33. gaia · Gizarte-kontratua

Hauxe da Leviatan handi haren sorrera, edo, areago —begirune handiagoz hitz eginez—, jainko hilkor harena, zeinari zor baitizkiogu, Jainko hilezkorraren azpian, gure bakea eta gure defentsa.

—Thomas Hobbes, Leviatan (1651), XVII. kap. · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Gobernatua izatea da zaindua, ikuskatua, zelatatua, zuzendua, legez arautua, erregelamenduz lotua, sailkatua, doktrinatua, sermoiz hartua, kontrolatua, tasatua, balioetsia, zentsuratua eta agindua izatea, horretarako ez titulurik, ez jakintzarik, ez bertuterik ez duten izakien eskutik.

—Pierre-Joseph Proudhon, Idée générale de la Révolution au XIXe siècle (Iraultzaren ideia orokorra XIX. mendean, 1851), epilogoa · Clauderen itzulpena, frantsesetik

§130 · Sofistetatik natura-egoerara

Aurrekariak. Jakina, beti izan dira boterearen legitimazio jainkotiarraren aurkako ahotsak: batzuek jainkoaren (edo jainkoen) existentzia ukatzen zutelako, beste batzuek botere politikoa esfera jainkotiar-naturaz gaindikotik bereizten zutelako, edo boterea eskuratu nahi zutelako, besterik gabe.

Jada o.a.a. V. mendetik, filosofo sofistek auzitan jartzen zuten jainkotasunerako edozein apelazio. Abderako Protagorasengan (485-411 o.a.a.) aurkitzen dugu jada geroko teoria kontraktualisten oinarria. Argi zuen legea1 artifiziala eta konbentziozkoa dela; hau da, giza produktu bat dela, akordioaren eta gehiengoaren borondatearen bidez iristen garena. Ez dute jainkoek emana, eta komunitatearen komenentziaren arabera alda daiteke.

Kritiko guztien artetik, gizarte-kontratuan oinarritutako korronte oso bat nabarmenduko dugu, bere unerik gorena XVIII. mendean izan zuena, Europako monarkia absolutuen aurka egiten zutenean.

Zertan datza gizarte-kontratua? Filosofo kontraktualistek galdera hauek egin zizkioten beren buruari: ba al da antolaketa sozialaren forma naturalik? Nola gobernatuko genuke geure burua, egungo Estatuak existituko ez balira?

Horretarako, imajinatu egiten dute nolakoa izango litzatekeen giza izaera gizartetik at, «natura-egoera» deitu zioten horretan2. Denboran bidaiatu ahal bagenu eta historiaurreko gizakiak nola bizi ziren behatu, zer harreman mota ikusiko genuke haien artean?

Pentsamendu-esperimentu horretatik abiatuta, kontraktualistek ondorioztatzen dute zer gizarte mota eratu behar dugun eta zergatik makurtu behar dugun gobernuaren botere politikoaren mende.

Azken batean, guztiek defendatzen dute, jada existitzen diren gizarteetan jaiotzen bagara ere, inplizituki erabakitzen dugula gizarte horietako kide izatea; «gizartearekin kontratu bat sinatzen dugula», eta haren bidez gure askatasunaren edo gure eskubideen zati bat lagatzen dugula, aldi berean babesa eta geratzen zaizkigun askatasuna eta eskubideak errespetatuko direlako bermea jasotzen ditugula.

Ikus dezagun nola gauzatzen dituzten beren proposamenak XVII. eta XVIII. mendeetako hiru kontraktualista eragingarrienek, eta ideiak bizirik dirauela erakusten duen XX. mendeko batek.

§131 · Thomas Hobbes

Thomas Hobbes filosofo britainiarrak (1588-1679) 1651n idatzi zuen bere tratatu politikoa, Leviatan, eta hartan azaldu zuen bere gizarte-kontratuaren teoria.

Giza izaera. Gizakiok izaki berekoiak gara, eta plazera bilatuz eta oinazea saihestuz jokatzen dugu.

Natura-egoera. Nork bere biziraupena bilatzen du baliabide mugatuko mundu batean; beraz, gizonen artean ez dago lehia hutsa, gerra iraunkor bat baizik, guztiena guztien aurka. Hobbesen arabera, «gizonaren bizitza [natura-egoeran] bakartia, pobrea, ezatsegina, basatia eta laburra [da]»3.

Gizarte-kontratua. Oihan kaotiko horretan denok bizitzea saihesteko —han geure biziraupenagatik beragatik borrokatzen baikara, garapenerako inolako aukerarik gabe— modu bakarra elkartzea da; besteekin batera indartsuagoak gara. Baina nik hamar laguneko talde bat osatzen badut topatzen ditudan indibiduoengandik defendatzeko, haiek laster ohartuko dira nire aliantzak indartsuago egiten nauela, eta gauza bera egingo dute. Indartsuagoak izateko elkartzen bagara, arazoa lekuz aldatu besterik ez dugu egiten: elkarren aurka borrokan ari diren indibiduoen ordez, elkarren aurka borrokan ari diren taldeak izango ditugu.

Irtenbide bideragarri eta behin betiko bakarra da indibiduook gure eskubideak gobernari bati lagatzea, guztiok goberna gaitzan, babesaren eta segurtasunaren truke. Horrela sortzen dugu gizarte-kontratua, zeinaren bidez gizartea sortzen baita eta natura-egoera gainditzen baitugu.

Gobernuaren eginkizuna. Hobbesek defendatzen du legeak —guztiok elkar hil ez dezagun eragotziko dutenak— betearazteko adina botere duen gobernu bakarra botere absolutu bat dela, monarkia absolutu bat4.

Askatasun zibilak. Monarkaren araberakoak izango dira; indibiduook eskubide askori uko egin behar diegu. Baina Hobbesek ez du nahi diktadura arbitrario eta injustuen uztarpean bizi gaitezen. Bada mekanismo bat, itxuraz txikia baina erabakigarria, egoera horretan eror ez gaitezen. Nork nahiko luke indartsuenaren legearen pean bizitzetik gobernu batek esklabotua eta ezereztua izatera igarotzea?

Areago. Norbait delitu batengatik legez eta legitimoki heriotzara kondenatzen badute, kontratutik aske geratzen da, hark jada ez baitu babesten. Egiaz, ihes egiteko benetako aukera gutxi izango du, baina bere eskubidean legoke.

Irudi dakizuke Hobbes ezkor petral bat dela. Eta bada. Baina izan ezazu kontuan Ingalaterrako gerra zibil odoltsua bizi izan zuela, eta hark zirrara sakona eragin ziola. Haren pentsamenduak sistema politiko bat oinarritu nahi du, beste anaiarteko gerra bat saihestuko duena. Hala ere, «Homo homini lupus» («gizona otso da gizonarentzat») topiko latindarraz gogoeta egiten duen aipuan egiaztatu dugunez, gizonaren bizitza natura-egoeran iluna zen bezainbeste zen distiratsua gizartean; behintzat, behar bezala eratutako gizarte batean5.

Desberdintasuna. Hobbesen ustez, pertsonen arteko desberdintasunak naturalak eta beharrezkoak dira, eta uste du gizarte-egitura hierarkikoak behar ditugula garatzeko.

Kritika. Zalantzan jar ditzakegu Hobbesen proposamen politiko batzuk:

  1. Antropologia. Hain berekoiak al gara gizakiok? Zalantzarik gabe, gai gara maltzurkeria, ankerkeria eta berekoikeria izugarria erakusteko, baina baita ontasuna, altruismoa eta elkartasuna ere. Zergatik hautatzen du Hobbesek gure aurpegirik txarrena bakarrik, gu espezie gisa erretratatzeko?
  2. Bizkarroi sozialak. Ezinezkoa da Estatuak denok etengabe zelatatzea. Delitua indarrez bakarrik eragozten bada, harrapatua izango ez dela uste duen kriminalak ez du zertan gizarte-kontratua bete.
  3. Espekulazioa. Natura-egoera erabat imajinarioa da, eta baliteke Hobbesek bere aurreiritzi monarkikoak sartzeko erabiltzea.
  4. Totalitarismoa. Subiranoen boterea hain da itzela, non gizartea Estatu totalitario bihur baitezake.

§132 · John Locke

John Locke (1632-1704) ere britainiarra izan zen. Politikari buruzko haren obrarik eragingarrienak Gobernu zibilari buruzko bi tratatu du izena, eta 1690ekoa da.

Giza izaera. John Lockeren arabera, gizakiok Jainkoak emandako berezko eskubideak ditugu, eta, horregatik, besterenezinak dira6. Garrantzitsuenak bizitza, askatasuna eta jabetza pribatua dira.

Natura-egoera. Lockeren natura-egoera ez da Hobbesena bezain negatiboa eta ezkorra. Indibiduoek beren berezko eskubideak defendatzeko eskubidea dute, baina ez daude guztiak guztien aurka borrokan.

Gizarte-kontratua. Zergatik sartuko lirateke indibiduoak gizarte-kontratuan, natura-egoeran hain gaizki bizi ez badira? Lehenik eta behin, guztiok gure eskubideak geure aldera jokatuz defendatu nahiko genituzkeelako, eta, beraz, mesede egingo ligukeelako gure auzietan arbitro neutral bat izateak. Horixe da Estatua: gure berezko eskubideak —bereziki jabetza pribatuarena— legearen nagusitasunaren bidez ondoen berma ditzakeen erakundea.

Gainera, gizartean bizitzeak onura nabariak ditu bakoitza bere aldetik bizitzearen aldean. Estatuak sustatzen duen gizarte zibilak aukera ematen digu elkarlanean aritzeko, elkarri laguntzeko eta indibiduoek bakarka baino helburu handinahiagoak ezartzeko.

Gobernuaren eginkizuna. Hori bermatzeko ez da behar gobernu autoritario edo absolutistarik. Izan ere, onena gobernu mugatu bat da —monarkia bat zein gobernu konstituzional bat—, berezko eskubideak bermatuko dituena, erlijio-aniztasunarekiko tolerantea eta plurala.

Gobernuaren muga horiek Estatuaren mekanismoetan daude jasota, botere legegilearen, betearazlearen eta judizialaren banaketarekin, elkar kontrolatuko baitute (§137). Locke bai dela monarkia absolutuaren erabat aurkako pentsalari politikoa.

Gobernuaren legitimitatea herritarren adostasunetik dator, eta haiek eskubidea dute tiraniaren eta gobernu injustuaren aurka matxinatzeko.

Askatasun zibilak. Indibiduoek ezin dituzte beren eskubideak laga, berezkoak eta besterenezinak baitira. Ulertzekoa denez, eskubide horiek besteenekin bateragarriak izan behar dute eta modulatuta egongo dira, baina, printzipioz, geuk atxikitzen ditugu.

Desberdintasuna. Lockek ez du defendatzen guztiok berdinak garenik; soilik eskubide berberak eta legearen aurreko berdintasuna ditugula, eta hori oso bestelako kontua da.

Desberdintasun ekonomikoak ahaleginak eta lanak justifikatzen dituzte. Lockeren arabera, gure lanaren fruiturako eskubidea dugu, jabetza pribatuaren berezko eskubidea dugulako. Nik lan egiten badut eta asko ekoizten badut, aberasteko eskubidea dut, zuk bezalaxe. Zuk lanik egiten ez baduzu eta ahalegintzen ez bazara, ez duzu ondasun-oparotasunerako eskubiderik. Aberasten ez bazara, zeure kontua da.

Locke izugarri eragingarria izan zen AEBetako Konstituzioan eta pentsamendu liberalean, batez ere askatasunaren eta jabetza pribatuaren eskubideen aldeko defentsagatik. Seguru bi eskubide horien konbinazioak diskurtso politikoren bat dakarkizula gogora.

Kritika. John Lockeren ideia politikoei egindako kritikak hiru argudio nagusi ditu:

  1. Jainkoaren papera. Lockeren berezko eskubideak Jainkoarengan oinarritzen dira. Natura-egoera, Jainkorik gabe, Hobbesek deskribatutakotik hurbilago legoke. Izan ezazu kontuan Lockeren garaian ateoen proportzioa askoz urriagoa zela.
  2. Lege naturalei buruzko adostasunik eza. Lockek uste du erraz aurkitzen ditugula lege naturalak arrazoiaren bidez, baina berak aipatzen dituen eskubide konkretuek ez dute adostasunik biltzen, ezta pentsalari kristauen artean ere. Izan ere, arrazoia erabiltzen zuten beste hainbat pentsalarik oso bestelako eskubide-zerrendak sortu dituzte.
  3. Klase-alborapena. Lockeren Tratatua bera gizarte zibilaren edo gizarte-kontratuaren egoeran idatzita dagoenez, jabetza pribatuaren justifikazio bihurtzen da. Hau da: baliteke natura-egoeran guztiok gure lanaren emaitza besterik ez izatea. Baina gizartea sortu zenetik, batzuk besteen bizkar aberastu dira. Une batean, Lockek dio bere zerbitzarien lanaren emaitza Lockerena berarena dela.

§133 · Jean-Jacques Rousseau

Rousseau (1712-1778) pentsalari suitzarra izan zen, eta bere pentsamendu politikoa Hobbesenaren eta Lockerenaren aurka eraiki zuen. Pentsalari suitzarrak beti hitz egin zuen ozen eta argi; horregatik, haren liburu asko debekatu egin zituzten, eta jazarpenetik ihesi bizi behar izan zuen. Izan ere, hainbat alditan utzi behar izan zuen bere etxea.

Nabarmentzekoa da haren 1762ko Gizarte-kontratua obra, hitz hauekin hasten dena:

Gizona libro sortu da, eta orotan burdinetan dago. Besteen nagusia dela uste duena haiek baino esklaboago da. Nola gertatu da mudantza hori? Ez dakit. Zerk egin dezake aldakuntza hori legitimo?

—Jean-Jacques Rousseau, Gizarte-kontratua, I, 1 · Oyharçabalen itzulpena (Gizarte-Hitzarmena, Klasikoak, 1993)

Rousseauren helburua, Gizarte-kontratua idaztean, botere legitimoaren iturriak eta mugak ezartzea zen, beste pentsalari kontraktualisten ildotik. Haren kasuan ere, boterearen legitimitatea gizarte-kontratutik edo hitzarmen batetik dator. Hitzarmen horren arabera, indibiduoek osatutako taldeak gorputz politiko bihurtzen dira: borondate orokorrak edo borondate kolektiboak ezaugarritutako osotasun bat, kolektiboa osatzen duten zatien borondateen batura baino gehiago dena.

Giza izaera. Antropologia hobbestarraren aurka, Rousseauk uste zuen gizakia ona dela natura-egoeran, eta zibilizazioa dela hura usteltzen duena.

Gizarte-kontratua. Hobbesek eta Lockek bezala, Rousseauk ere ez du uste antzina gizonak fisikoki bildu zirenik eta tratatu bat zin egin zutenik. Gizartearen hasiera simulatzeko tresna bat besterik ez da, Estatuaren egitura azaleratzen lagunduko diguna.

Asko dugu irabazteko, bakarrik bizi beharrean sozialki lankidetzan bizi bagara. Gizarteak eskaintzen duen bizitzaren eta jabetzaren babesa pizgarri ona da lankidetzarako.

Natura-egoera. Hasiera batean, badirudi Rousseauk bi ideia kontrajartzen dituela. Alde batetik, gizon guztiok dugun askatasuna goresten du, baita natura-egoeran ere. Bestetik, gizartean bizitzea onuragarria dela defendatzen du. Eta, hala ere, gure askatasun naturala gure gizatasunaren beharrezko zati bat da: hari uko egingo bagenio edo esklabo bihurtuko bagina, erabat gizaki izateari utziko genioke. Gizarteak askatasun oro kenduko baligu, absurdoa litzateke hartan bizitzea onartzea, bidean gure gizatasuna galduko genukeelako.

Rousseauk erronka izugarria du aurrean. Nola bizi gaitezke gure askatasuna murrizten ez duen Estatu batean? Hobbesen eta Lockeren pentsamenduan nabaria da askatasuna murrizten dugula, nahita, trukean babesa jasotzeko. Rousseauk, ordea, dio bere gizarte-kontratuaren bertsioak bi gauzak uztartzen dituela. Hori lortzeko, borondate orokorraren doktrina ezartzen du.

Borondate orokorra. Estatuko kide diren indibiduoek helburu komunak dituzte. Borondate orokorra Estatuaren borondatea da, eta haren helburua ongizate komuna da.

Hobeto ulertuko dugu borondate orokorra, guztien borondatearekin konparatuta. Demagun Estatu batean pertsona guztiek nahi dutela zergak jaistea. Horixe da guztien desira. Baina zergak jaisteak gehiengoaren ongizatea murriztea badakar, ez litzateke aplikatu behar. Beraz, borondate orokorra da zergei eustea.

Askatasun zibila. Gure desira pertsonalak sarritan baztertu behar baditugu gehiengoaren mesedetan, gure askatasuna askotan ikusiko da murriztuta. Rousseauren arabera, bestalde, borondate orokorra betetzea da askatasunaren forma gorena. Askatasun zibila da, ez natura-egoeran ditugun irrikak asetzeko askatasuna.

Legegilea. Estatuaren arrakasta eta iraupena haren konstituzioaren izaeraren araberakoak dira. Ezinbestekoak dira lege egokiak, eta legegile batek sortu behar ditu. Legeak sortzea da legegilearen zeregin bakarra. Legegilea aldi berean gobernari balitz, legeak bere alde egiteko tentazioa izan lezake, eta horrek botere itzela emango lioke. Legegileak ezin du lege-multzo ideal bat proposatu, Estatuko kideen egoera eta izaera kontuan hartu gabe. Legegileak egoerara egokitutako legeak sortu behar ditu.

Gobernua eta subiranoa. Rousseaurentzat alde nabarmena dago gobernuaren eta subiranoaren artean. Ez dira gauza bera. Subiranoa herritar guztien batura da. Gobernua, berriz, subiranoak agindutako politika orokorra betearazten duen indibiduo taldea da.

Estatuak borondate orokorra betetzen ez badu, ez da Estatu perfektua izango, eta orduan subiranoa beste bat izango da: monarka bat, adibidez. Pertsona batek ez luke izan behar gehiengoaren borondatea ezeztatzeko ahalmenik. Bere garaian, oso polemikoa izan zen herritarren gobernuaren aldeko apustua.

Gobernu motak. Rousseauk hiru gobernu mota posible proposatzen ditu, eta ez du haietako bakar bat hautatzen. Hautespenezko aristokrazia argi eta garbi lehenesten badu ere, demokrazia eta monarkia ere posible dira, lekuaren egoeraren arabera7.

  1. Demokrazia. Rousseauk zuzeneko demokraziaz dihardu, eta horrela deitzen dio gobernua —botere betearazlea— guztien edo herritar gehienen esku egoteari; ez subiranotasunari, hura beti baita herri osoarena eta ez baita inoiz eskuordetzen. Zuzeneko demokrazian, herritar bakoitzak auzi guztietan eman dezake botoa. Horrek Estatu txikietan bakarrik funtziona dezake, erabaki sinpleak hartu behar dituztenetan8.
  2. Aristokrazia. Rousseauk hiru aristokrazia planteatzen ditu: hautetsia, naturala eta oinordetzazkoa. Onena, jakina, lehena da. Kasu horretan, gobernua beren nolakotasun egokiengatik hautatutako indibiduo talde batek osatuko luke. Hauteskundeak dira gobernariek beren interesak subiranoarenen aurretik jarriko ez dituztelako bermea. Eta kontuz oso errepikatua den nahasbide batekin, aurreko paragrafoari erreparatuz gero desegiten erraza baita: gure sistema parlamentarioa «hautetsitako aristokrazia» gisa deskribatu ohi da, eta ez benetako demokrazia gisa, eta etiketa baliagarria da, baina egungo zientzia politikarena da, ez Rousseaurena. Berak hautespenezko aristokrazia deitzen dio gobernu bati, zeinaren kideak hautatzen baitira herriak bilduta legeak egiten jarraitzen duen bitartean; gure izenean legeak egiten dituen parlamentu bat ez litzaioke irudituko hautespenezko aristokrazia bat, herria subirano izateari utzi dion Estatu bat baizik. Zuzeneko demokrazia eta ordezkaritzazkoa konparatzean landuko dugu (§136).
  3. Monarkia. Gobernuaren boterea bakar baten esku jartzean datza, eta arrisku ugariko gobernu forma da. Rousseauren arabera, monarkek ez dituzte karguak onenekin betetzen, gortearen aurrean ondoen «itxurak egiten» dituztenekin baizik. Horregatik dira txarrak gobernu monarkikoak, bereziki oinordetzazkoak, haurrei, munstroei edo gauzaezei ematen baitiete boterea.

Desberdintasuna. Horixe da Rousseauk bere beste obra politiko handia eskaini zion gaia: Gizakien arteko desberdintasunaren jatorriari eta oinarriei buruzko diskurtsoa (1755). Han bi desberdintasun bereizten ditu: naturala edo fisikoa —adina, osasuna, gorputzaren indarrak eta baita espirituaren nolakotasunak ere—, inoren borondatearen mende ez dagoena, eta morala edo politikoa —aberastasuna, ohorea, agintea eta obediarazteko boterea—, konbentzio modu baten mende dagoena eta gizonen adostasunak ezarria, edo gutxienez baimendua, dena. Bigarrena, haren arabera, jabetzarekin jaiotzen da: «lursail bat hesitu ondoren “hau nirea da” esatea bururatu zitzaion lehena, hori sinesteko bezain jende xaloa aurkitu zuena, huraxe izan zen gizarte zibilaren benetako fundatzailea»9.

Eta errepara iezaiozu Lockerekiko aldeari —orrialde batzuk gorago hark ere jabetza lanetik sorrarazten baitzuen—, ez baita ematen duen aldea. Lockek bide hori jabetza justifikatzeko egiten du: harengan jabetza berezko eskubide bat da, Estatuaren aurrekoa, eta gobernua hura babesteko existitzen da. Rousseauk bide bera ondorio hori ukatzeko egiten du: lanetik jabetzaren ideia sor daiteke, baina ez eskubide bat, eskubidea konbentzioarekin bakarrik agertzen baita. Lockerengan legitimitatea fundatzen duenak, harengan desberdintasuna fundatzen du.

Kritika. Rousseaurena bikoitza da:

  1. Askatasunaren ingurukoa. Rousseauk aldarrikatzen duen askatasun zibilak menderatze gogor bat ekar lezake, borondate orokorraren izenean Estatu totalitario bat justifikatzera irits baitaiteke. Adibidez: zer gertatzen da gehiengoaren onaren izenean egindako legeek gutxiengo bat zapaltzen dutenean? Rousseau, jakina, ez zegoen zapalkuntzaren alde, baina haren pentsamendu politikoaren balizko ondorio praktiko bat da.
  2. Nola jakingo dugu zertan datzan borondate orokorra?

§134 · John Rawls

John Rawls (1921-2002) filosofo estatubatuarra izan zen, eta bere 1971ko Justiziaren teoria obran modu bat proposatu zuen Aristotelesek (384-322 o.a.a.) banaketa-justizia deitzen zuenaren problema konpontzeko (§123), hau da, gizarte batean ondasunak modu justuan banatzeko era.

Natura-egoeraren ordez. Rawlsek gizarte-kontratuaren kontzeptua berreskuratu zuen, baina XX. menderako eguneratua. Ez zuen imajinatu gizarterik gabeko historiaurreko egoera bat; egungo egoera historikotik abiatu zen, hura hobetzen saiatzeko. Natura-egoeraren ordez, pentsamendu-esperimentu bat planteatu zuen, eta hartan jatorrizko posizioaz hitz egiten du.

Desberdintasuna. Zaila da ez ohartzea gure gizartea desberdina dela: ez ditugu guztiok aukera, diru, lan, oporraldi, ospe edo gizarte-posizio berberak.

Jatorrizko posizioa eta ezjakintasunaren estalkia. Unitatea irekitzean idatzi zenuen gizarte hura —zer laukitan suertatuko zinen jakin gabe— Rawlsena da. Berak jatorrizko posizioa deitzen dio abiapuntuko egoera horri, eta ezjakintasunaren estalkia, zeure burua zeure diseinuaren barruan ikustea eragozten zizun horri.

Errepara iezaiozu jokaldiari, ematen duena baino azkarragoa baita. Rawlsek ez dizu eskatzen eskuzabala izateko: zeure interesaren atzetik ibiltzen uzten dizu, nahi adina. Egiten duen gauza bakarra da berekoikeria plan bideragarri bihurtzen duen datua kentzea. Jakin gabe gizon ala emakume jaioko zaren, osasuntsu ala gaixo, azkar ala motel, aberats ala pobre, ikasketekin ala ikasketarik gabe, klase pribilegiatu bat eraikitzeak negozio ona izateari uzten dio: litekeena baita zuk hura behetik begiratzea. Eta orduan norberaren interesa —arazoa zena— bultzaka hasten da gizarte baterantz, non bizi ahal izango baita mailarik apalenean ere.

Hiru printzipioak. Nola antolatuko luke Rawlsek berak gizartea, egoera hori emanik? Haren ustez, beste edozein izaki arrazionalek egingo lukeen era berean10. Rawlsen ustez, hiru printzipio daude gizarte justu bat gidatu behar dutenak, eta lehentasun-hurrenkera bat dago haien artean. Lehena da garrantzitsuena, eta ezin gara bigarrenera igaro hura bermatu arte. Helburua justizia ekitate gisa lortzea da.

  1. Askatasunaren printzipioa. Pertsona orok eskubide bera izango du oinarrizko askatasunen sistemarik zabalenerako, guztientzako antzeko askatasun-sistema batekin bateragarria den heinean. Hau da, norbaitek askatasun jakin bat badu edo merezi badu, guztientzat egon beharko du eskuragarri. Intoleranteek ere askatasuna izan behar dute… besteena murrizten saiatu arte. Askatasuna gauzatu ahal izateko, legearen nagusitasuna behar da.

  2. Aukera-berdintasun bidezkoa. Guztiok aukera berberak izan beharko genituzke; bestela, diskriminatuak izateko arriskuan gaude. Baina kontua ez da gizarteak diskriminazioaren aurkako neurriak soilik ezarri behar dituela: neurri positiboak edo proaktiboak ere jaso behar ditu, adibidez, hezkuntzaren bidez11.

  3. Desberdintasunaren printzipioa. Gizarte- edo ekonomia-desberdintasun oro toleratu behar dugu, baldin eta gizarteko kide kaltetuenei onurarik handienak ematen badizkiegu. «Maximin» estrategia da: minimoa maximizatzea edo aldea murriztea.

    Ikus dezagun adibide bat. A egoeran, gizartearen % 90ek oso soldata ona jasotzen du, baina gainerako % 10ek ez du soldata duinik. B egoeran, gehiengoak A egoerako % 90 horrek baino soldata askoz txikiagoa du, baina guztiek dute soldata duin eta nahikoa. Zein egoera da justuena? Rawlsen arabera, argi eta garbi, B, minimorik altuena duena baita. Beste era batera esanda: aberatsak egotea nahi duzu? Ederki, baina horretarako aurrez bermatu behar duzu ez dagoela pobre oso pobrerik, edo guztiek duintasunez baino gehiago bizi ahal dutela.

Kritika. John Rawlsen ideiei egindako kritikak lau argudio nagusi ditu:

  1. Estalkia ezin da erabat jaitsi. Ezinezkoa da benetan ezjakintasunaren estalkiaren atzean ezkutatzea: ez gara gauza gure ezaugarri pertsonaletatik aparte pentsatzeko, ezta benetan neutrala den posizio batetik erabakitzeko ere. Rawlsek erantzungo lioke horri esanez horrek haren metodoa praktikan jartzeko zailtasuna azpimarratzen duela soilik, ez metodoak balio ez duenik, ezta, bere inperfekzioa gorabehera, eskura dugun tresnarik onena ez denik ere.
  2. Frogatu beharko lukeena jotzen du jakintzat. Aurpegiratzen zaio, halaber, gizarte liberal eta tolerante bat aurresuposatzea, non guztiok gure bizimodua autonomia indibidual handiz garatu baitezakegu; hau da, balio liberalak jakintzat jotzea, edo bere proposamen politikoaren atzean ezkutatzea. Azken batean, guztiok dugu —ez Hobbesek, Lockek eta Rousseauk bakarrik— antropologia bat, edo ideia batzuk gizakiok nolakoak garen, nola jokatzen dugun eta zer nahi dugun azaltzen dutenak.
  3. Ez du zoriona maximizatzen. Utilitaristek aurpegiratzen diote Rawlsi ez duela gehiengoarentzako zoriona maximizatzen.
  4. Maximina ez da estrategia arrazional bakarra. Kritikarik handienak, ordea, ukatu egiten du minimorik altuena ziurtatzea hautatzeko modu arrazional bakarra denik. Hau da, oraintxe ikusi dugun A egoeraren alde egitea B egoera hautatzea bezain arrazionala litzatekeela dio. Azken batean, pertsona guztiek ez dute estrategia seguruen arabera jokatzen: guztiok gaude prest, neurri handiagoan edo txikiagoan, geure posizioa hobetzeko aukeraren aurrean arriskatzeko.

§135 · Kontratua, aztergai

Ikusi berri ditugun lau pentsalariek eztabaidatzen dute zer kontratu sinatuko genukeen, ez kontratuaz hitz egiteak zentzurik ba ote duen. Beste bi ahotsek —batek defendatzen du, besteak eraitsi egiten du— dispositiboa bera epaitzeko balioko dizute.

Kantek erreskatatzen du. Objekzio nabariari —«baina hori ez zen inoiz gertatu»— Immanuel Kantek (1724-1804) erantzunik dotoreena ematen dio: jatorrizko kontratua ez da gertaera historiko bat, eta ez du izan beharrik; arrazoiaren ideia erregulatzaile bat da. Neurtzeko makila baten gisara funtzionatzen du. Legegileak bere buruari galdetu behar dio ea onartzear duen legea herri oso batek onetsi ahal izango zukeen; erantzuna ezezkoa bada, legea injustua da. Ez du axola inork ezer ez sinatu izanak: axola duena da galdera egin daitekeela, eta legegilea behartzen duela.

Humek desmuntatzen du. David Humek (1711-1776) beste hegaletik erasotzen du, Of the Original Contract (Jatorrizko kontratuaz, 1748) lanean. Onartzen du halako itun batek gobernu legitimo bat funda zezakeela, baina ukatu egiten du existitzen direnetako bakar bat ere hark fundatu zuenik: Estatuak konkistatik eta usurpaziotik jaiotzen dira, eta ohituraz mantentzen dira. Eta isilbidezko adostasuna, herrialdean geratzean —alde egin beharrean— ematen dugun hori? Hemen Humek ahazten ez den irudi bat uzten du: nekazari pobreak obeditzea onartzen duela esatea, emigratzeko aske delako, esatea bezala da lotan zegoela ontzi batera igoarazitako gizon batek bidaia onartzen duela, itsasora salto egin eta itotzeko aske delako12. Obeditzen dugu, ondorioztatzen du, gobernurik gabe gizarteak ez lukeelako funtzionatuko; eta arrazoi hori zintzoagoa da inork sinatu ez duen kontratu bat baino.

Behin ikusita proposamen hauek botere politikoaren jatorriaz eta legitimazioaz, eta gizartea nola antolatu eta egituratu beharko genukeen: nork gobernatu beharko lukeela uste duzu? Zer baldintzatan, zer mugarekin edo zer helbururekin? Nola antolatu beharko genuke gizartea, eta zer irizpideren gainean?

  1. Guk, gure testuinguruan, gobernuaz edo Konstituzioaz hitz egingo genuke.↩︎

  2. Esapide oso zehatza da, baina bere bi osagaietan arreta eskatzen duena. Erreparatu biek minuskula daramatela. Hemen «egoera» ez da «Estatua»: egoera edo kondizioa esan nahi du; jatorrizko hizkuntzetan hitz bera erabiltzen da bietarako («estado», «state»), eta hortik dator nahasteko arriskua. «Natura-» osagaiak, berriz, gizarteak usteldu gabeko giza izaerari egiten dio erreferentzia; gizaki hura, jakina, Naturan bizi zen, baina hori beste kontu bat da.↩︎

  3. «Halako baldintzetan ez dago lekurik industriarentzat, haren fruitua ziurgabea baita; eta, ondorioz, ez dago lurraren lanketarik; ez nabigaziorik, ez itsasoz inporta daitezkeen salgaien erabilerarik; ez eraikin erosorik; ez indar handia eskatzen duten gauzak mugitzeko eta lekualdatzeko tresnarik; ez lurraren azalaren ezagutzarik; ez denboraren konturik; ez arterik; ez letrarik; ez gizarterik; eta, guztietan okerrena dena, etengabeko beldurra eta heriotza bortitzaren arriskua daude; eta gizonaren bizitza bakartia, pobrea, ezatsegina, basatia eta laburra da». —Thomas Hobbes, Leviatan (1651), I, XIII · Clauderen itzulpena, ingelesetik; jatorrizkoa jabari publikoan dago.↩︎

  4. Bai, bazirudien kontraktualistek monarkia absolutuetatik libratuko gintuztela, eta haien proposamenak bide horretatik doaz, baina haietako lehenak egin zuena izan zen monarkia absolutua justifikatzeko eta legitimatzeko modu berri eta original bat aurkitzea, legitimazio jainkotiarraren bazterretik. Ate hori behin irekita, aukera irekitzen da ez bakarrik Jainkoa, baita monarka absolutuak ere alde batera uzteko.↩︎

  5. «Inpartzialtasunez hitz eginda, bi esaerak dira oso egiazkoak: gizona gizonarentzat Jainko-modu bat dela, eta gizona gizonarentzat benetako otso bat dela. Lehena egiazkoa da herritarrak elkarren artean konparatzen baditugu, eta bigarrena, hiriak konparatzen baditugu». —Thomas Hobbes, De cive (1642), eskaintza-epistola · Clauderen itzulpena, ingelesetik; jatorrizkoa jabari publikoan dago.↩︎

  6. Hobbesek ez bezala, Lockek monarka absolutua alde batera uzten du, baina ez da libratzen jainkozko figuratik; boterearen jainkozko jatorriaren teorien aldean, ordea, alde erabakigarri batekin: Jainkoak mundua sortu du eta guztioi eman dizkigu berezko eskubideak; beraz, elkarren artean berdinak ez bagara ere, legearen aurreko berdintasuna dugu.↩︎

  7. Komeni da bi plano ez nahastea. Rousseaurentzat, subiranotasuna beti da herri osoarena eta ez da eskuordetzen; hemen eztabaidatzen dena gobernua da, hau da, nork betearazten duen. Plano horretan hautetsitako aristokrazia nahiago du, eta zuzeneko demokraziaz idazten du ezen «Baldin jainko populurik balitz, bere burua demokratikoki goberna lezake. Hain perfektua den gobernamendua ez da egoki gizonentzat» (Gizarte-kontratua, III, 4 · Oyharçabalen itzulpena (Gizarte-Hitzarmena, Klasikoak, 1993)).↩︎

  8. Bitxia bada ere, gaur egun oraindik erreferendum asko egiten dira Suitzan, eta haietan herritarrek era guztietako auziez erabakitzen dute.↩︎

  9. Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes (1755), bigarren zatia. Clauderen itzulpena, frantsesetik; jatorrizkoa jabari publikoan dago.↩︎

  10. Honek Kanten inperatibo kategorikoa gogorarazten badizu, ez zabiltza oso bide okerretik.↩︎

  11. Hauxe da, hain zuzen, askatasun positiboaren lurraldea (§126): ez da aski inork niri ez eragoztea; ahal izatea behar da.↩︎

  12. «Ederki baiezta genezake gizon batek, ontzi batean irauteagatik, libreki onartzen duela kapitainaren agintea, nahiz eta lotan zegoela eraman zuten ontzira, eta ozeanora salto egin eta hil behar duen, hura uzten duen unean». —David Hume, Of the Original Contract.↩︎