18. gaia · Erreala denaren izaera

Gizakumeek hitz bi bat egin eta esanahi kontraesankor eta funts gabeko bat eraikitzen dutenean ateratzen dena da. Mota honetako hitzak gorputz gorpuzgabea, edo (gauza bera dena) substantzia gorpuzgabea eta beste asko dira. Zeren, baiezpen bat faltsua denean, osagai dituen hitz biek elkartu eta bat eginda ez baitute inolako esanahirik.

—Thomas Hobbes, Leviathan, I, 4 · Naberanen itzulpena (Klasikoak, 1994)

Zeren, hautemanak izatearekiko erlaziorik gabeko gauza ez-pentsatzaileen existentzia absolutuari dagokionez, erabat ulertezin dirudiela esan behar baita. Euron «esse, percipi» da, eta ezin dute existentziarik ukan hautematen dituzten adimendu edo zer pentsatzaileetatik at.

—George Berkeley, Giza ezagutzaren printzipioei buruzko tratatua, I, 3 · Gabikagojeaskoaren itzulpena (Klasikoak, 1993)

§69 · Zer hartzen da errealtzat?

Amets batetik esnatu berri zara, hain bizia non ez baitzaude ziur bizi izan duzuna erreala den ala ez. Sentsazioak biziak ziren, eta amestu duzun istorioa oso sinesgarria da; baina badakizu dena amets batean gertatu zela. Esnatu ahala, esnaldiak azkar daramatza zure sentsazio onirikoen hondarrak. Hala ere, oraindik gogora ditzakezu elkarrizketak, koloreak eta ederki asko gerta zitezkeen gertaerak. Gertatu zen ala ez? Gogora al daiteke gertatu ez den zerbait? Amestu baduzu, ametsa existitu da; baina, izaera berekoak al dira amets irudikatu bat eta benetako gertaera baten oroitzapena?

Atzo parrandara atera zinen lagunekin, eta gaur, igandea, zerbait lasai hartzeko eta parranda gogoratzeko geratu zarete. Bakoitzak esperientzia kontatu ahala, ohartzen zara ez duzuela desberdin baloratzen bakarrik —bat inoiz ez bezala dibertitu zen; beste batentzat, beste asko bezalako egun dibertigarri bat izan zen; hirugarren batentzat, aspergarria; laugarren batek, berriz, oso gau txarra izan zuen—: badirudi gertaera desberdinak bizi izan dituzuela. Batek uste du liskarra beste koadrila batekoek hasi zutela; beste batek, zureek hasi zutela; eta zu ez zara gogoratzen liskarrik izan zenik ere. Zer gertatu zen benetan? Nork du arrazoia: batek, denek ala inork ez?

Gehitu horiei unitatea ireki zuten bi kasuak —Ugandako herrixka eta Spiderman—, eta lau modu oso desberdin dituzu zerbait errealtzat jotzeko, edo errealtzat jotzeari uzteko.

§70 · Itxura eta errealitatea: esentzialismoa, prozesualismoa eta erlazioa

Errealitate deitzen diogu benetan existitzen denari, irrealtasunari edo, are, fikzioari kontrajarrita. Errealitatea benetan diren gauzen multzoa da. Eta dena, existitzen denarekin identifikatzen dugu, kategoria desberdinak izan arren.

Errealitatea eta itxura. Oso zaila da izateaz eta errealitateaz hitz egitea; ezagutzaz eta egiaz bezainbeste, gehiago ez bada. Alde batetik, irudi dakiguke dena badela, eta kito, ez dagoela buelta gehiagorik emateko. Baina hizkuntzak, elkarri komunikatzeko eta elkar ulertzeko duen erabilgarritasun guztiarekin ere, muga asko ditu, eta hartan korapilatu eta hitzetan galdu gaitezke. Azken batean, nik errealitateaz edozer pentsatzen dudala ere, kontua da badela errealitate bat, mundu bat, ni parte naizena, nire borondatearekiko eta nik hartaz pentsatzen eta dakidanarekiko —edo dakidala uste dudanarekiko— arrotza dena, ez da hala? Beharbada ez dago errealitaterik nire gogamenaz haraindi. Edo pentsa dezaket, egon zein ez, berdin diola, ezin baitut ezagutu, ezta esperimentatu ere.

Auzi horiei erreala denaren arazoa deitzen diegu, eta filosofoek oinarrizko hiru planteamendu-mota proposatu dituzte horien inguruan.

Esentzialismoa

Esentzialismoak defendatzen du gauza bakoitzak esentzia bat duela, hots, hura dena izatea eragiten diona. Zaldi bat zaldia da, zaldi baten esentzia daukalako. Horregatik identifikatzen ditugu zalditzat handiagoak edo txikiagoak diren izakiak; urdinxkak, gorrixkak nahiz nabarrak; azkarragoak edo motelagoak. Denek esentzia bat partekatzen dute, beren ezaugarri partikularrekiko independentea dena, baina txakur baten esentziarekin nahastu ezin duguna, azken hauek ere lauoinekoak izan arren, eta marroiak ere badauden arren. Gainera, horregatik, hanka bat moztu dioten zaldi bat ez da zaldi izateari uzten: haren esentzia ez dago bere bizitzako gorabeheren mende, eta zaldi izatea edo ez izatea ez dago soilik lau hanka izatearen edo ez izatearen mende, ezta ilea arrosaz tindatuko bagenio ere. Horrela, errealitatea objektu estatikoz osatuta dago, eta aldaketak akzidentalak zaizkie, ez diote beren esentziari eragiten.

Platon (427-347 o.a.a.). Pentsatzen zuen kategoria bereko objektu guztiek esentzia bakar bat partekatzen zutela. Hau da, A zaldiak eta B zaldiak esentzia bera zutela, eta, funtsean, gauza bera zirela. Areago: esentzia hori existitu egiten zela, A zaldiaren eta B zaldiaren existentziatik independente. Hau da, biak hilko balira ere, haien esentzia komunak existitzen jarraituko lukeela. Azken batean, zuk zaldiak irudikatzen jarrai dezakezu munduko zaldi-ale guztiak desagertuta ere, eta zaldia zer den ulertzen jarraituko zenuke, ezta? Platonentzat, horrek adierazten zuen esentziak errealitate materialetik at existitzen zirela; zentzumenez hautematen dugun eta materiaz osatuta dagoen errealitatearen beste dimentsio batean existitzen zirela. Errealitatearen beste dimentsio horri mundu adigarria deitu zion —adimenaz atzeman daitekeelako, eta ez begiez— edo Formen mundua, Forma baitzen esentziei ematen zien izena. Esentzia horiek betierekoak dira, aldaezinak eta mundu materialeko gauzen kausak; haiek gabe, ez lirateke existituko zentzumenez hautematen dugun munduko gauzak eta objektuak. Horrela, Formen mundua mundu materiala baino errealagoa da.

Aristoteles (384-322 o.a.a.). Platonen dizipuluak, ordea, maisuaren teoria errefusatu zuen. Iruditzen zitzaion hark Formen mundua asmatu zuela batasunaren eta aldaketaren betiko arazo metafisikoa ebazteko (§78), baina gauzak korapilatu besterik ez zuela egin, auzia itxi gabe. Aristotelesentzat, existitzen den gauza bakoitzak badu esentzia bat, bai, baina zaldi edo txakur indibidual bakoitza zaldi edo txakur egiten duen esentzia hori indibiduoan berean sartuta dago. Hau da, ez dago Formen munduan larre batean ikusten dituzun zaldiei zalditasuna emango dien esentziarik; haietako bakoitza zaldi-esentzia baten eta zaldi bati dagokion materiaren aldi baterako batura da, eta multzo horri substantzia deitu zion. Horrela, guk gauza edo objektu deitzen duguna, Aristotelesentzat, lehen substantzia bat da: bere kabuz existitzen da, eta bakarra, errepikaezina eta partikularra da. Zaldi bat hiltzen bada, haren materia deskonposatu egiten da, eta haren esentzia, desagertu.

Nominalismoa. Esentzialismoaren aurka, postulatzen du ez dagoela propietate esentzialik, eta objektu oro indibiduala eta gainerakoetatik desberdina dela. Hauxe da unibertsalen arazoa, apur bat aurrerago landuko duguna (§74).

Prozesualismoa

Prozesualismoak defendatzen du gauzak ez direla izaten, bilakatzen direla baizik. Errealitatea ez da hainbeste substantzia guztien multzo estatiko bat, etengabe aldatzen ari den zerbait baizik, dinamismoa duena, beraz, ezaugarri; hau da, dauden prozesu guztien osotasuna.

Prozesuak aldaketa dakarten gertakariak dira. Prozesuek etengabe eragiten diote elkarri, eta horrela iristen dira izatera edo bilakatzen dira gauzak. Etengabeko aldaketak etengabeko sorrera eta suntsipena dakartza: gauza batzuk izatera irits daitezen, beste batzuek diren hori izateari utzi behar diote.

Prozesualismoaren adibide bikain bat, Filosofiaren jatorrian bertan, Efesoko Heraklito dugu (o.a.a. 540 inguru - o.a.a. 480 inguru): harengandik iritsi zaigu ezin garela bi aldiz ibai berean bainatu, bigarren aldiz murgiltzen garenean jada ez baitarama ur bera1. Harentzat, errealitatearen oinarrizko elementua sua zen: etengabeko aldaketan dago, eta atsedenik gabe eraldatzen du erregaia gar, argi eta bero.

Beste prozesualista ospetsu batzuk Hegel, Friedrich Nietzsche eta, batez ere, Alfred North Whitehead izan ziren, eta bakoitzak beste norabait eraman zuen bilakaera.

Georg W. F. Hegel (1770-1831). Historiara eta pentsamendura eraman zuen. Harentzat, egiazkoa den ezer ez dago geldi, eta mugitzen duena ez da kanpotik datorren bultzada bat: determinazio bakoitza, sakon aztertuta, partziala gertatzen da eta bere buruarekin kontraesanean amaitzen du, eta bere kontraesan horretatik jaiotzen da hurrengoa, aurrekoa ezabatzen ez duena, barruan gorde baizik, ezeztatuta eta jasota aldi berean. Mugimendu horri dialektika deitzen diogu, eta ez du deskribatzen bakarrik guk nola eztabaidatzen dugun: errealitate osoak nola egiten duen aurrera deskribatzen du2. Errepara iezaiozu horrek dakarrenari, ez baita makala: kontraesan bat zuzendu beharreko errakuntza izateari uzten dio, eta gauzak mugitzeko duten modua bihurtzen da.

Friedrich Nietzsche (1844-1900). Urrunago joan zen, eta erroari eraso zion. Aldatzen denaren atzean irauten duen zerbait bilatzeko ohitura —esentzia bat, arima bat, benetako mundu bat— ez da harentzat aurkikuntza bat, kontsolamendu bat baizik: beldur diogu isurian dagoen mundu bati, eta mugitzen ez den beste bat asmatzen dugu. Haren susmoa gramatikaraino iristen da, eta horixe izango duzu gainetik kentzen zailena: «tximistak distira egiten du» diozunean, esaldiak sinetsarazten dizu badela tximista bat eta, gainera, haren distiratze bat; tximista, ordea, distiratzea bera besterik ez da3.

Alfred North Whitehead (1861-1947). Intuizioa sistema oso bihurtu zuen. Filosofo baino lehen matematikaria, munduaren azken adreiluak gauzak ez direla proposatu zuen, gertakariak baizik: okasio aktualak deitu zien, gertatzearen gutxieneko unitateak, sortzen direnak, aurrekoetatik datorkiena jasotzen dutenak eta berehala agortzen direnak. Zuk «harri bat» deitzen duzuna, orduan, halako unitateen segida luze-luze bat litzateke, elkarren hain antzekoak eta hain jarraituak non, kanpotik, zerbait geldia dirudien. Harria ez da: harria gertatuz doa; poliki, besterik ez.

Hiruretako inork ez du ukatzen zure mahaia hor dagoenik. Ukatzen dutena da mahaia lehena denik. Esentzialistarentzat, mahai bat dago, noizean behin aldatzen dena; prozesualistarentzat, dagoena aldaketa da, eta «mahaia» da aldaketa-tarte bati ematen diogun izena, ukondoa bermatzeko astia emateko bezain motela denean.

Hurbilketa erlazionala

Hurbilketa erlazionala prozesualaren antzekoa da bere antiesentzialismoan, baina erreala dena gauzen arteko erlazioetatik abiatuta definitzen du, ez prozesu dinamiko gisa.

Hori ikusteko, hasi ezagutzen duzun kasu batetik: etxeko zaharrena izatea. Non dago, zehazki, zure propietate hori? Zugan ez, behintzat: zure ahizpa desagertuko balitz, zaharrena izateari utziko zenioke, zure atomo bakar bat aldatu gabe. Harengan ere ez. Bien artean dago, eta, hala ere, aski erreala da familia-bizikidetzaren erdia antolatzeko. Buru izatearekin, ezkerrean egotearekin edo bost euro balio izatearekin, gauza bera gertatzen da: billete batek ez darama balioa barruan, tinta daraman bezala; badu, guztion artean ematen diogulako (§34).

Teoriak ematen duen pausoa. Horaino, edonork onartuko dizu. Hurbilketa honek berezkoa du hau defendatzea: propietateak barrutik zituela zirudienak ere kanpotik dituela. Eztabaida ireki zuen kasua espazioa da. Isaac Newtonentzat (1642-1727), espazioa ontzi moduko bat da, gorputz orotatik hustuko bagenu ere existitzen jarraituko lukeena. Gottfried W. Leibnizentzat (1646-1716), horrek ez du ezer esaten: espazioa ez da gauza bat, gorputzak elkarrekiko kokatuta dauden ordena baizik; halako moldez non, gorputzik gabe, ez baitago ordenarik, eta ordenarik gabe, espaziorik ez. Galde iezaiozu Leibnizi non dagoen unibertso osoa, eta ez dizu galdera ulertuko: «non» hitzak unibertsoaren barruan bakarrik esan nahi du zerbait.

Hondoraino. Bertsio indartsuak arrazoibide hori partikuletaraino eramaten du: elektroi bat ez litzateke bere propietateak izan eta, gainera, erlazionatzen den objektu bat, erlazio-korapilo bat baizik; izan ere, masa, karga eta spina beste gauza batzuen aurrean jokatzeko moduak dira, eta ez dira beste inola deskribatzen uzten. Carlo Rovelli fisikariak (1956- ) horrelako irakurketa bat defendatzen du mekanika kuantikoarentzat: sistema baten propietateak ez lirateke absolutuak izango, harekin elkarreragiten duen sistemarekiko erlatiboak baizik4.

Egin behar zaion objekzioa. Dena erlazioak badira, zer da erlazionatzen dena? Terminorik gabeko erlazio batek ezkontiderik gabeko ezkontza baten antz handiegia du. Hurbilketa erlazionalaren defendatzaileak erantzuten du galderak berak dakarrela hark auzitan jartzen duen aurreiritzia —lehenik gauzak daudela, eta gero erlazionatzen direla—; baina komeni zaizu jakitea objekzioak bizirik dirauela, eta hau dela, hiru hurbilketetatik, gazteena eta gutxien finkatuena.

§71 · Jakintza metafisikoaren arazoa

Gai osoa daramagu esentziez, prozesuez eta erlazioez hizketan, eta galdera deserosoa egiteko ordua da: ezagutza al dira metafisikaren enuntziatuak? Esentzialistak zaldi-esentzia bat badela dioenean, edo prozesualistak erreala dena bilakaera hutsa dela, munduari buruzko zerbait egiazkoa edo faltsua baieztatzen ari al dira, urak ehun gradutan irakiten duela baieztatzen duenaren moduan? Ez da festa-hondatzaile baten galdera: Filosofiak jaso dituen kritikarik serioenetako bik horraxe jotzen dute, zehazki.

Kritika kantiarra. Badakizu jada Immanuel Kantentzat (1724-1804) beti ezagutzen dugula gure sentimenak eta gure adimenak jartzen dituzten baldintzen pean, eta berbaitango gauza gure irismenetik kanpo geratzen zaigula (§54). Metafisikarentzat, ondorioa birrintzailea da. Esperientzia posible ororen haraindian dagoenaz galdetzean —arima, jainkoa, mundua osotasun gisa hartuta—, arrazoiak bere kontzeptuekin lanean jarraitzen du, baina jada ahora zer eramanik gabe, eta korapilatu egiten da. Sintoma antinomiak dira: kontrako tesi-bikoteak —munduak hasiera bat izan zuen denboran, munduak ez zuen izan—, biak itxura ezin hobeko argudioz frogatzen direnak5. Diziplina batek gauza bat eta haren kontrakoa sendotasun beraz frogatzen dituenean, huts egiten duena ez da argudioa: diziplina da. Kontuz ondorioarekin, ez baitu esaten metafisika faltsua denik: ezin dela zientzia izan dio.

Arbuio positibista. Mende eta erdi geroago, hogeiko urteetan Vienaren inguruan bildutako filosofo, matematikari eta zientzialarien taldea —Vienako Zirkulua— askoz urrutirago joan zen. Haren irizpidea hauxe zen: enuntziatu batek zentzua du logikaren edo matematikaren egia bat bada, edo esperientziarekin kontrasta badaiteke; bi ate horietako batetik pasatzen ez dena, ez da batetik ere pasatzen. Egina duzu topo berifikazionismoa delakoarekin, zientziaren metodo gisa (§17); hemen ez da metodo bat: zentzuaren muga bera da. Eta errepara iezaiozu ondorioari, ez baita espero duzuna: metafisikaren enuntziatuak ez dira faltsuak —faltsu izateko, zerbait esan behar da—; ezer esaten ez dutela da kontua. Ez dago haiek errefusatu beharrik: erretiratu egin behar dira6.

Erantzuna, bi kolpetan. Lehena da irizpidea bere kabuz hondoratzen dela: ez da logikaren egia bat, eta ez dago hura egiazta dezakeen esperientziarik; beraz, bere neurgailu berarekin neurtuta, irizpide berifikazionistak ere ez du ezer esaten7. Bigarrenak gehiago axola du: «ez-zientifikoa» ez da «zentzurik gabea». Zerbait behagarritik kanpo erortzeak zientziatik kanpo uzten du (§64), ez pentsagarritik kanpo. Eta baduzu bere kabuz azaltzen den adibide bat: Demokritok (o.a.a. 460 inguru - o.a.a. 370 inguru) errealitatea partikula zatiezinez eta hutsez osatuta dagoela defendatu zuenean, ez zegoen —eta ezin zitekeen egon— hori egiazta zezakeen esperimenturik; beraz, hura metafisika hutsa zen; gaur, fisika da8. Kontrastatzeko modurik gabe jaiotzen den ideia bat, besterik gabe, zientziak hura kontrastatzen ikas dezan zain egon daiteke.

Orduan, zergatik eskaini unitate oso bat? Errepara iezaiozu, lehenik, honi: bi kolpe horiek Vienaren aurka doaz, ez Kanten aurka; haren objekzioak zutik dirau, eta unitate honek ontzat ematen du, ez baituzu frogatuko mundua berez nolakoa den. Zutik ez dagoena da hortik «orduan ez du ezer esaten» esatera dagoen jauzia. Eta galdera hauek ez dira erantzun gabe geratzen: zer dagoen, zer aldatzen den eta zerk irauten duen esateko ahoa irekitzen duzun bezain laster —eta fisikak egiten du, eta zuk zeuk egiten duzu goizero—, haietakoren bati erantzun diozu jada, ohartu gabe. Metafisikak ez dio ezagutzaren eraikinari solairu bat gehiago eransten: gainerako zientziek, lanean hasi ahal izateko, jarritzat ematen dituzten zimenduak berrikustera jaisten da. Itsu-itsuan egin dezakezu, edo arretaz egin dezakezu, eta unitate hau ez da besterik: arretaz egiteko saio bat.

  1. Esaldia, errepikatu ohi den moduan, Platonek hari egindako laburpena da (Kratilo 402a). Heraklitorengandik beragandik zerbait finagoa gorde da: «ibai berberetan sartzen direnei ur desberdinak isurtzen zaizkie» (B12 zatia). Aldea ez da txikia: Platonek irauten ez duen zerbait bihurtzen du ibaia; Heraklitok, aldatzen delako hain zuzen ere irauten duen zerbait, zu zeu izaten jarraitzen duzun bezala, duela urte batzuetako zelula bakar bat gorde gabe.↩︎

  2. Mesfidatu nonahi egozten zaion «tesia-antitesia-sintesia» eskemaz: hiztegi hori Fichterena eta haren dibulgatzaileena da, Hegelek ez zuen erabili bere filosofia deskribatzeko, eta «eskema bizigabea» deitzen zion hirukoiztasunaren erabilera mekaniko horri.↩︎

  3. Adibidea Moralaren genealogian dago (I, 13). Komeni da ñabardura: Nietzschek ez zuen eraiki Whiteheadena bezalako prozesuaren sistemarik, ezta horretarako asmorik izan ere, eta espezialistek ez dute filosofo prozesualen artean sailkatu ohi; serie honi dakarkiona da iraunkorrean sinesteak erro ez-teorikoak dituelako susmoa.↩︎

  4. Rovelli, C. (1996). Relational Quantum Mechanics. International Journal of Theoretical Physics, 35, 1637-1678. Gaur egun mekanika kuantikoaren interpretaziorik eztabaidatuenetako bat da, eta horrek ez du esan nahi nagusia denik: bat bera ere ez da. Posizio metafisikoaren adibide gisa dakargu hona, ez fisika finkatu gisa.↩︎

  5. Grier, M. (2022). Kant’s Critique of Metaphysics. In E. N. Zalta (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2022 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/kant-metaphysics/↩︎

  6. Uebel, T. (2024). Vienna Circle. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/vienna-circle/↩︎

  7. Positibistek beraiek ikusi zuten hori zetorrela. Alfred J. Ayerrek (1910-1989) defendatu zuen irizpidea «zentzua izatea»ren definizio bat zela, eta, beraz, analitikoa; Rudolf Carnapek (1891-1970), berriz, ez zela tesi bat, zientziaren hizkuntza antolatzeko proposamen bat baizik. Baina proposamen bat onartu edo errefusatu egiten da: ez du inor behartzen. Creath, R. (2026). Logical Empiricism. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/logical-empiricism/↩︎

  8. Egungo fisikaren atomoa ez da Demokritorena: zatitu egiten da, eta haren osagaiak ere bai. Zientziak azkenean ontzat eman zuena ez zen haren teoria, haren apustua baizik —azken unitateak daudela, eta haien artean hutsa dagoela—, hogeita hiru mendez metafisika besterik izan ez zena.↩︎