28. gaia · Nietzscheren moral amorala

Ekintza batek errukitik sortu den neurrian bakarrik du balio morala; beste edozein motibotatik datorren ezeinek ez du. […] Errukia da justizia libre ororen eta lagun hurkoarenganako benetako maitasun ororen oinarri erreala.

—Arthur Schopenhauer, Über die Grundlage der Moral (Moralaren oinarriaz), 16. atala · Clauderen itzulpena, alemanetik

Zer da ona? Gizakiarengan botere-sentimendua, botere-nahia, boterea bera goratzen duen guztia. Zer da txarra? Ahuleziatik datorren guztia.

—Friedrich Nietzsche, Antikristoa, 2. aforismoa · Clauderen itzulpena, alemanetik

§109 · Nagusiaren morala eta esklaboaren morala

Desagertutako oinarria. Friedrich Nietzsche (1844-1900)1 Mendebaldeko kulturaren kritikari zorrotz eta birrintzailea izan zen. Haren erasoek dardarka jarri zituzten erlijioa eta metafisika, eta heriotza-zauriz utzi. Egia erdiak, gezurrak eta geure bizitzetan saihesten saiatzen garen gauza horiek desmaskaratzea hartu zuen helburu. Egiazki, kultura-iraultza sakon bat eragitea baino gehiago, Nietzsche izan zen ohartzen lehen pentsalarietako bat Mendebaldeko kulturaren oinarri tradizionala —haren zimendua eta haren legitimitatearen iturria— ez zela soilik aldatu: desagertu egin zela. Bera hori esplizitatzera eta guri azaltzera mugatu zen —eta hori ez da gutxi—, eta modu bikain eta probokatzailean egin zuen.

Jainkoa hil da. Desagertze horrek izena du, eta huraxe da denok entzun dugun baina ia inork bere lekuan irakurri ez duen haren esaldia. Zientzia alaian ageri da, 1882koan, eta pasarterik ospetsuenean ez du Nietzschek bere kabuz esaten: ero baten ahotan jartzen du. Pertsonaiak kriseilu bat pizten du egun-argi betean, lasterka jaisten da merkatura, eta Jainkoaren bila dabilela oihukatzen du. Haren inguruan jende-multzo bat dago, hari barrez, eta hemen dago dena aldatzen duen xehetasuna: barrez ari direnak ateoak dira. Orduan eroa haiengana itzultzen da, esaten die Jainkoa hil dela eta eurek hil dutela, eta kriseilua lurraren kontra hautsiz amaitzen du. «Goizegi nator», dio. «Oraindik ez da nire ordua».

Irakur ezazu astiro, ez baitu esan nahi dirudiena. Ez da tesi bat Jainkoa existitzen ote den —jada sinesten ez zutenei ez zegoen ezer iragartzeko—, eta ez da ospakizun bat. Diagnostiko kultural bat da: Jainko kristauarenganako sinesmenak sinesgarria izateari utzi dio, eta harekin batera behera dator haren gainean bermatzen zen guztia, gure Europako moral osotik hasita. Eroa ez dago ero Jainkoa hil dela esateagatik: ero dago horrek uzten duen hutsunearen neurria ulertu duen bakarra delako, eta horregatik iristen da goizegi, sinesteari utzi dion baina bere sinesgabetasunak zer dakarren jabetu gabe dagoen publiko batentzat. Liburu bereko beste pasarte batean, hau bai bere ahots propioan, Nietzschek irudi hobe batez esaten du: Budaren heriotzaren ondoren, mendeetan jarraitu zuten haren itzala haitzulo batean erakusten, eta Jainkoarekin gehiago iraungo du oraindik, izango baitira haren itzala milurtekoetan erakutsiko duten haitzuloak. Itzalak gorputzak baino gehiago irauten du, eta hura garaitzea falta zaigu oraindik.

Eta hortik ateratzen da gaiaren gainerakoak jorratzen duen arazoa. Balio gorenak beren kabuz balioz husten badira, geratzen dena nihilismoa da: ezerk ezer balio ez duelako susmoa. Kontuz, Nietzschek ez du proposatzen nihilismoa. Datorren gaixotasun gisa diagnostikatzen du, eta haren lan guztia hartatik nola atera bilatzea da.

1886ko bere obran, Ongiaz eta gaizkiaz haratagon, Nietzschek Mendebaldeko tradizio etikoa aztertu zuen, eta galdetu zuen nondik zetorren morala eta zergatik dugun judizio moralak egiteko joera —naturako beste ezein espeziek ez du halakorik egiten—. Egitate hori —geure burua naturaren gainetik jasotzea— bidegabea da. Zergatik? Egiazko moralak izan beharko lukeenaren alderantzikatze bat dakarrelako.

Bi moralak. Bi moraltasun mota daude, eta oso desberdinak eta elkarren aurkakoak diren bi pertsona motari erantzuten diete. Imajinatu Antzinaro klasikoa: gizarte gerlariz osatua, non gizabanako batzuk nagusiak baitira —patrizioak, gerlariak— eta beste batzuk, gehiengoa, esklaboak —zentzu literalean nahiz irudizkoan—. Haiek hauek menderatzen dituzte, beren indarrez inposatzeko gauza direlako. Hala, bi balio multzo hauek existitzen dira:

  1. Jaunen morala edo nagusiena: gerlariena da, beren moraltasuna indarraz eta ausardiaz definitzen dutenena. Haien balioek bizitza baieztatzen dute eta, harrapariak diren aldetik, ahultasuna mespretxatzen dute, «oihaneko legearen» estilorik puruenean.
  2. Esklaboen morala, artaldearena edo morroiena. Gizabanako ahul eta beheragokoena da, jaunek mendean hartutakoena.

Moral kristaua. Ondotxo dakizunez, azken hogei mendeetako Mendebaldeko historia kristautasunak menderatzen du, haren morala barne: gure morala, funtsean, kristaua da. Baina zer ordezkatzen du moral kristauak? Noren interesak ezkutatzen dira haren atzean? Jaunen morala da, ala esklaboena?

Kristautasuna, jatorriz, judaismoaren adarkatze bat izan zen: bere apaiz-orientazioari eutsi zion adar bat2. Baina, beharbada, denboraren joanean desagertutako hainbeste konfesioetako bat izango zen, Erromatar Inperioko esklaboen artean gora egin izan ez balu.

Otzantasunaren, altruismoaren eta barkamenaren predikuarekin, kristautasuna oso ondo egokitzen zitzaien morroiei, haien nagusi indartsu eta ankerren balioak kondenatzen baitzituen. Kristautasunari esker, ahulak antolatu egin ziren, eta beren nagusien aurkako mendeku bat armatzeko gauza izan ziren, hain zuzen ere haien balioei buelta emanez —alderantzikatuz—. Nagusiek nahimenaren autodeterminazioa aldarrikatzen zuten lekuan, morroiek obedientzia balioesten zuten; nagusien independentziaren aurrean, hobetzat zuten altruismoa; jaunaren sentiberatasunik ezaren aurrean, barkatzea nahiago zuten esklaboek. Hala, ahulek ordena naturala irauli zuten —nagusien eta esklaboen arteko harremana—, eta kristautasunaren unibertsalizazioaren bidez nagusitzea lortu zuten.

Ahulen garaipena. Baina nola lortu zuten garaitzea, hain zuzen, indartsuak eta ausartak? Gehiago zirelako. Nietzscheren arabera, tipo aristokratiko eta gerlaria, heroi homerikoa, bere morala ezerezetik sortzen duen elite gerlaria3, definizioz, gutxiengoa da. Gizabanako bikainak gutxienak dira. Ahulak gehiengo erabatekoa dira. Horregatik hartzen ditu artaldetzat.

Fededun kristauaren ikuspegitik, bizitza hau injustiziaz eta sufrimenduz beteta dago. Horregatik asmatu zuten beste mundu bat, non Jainkoaren betiereko justiziak bakoitzari merezi duena ematen baitio: zerua ala infernua. Biziak gaizki tratatutako kristauaren frustrazioa, ezintasuna eta sumina —negarrezko harana— mito bihurtzen dira, eta mito horrek bidea ematen die fededunei beren menderatzaileen aurka altxatzeko: bizitza honetan ez bada, hurrengoan bederen.

§110 · Kontzientziaren jatorria

Barrurantz itzulitako ankerkeria. Nietzschek oso azkar ulertu zuen Darwinen ondorioa giza izaeraz: animaliak gara4.

Baina funtsezko galdera bat egin zuen giza espezifikotasunaz: zergatik gara kontzientziaz hornitutako animalia bakarrak? Gizakiok berezko joera dugu besteak menderatzeko, haietaz aprobetxatzeko, eta horrek mina eta sufrimendua sortzen ditu. Gizartea, ordea, hori gerta ez dadin saiatzen da. Beraz, pertsonak —jada besteei sufrimendurik eragin ezin dietenak— beren buruari sufrimendua eragiten hasten dira; horixe da, hain zuzen, kontzientzia.

Apaizak eta gaitzondoa. Apaizak historian agertzen direnean, kontua okertu egiten da. Artaldearen/esklaboen moralaren motarik okerrena osatzen dute. Beren moral propio batez gobernatzen dira, eta besteak menderatzen saiatzen dira mitoen eta istorioen bidez, jaunen moral bat gauzatu nahi duen edonoren saioak ezerezean utziz. Gainera, ez dute ahazten, eta gaitzondoa beren gizarte-kontrolaren motor bihurtzen dute. Esklaboen morala absolutu bihurtu dute, eta ezinezko egin dute jaunen moralaren elementurik txertatzea. Horregatik da beharrezkoa moral kristaua suntsitzea, eta Nietzschek Antikristotzat jotzen du bere burua.

Sufrimenduaren esanahia. Moral kristauaren zentzugabekeriarik handiena da zentzua eman diola sufrimenduari. Kristauek uste dute Jainkoa probidentziala dela, hau da, munduan ez dela ezer gertatzen hura jabetu gabe, eta bere kreaturak zaintzen dituela. Jainkoak —ontasuna bera denak— munduan sufrimendua existitzea onartzen badu, sufrimenduak esanahiren bat, balioren bat duelako izan behar du.

Aldiz, Nietzscherentzat existentziak ez du zentzurik, eta moralak ere ez. Are gutxiago sufrimenduak. Sufrimenduari balioa eman nahi izateak okerrago egiten du dena oraindik. Nahikoa txarra da ahulentzat gaizki tratatuak, lapurtuak edo eraildakoak izatea. Baina apaizak haiek konbentzitzen saiatzen dira, nolabait, beren sufrimenduaren erantzule direla; eta hala sortzen da errua: kalte egiten dien boteretsuarekin topo egin ondoren, ahulek sufrimendu horri beren erru-sentimendua gehitzen diote, ez baitituzte soilik gaizki tratatu: beren gainean eragindako sufrimendu horren erantzule ere badira.

§111 · Moral amorala: nork bere balioak sortzea

Jaunaren moralera itzuli? Behin Mendebaldeko moralaren jatorria diagnostikatuta, zer egingo dugu? Behin aurkitu eta agerian utzita apaizak saldu digun mito sorta arriskutsua, zer moral mota erabili beharko dugu?5

Lehen erreakzioa izan daiteke gerlariaren edo jaunaren moralera itzultzen saiatzea. Ezingo dugu zuzenean, baina bai modu sublimatu batean, hau da, onargarria den zerbaitez ordezkatuz. Artista eta filosofoa izan litezke, beharbada, beren moral propioa eskuratzeko moduko irudiak, ongiaz eta gaizkiaz haraindi kokatzekoak.

Formularik gabe: Sokratesengana itzuli. Nietzschek berak esaten zuen mailukadaka filosofatzen zuela eta gaizki interpreta zezaten idazten zuela; ez zigun erraz jarri haren pentsamendua ulertzea. Ez dago, jakina, hura interpretatzeko modu bakar bat. Oro har, behin Mendebaldeko tradizio moralaren arazoa diagnostikatuta, eta hura baztertuta esklaboen morala delako, ez zaigu geratzen geure filosofia morala geure baliabideekin eta geure indarrekin egitea beste ezer6.

Horretarako, esklaboaren mentalitatetik ihes egiteko behar diren adorea eta indarra eduki behar ditugu. Berak, hain irekiro antisokratikoa izan zenak, Sokratesengana itzuli beharraren egoeran uzten gaitu: gaitzitzen zaizkigun gaiei buruzko galdera zailak egiteko borondatea izan behar dugu. Erantzunak, gainera, behin-behinekoak dira. Nietzsche pentsalari probokatzailea eta kontraesankorra da. Amorragarria ere bai, uko egiten baitio formula dogmatikoak emateari, eta beti jaurtitzen baikaitu geure arrazoimenaren eta geure nahimenaren oinetara, inolako makulurik gabe geure gaztainak sutik geuk atera ditzagun. Bai posizio zaurgarri eta zailean jartzen gaituela; baina bai aukera zirraragarria aurkezten diguna ere: ohiko moral orotatik libratzea, geure moral propioa geure nahimenaren suaz lantzeko. Horregatik da amorala Nietzscheren morala.

§112 · Nietzscheri egindako kritikak

Nietzscheren proposamena guztiz espekulatiboa da, eta komeni zaizu jakitea nondik eztabaidatzen zaion. Bere gordintasun guztian, hala ere, badirudi haren intuizio batzuek izan dezaketela beren izateko arrazoia.

Historia ala aierua? Moralaren genealogia gure balioen benetako jatorriaren ikerketa gisa aurkezten da, baina dakarren ebidentzia urria da. Pisuaren zati handi bat etimologia batzuek daramate —latinezko bonus antzinako duonus batetik zetorrela eta «gerlaria» esan nahi zuela; malus «iluna» esateko greziar hitzaren ahaidea zela; alemanezko gut godoen izenetik zetorrela—, eta Nietzschek berak hipotesi gisa formulatzen ditu, baita galdera gisa ere. Filologiak arrazoia eman dio txikian, eta kendu egin dio, hain zuzen, behar zuen horretan: bonus bai baitator duonusetik, baina hortik ez da «gerlaria»ra iristen, eta malusek grekoarekin duen ahaidetasuna euskarria galtzen joan da. Horrek ez du baliogabetzen: den horretan bihurtzen du, aieruzko historia batean, honaino nola iritsi ahal izan garen azaltzen duen azalpen egiantzeko batean. Argitzen duenagatik epaitzen da, ez frogatzen duenagatik.

Ez al da falazia bat? Denoi bururatzen zaigun objekzioa: balio batek jatorri ziztrina izanagatik ere, hortik ez da ondorioztatzen faltsua denik. Zientzia modernoa alkimisten artean jaio zen, eta horrek ez du desprestigiatzen. Gaitzespen bidezkoa da Nietzscheren karikaturaren aurka, baina ez haren aurka: berariaz idatzi baitzuen gauza baten jatorria eta hark gaur duen erabilgarritasuna mundu bana direla, elkarrengandik erabat aparte. Haren kritika ez dago jatorrian bermatuta, bi gauza desberdinetan baizik: batetik, erasotzen duen moralak jakintzat jotzen dituela berak faltsutzat dauzkan gauzak —aukeramena, gure motiboen gardentasuna, gizaki guztien arteko antzekotasuna—; bestetik, moral horrek egiten duena, hau da, haren iritziz, jende bikaina agertzea eragoztea.

Eta zer eskubiderekin dio hori? Hau da objekzio serioa, eta zabalik dirau. Egitate moralik ez badago, balio guztiak giza sorkariak badira, nondik kondenatzen du Nietzschek esklaboen morala? Bizitza bat beste bat baino goragokoa dela dioenean, balioesten ari da, eta ezin du bere balioespenerako erreklamatu besteei ukatzen dien estatusa. Haren irakurleek mende bat daramate irtenbiderik ba ote dagoen eztabaidatzen, eta ez dira ados jarri.

Haren elitismoaren prezioa. Nietzschek berdintasuna, errukia eta altruismoa erasotzen ditu, eta ez bidenabar: guztiengana berdin zuzentzen den moral batek bakanei eta onenei kalte egiten diela defendatzen du. Aristokratismo kulturala da, ez programa politiko bat —ez zuen utzi Estatuari eta gizarteari buruzko inolako teoriarik—, baina komeni da ez gozatzea: proposamena erakargarria bazaizu, jakizu zerekin datorren lotuta. Eta argitu, bide batez, gaizki-ulertu ospetsu bat: Boterearen nahia, hari astakeriak esanarazteko gehien erabili den liburua, ez da haren liburu bat. Haren koadernoen antologia bat da, 1901ean argitaratua, bera hil ondoren: Elisabeth (1846-1935) arrebak zuzentzen zuen artxiboko kolaboratzaileek osatu zuten, eta arrebak berak sinatu zuen 1906ko edizio zabaldua. Nietzschek izenburu horretako liburu baten asmoari heldu zion noizbait, eta 1888an baztertu zuen. Esaldiak bereak dira; liburua, ez. Eta arreba zen, ez bera, antisemitismoan militatzen zuena7.

Eta egutegiaren objekzio bat. Oso litekeena da gure morala gizarte aristokratikoak baino lehenagokoa izatea; haiek ez dira duela 5.000 urte baino lehenagokoak. Beharbada, judizio moralaren jatorria minaren eta plazeraren sentsazioetan datza: urdail beteak asetzen gaitu; hanka hautsiak, berriz, min ematen digu. Eta judizio mota arkaikoago horren gainean gainera daiteke jaunen eta esklaboen moralaren judizioa. Gaur nahiko adostasun dago moralak posible egiten duten gaitasunak —lankidetzan aritzea, kumeak zaintzea, banaketa bidegabe baten aurrean sumintzea— edozein gizarte estratifikatu baino askoz zaharragoak direla, eta batzuk ez direla, gainera, gure espeziearenak bakarrik. Erreparatu honi: ondo planteatuta, objekzio honek ez du genealogia suntsitzen: mugatu egiten du. Nietzsche ez litzateke moralaren jatorria azaltzen ariko, oso hiztegi moral europar jakin batena baizik; horixe da, hain zuzen, zeinaren aurka idazten baitu.

  1. Erreferentzia: Michael Sugrueren Nietzsche’s Critique of Christianity: The Genealogy of Morals hitzaldia [bideoa]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=7Kuk35VNSEc↩︎

  2. Hau da, badira fededunen komunitatearenaz bestelako maila duten pertsona batzuk, sakramentuak emateko gai direnak eta, beraz, Jainkoarengandik hurbilago daudenak. Pertsona horiek, apaizak edo elizgizonak, esaten diete fededunei zer egin behar duten.↩︎

  3. Erromatarrak gizon independenteak dira, gerlari tipokoak: beren balio-eskala propioa egiten dute, boterean eta botere-nahian edo nagusitasunean oinarritua, eta ez dute zalantzarik egiten beheragokotzat dituztenei mina eragiteko: fisikoki beheragokoei, indar gutxiagokoei; ez moralki beheragokoei.↩︎

  4. Areago: beste edozein bezalako izaki bizidunak. Kontuan izan Darwinek 1859an argitaratu zuela bere Espezieen jatorria, antropologiari eskainitako gaian ikusi genuen bezala.↩︎

  5. Hainbat faktorek —tartean, funtsezkoak dira Iraultza zientifikoa eta darwinismoa— ekarri dute Mendebaldearen kontakizun handi bateratzaileak sinesgarria izateari uztea. Jada ez dago erreferente absoluturik, gure moraltasuna haren gainean zimentatzeko.↩︎

  6. Gogoratu Jainkoa hil dela eta, beraz, ezin dugula harengana jo moral bat oinarritzeko.↩︎

  7. Anderson, R. L. (2026). Friedrich Nietzsche. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2026/entries/nietzsche/. Moralaren kritikaz: Leiter, B. (2024). Nietzsche’s Moral and Political Philosophy. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2024/entries/nietzsche-moral-political/↩︎