—; beraz, lehen ikasitako asko berriro ikasi behar da: hitz egiteko, mugitzeko, jarduteko moduak.
  • Migratzea. Herrialdez aldatzean, jatorrizko lekuan jada ahaleginik kostatzen ez ziren gauzak berriro ikasten dira —hizkuntza, janaria, tradizioak—; ez dago aurrekoa ahaztu beharrik, baina bai bizitzaren zati garrantzitsuak eraldatu beharra.

§36 · Kultura-mailak

Denok dugu kultura, eta kulturekin identifikatzen gara; baina konfiguratzen gaituen elementu-konbinazio zehatza izugarri konplexua izan daiteke. Ez da gauza bera Amazoniako kontaktatu gabeko herri batean haztea edo hainbat hizkuntza hitz egiten dituen eta hainbat herrialdetan segidan bizi den nomada digitala izatea. Giza ezaugarri asko bezala, kultura begiratzen diogun zoomaren araberakoa da: gizateria osoraino zoom out eginda, kultura ezagun guztiek partekatzen dituzten elementuak daude; gizabanakoraino zoom in eginda, pertsona gutxi batzuek baino partekatzen ez dituzten ezaugarriak. Bereizketa erabilgarri batzuk:

Azpikultura. Kultura handiak ez dira homogeneoak. Euskadin hizkuntzarekin ikusten dugu: batzuek etxean ikasi zuten, ama-hizkuntza gisa; beste batzuek eskolan eskuratu zuten; eta bada gaztelania baino hitz egiten ez duenik; eta balio eta ohitura desberdinak daude klase sozialaren, eskualdearen edo lanbidearen arabera. Azpikultura deitzen diogu kultura orokorraren zati handi bat partekatzen duen baina azpitalde bat osatzeko adinako berezitasunak dituen talde bakoitzari, horretaz jabetuta egon zein ez.

Kontrakultura. Kultura zabalen barruan, kultura nagusiaren elementuren bat edo batzuk arbuiatzen dituzten taldeak sor daitezke: hippyak, punk mugimendua edo, gaur egun, kolektibo animalistak, feministak edo antifaxistak. Beren berezitasunaz jabetuta egon ohi dira, eta hura sustatu ohi dute, dela aldaketa soziala bultzatuz, dela bazterrean biziz.

Kultura nazionala eta erregionala. Badira kulturalki askotarikoak diren Estatuak: Espainian, talde nazional desberdinek identitate bereiziak aldarrikatzen dituzte, hizkuntza propio baten eta historia propio baten gainean. Aldarrikapen horiek azpikulturatzat edo kultura nazionaltzat hartzea zein ikuspegi politikotatik analizatzen diren araberakoa da.

Transnazionalitatea eta kultura globala. Kultura transnazionalak Estatu baten mugez harago hedatzen dira —euskal kultura bezala, Espainiako eta Frantziako mugaren bi aldeetan—. Eta badira nazioaren ideia bera gainditzen duten elementuak: Europarekin eta munduarekin partekatzen ditugu ekoizpen-sistema industriala, ordezkaritzazko demokrazia, derrigorrezko eskolatzea, ingelesa lingua franca gisa edo sare sozial berberak; badira erakunde transnazionalak ere: politikoak (Europar Batasuna, NBE), militarrak (NATO), kulturalak (UNESCO) edo kirolekoak (Olinpiar Jokoak). Aukera horietarako sarbidea, hori bai, ez da berdintasunezkoa.

Belaunaldi-kultura. Zirkunstantziak eta testuinguru historikoa partekatzen ditugu prestakuntza-garaiak sasoi berean bizi izan zituztenekin: pentsa ezazu internet edo mugikorra zabaldu zirenean jada helduak zirenengan.

§37 · Kultura aniztasunaren aurreko jarrerak

Garen ia guztia besteengandik ikasi dugu: inork ez du asmatu bere etxea, bere garraiobidea, bere idazkera edo bere erlijioa, nahiz eta batzuetan zerbait ekartzen diogun haien eraldaketari. Banakako mailan, konbinazio bakar bat gara —inork ez du izan gure kultura-esposizio bera, ezta gure herentzia genetiko bera ere7—; baina, zooma zabalduta, izugarri asko partekatzen dugu inguratzen gaituztenekin, eurotik eta autobusetik hasi eta hizkuntzaraino edo oheetan lo egiteraino. Zenbateraino garen besteen antzeko, beraz, zein distantziatatik begiratzen dugun araberakoa da.

Kultura-ezaugarriak ez daude betiko geografiari lotuta, eta asko aldatzen dira denborarekin: itxuraz kontserbadoreenak diren kulturak ere eraldatu egiten dira. Horregatik, eta migrazioa dela eta —gure espeziearen ezaugarri handietako bat—, kulturak oso gutxitan garatzen dira isolatuta8. Ohikoena kontaktua da, merkataritzaz, gerraz edo migrazioz; eta, gero eta gehiago, hiri berean jatorri oso desberdinetako pertsonak elkarrekin bizitzea. Beste kulturak jada ez direnean bidaiarien berri, auzokoak baizik, bizikidetza planteatzen da: nola erlazionatu behar dute kultura desberdinetako pertsonek?, nola tratatu gutxiengoak?

Etnozentrismoa. Etnia bat kultura partekatzen duen eta bere burua besteengandik bereizitzat aitortzen duen taldea da9. Etnozentrismoa norberaren kultura arautzat hartzean datza, eta gainerakoak handik epaitzean. Normalean, etnozentristak bere kultura hobea dela uste du: nire ohiturak zuzenak badira, besteak oker egongo dira, eta besteak barbaroak edo primitiboak izango dira.

Erlatibismo kulturala. Beste kulturak gure balioekin ezin ditugula epaitu dio —eta ez ditugula epaitu behar—, bakoitza bere historiaren eta zirkunstantzien fruitua baita: zuzena dena talde bakoitzaren barruan baino ez da zuzena. Aurrez aurre kontra egiten dio etnozentrismoari, eta kultura bakoitza unibertso propio gisa ulertzen du; hizkuntza, adibidez, ez da tresna hutsa: errealitateari buruzko kontzeptuak eta judizioak dakartza txertatuta. Muturrera eramanda, jarrera honek kulturak elkarrekin neurtezinak direla dio: ezingo genuke benetan ulertu ere egin beste kultura bateko kideek zer pentsatzen duten, unibertso desberdinetan bizi baitira. Hortik dator kultura orok berezko balioa izatea, eta balio moral unibertsalez hitz egiterik ez egotea.

Unibertsalismo kulturala. Erlatibismoaren aurrean, kultura guztiak —bestearena eta norberarena— ebaluatzeko printzipio eta balio unibertsalak daudela defendatzen du, kultura guztiek atxiki beharko lituzketenak. Ez du mundu-kultura bakar bat bilatzen, gutxieneko moral batzuk baizik. Haren isla Giza Eskubideak dira (§118), pertsona orori duintasuna eta eskubide besterenezinak aitortzen dizkiotenak —nahiz eta erlatibista batzuek mendebaldeko moralaren adierazpen gisa kritikatzen dituzten—. Ildo horretan, badira unibertsal kulturalak: salbuespenik gabe kultura guztietan dauden elementuak, hala nola izen propioak, familia, adinen araberako banaketa, ezkontza, pentsamendu magikoa, poesia edo gorputz-apaingarriak.

§38 · Aniztasuna kudeatzeko ereduak

Zenbait kultura leku berean elkarrekin bizi direnean aniztasuna nola tratatzeari dagokionez, hainbat posizio daude, eta gehiengoa den taldeak edo Estatuak hartu ohi ditu —nahiz eta, immigrazioan, iristen direnen jarrerak ere kontatzen duen—:

Multikulturalismoa edo pluralismo etnikoa. Kulturak elkarrekin bizi daitezke eta elkar aberastu, nahiko bereizita mantenduz. Kanadak legez aitortzen du kultura-aniztasuna 1988tik. Haren defendatzaileek, erlatibismotik, toleranteagotzat eta gatazkak konpontzeko hobetzat jotzen dute; Will Kymlicka (1962) talde-eskubide bereizien alde agertzen da, gutxiengoei gizarte zabalean moldatzen lagun diezaieten. Ez dago argi ideala gauzagarria denik, ezta, ikuspegi unibertsalista batetik, desiragarria denik ere.

Asimilazionismoa. Gutxiengoek edo etorkinek kultura nagusiaren arauak eta balioak hartu behar dituzte, propioak alde batera utzita, kulturalki bertakoengandik bereizezinak izan arte. Frantzia da adibide bat, frantsesaren eta identitate nagusi baten sustapenarekin. Etnozentrismotik nahiz unibertsalismotik uler daiteke, eta baita legez ezarri ere; era leunago batek proposatzen du etorkinak birsozializatzea, jatorrizko balioak ordezkatu gabe balio berriak erantsiz.

Segregazioa edo isolamendua. Gutxiengoak, batzuetan, legez behartuta daude kultura nagusitik bereiz bizitzera —juduen ghettoak Europan, III. Reicharaino—, edo horretara bultzatuta daude, beren ekonomiagatik edo hurbilekoengandik gertu bizi nahiagatik. Maiz, gainera, eskubideak eta aukerak mugatuta ikusten dituzte.

Integrazio selektiboa. Politika batzuek etorkinak hautatzen dituzte beren prestakuntzagatik, hizkuntzaren ezagutzagatik, enpleguaren beharrengatik edo kultura nagusiarekiko hautemandako «bateragarritasunagatik».

Pluralismo kulturala. Multikulturalismoaren eta asimilazionismoaren arteko oreka bilatzen du: aniztasunaren balioa aitortzen du eta, aldi berean, kultura zibiko partekatu baten garrantzia. Norberaren identitateari eustea sustatzen du, demokraziarekiko (§136), legearen nagusitasunarekiko eta Giza Eskubideekiko errespetuarekin batera, eta etorkinek harrera-herrialdeko bizitzan parte-hartze aktiboa izatea bultzatzen du. Alemania da haren eredua.

  1. Zalantzarik gabe, baditugu biziraupen-instintua eta egintza erreflexuak. Esan nahi dudana da ezin garela bizirauteko gure instintu urrien mende bakarrik egon: ez gaitu ezerk bultzatzen neguan hegoaldera migratzera, hegazti asko bezala, ezta janaria biltegiratzera ere, urtxintxak bezala.↩︎

  2. Mendebaldekook «eskimal» deitzen diegu; hitz horrek, antza, «haragi-jaleak» esan nahi du, eta iraingarria zaie. Beren buruei inuit deitzen diete, «gizakiak». Nahiago dut izen hori erabili.↩︎

  3. Heath, J. (2024). Methodological Individualism. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/methodological-individualism/↩︎

  4. Miller, S. (2025). Social Institutions. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2025 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2025/entries/social-institutions/↩︎

  5. Epstein, B. (2024). Social Ontology. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/spr2024/entries/social-ontology/ Formulazio klasikoa Searlerena da: Searle, J. R. (1995). The construction of social reality. Free Press.↩︎

  6. Bi terminoak bereizi gabe erabiltzen ditut, zehazki berdinak ez badira ere.↩︎

  7. Biki batek izan ezik, inork ez du gure genotipo bera; eta biki batek ere ez du partekatzen gure esperientzia bera.↩︎

  8. Oraindik badira kontaktatu gabeko herriak, inguruko gizarteekin inoiz harremanik izan ez duten gizarte txikiak. Oso hauskorrak dira —ez dute gizarte handiagoei aurre egiteko teknologiarik, ezta antigorputzik ere— eta salbuespen bakan-bakanak dira: araua kontaktua eta nahasketa da.↩︎

  9. «Kultura» mugatzen zaila bada, are gehiago «etnia», «arraza»ren eufemismo gisa jaiotako terminoa. «Arrazak» taldeak beren biologiaren arabera bereizi nahi zituen; «etniak», beren kulturaren arabera. Baina, kultura gauza bat ez denez, hura ere ez da irizpide garbia. Uler ezazu zentzu zabalean: bere kulturaren zati handi bat partekatzen duen eta besteengandik bereizten duten ezaugarriak dituen taldea —hizkuntza, sinesmenak, janzkera—. «Arrazakeria» «arraza»tik datorren bezala, «etnozentrismoa» «etnia»tik dator.↩︎