19. gaia · Batasuna eta aniztasuna

Bidearen kontakizun bakarra geratzen da jada: badela. Hartan seinale asko eta asko daude den hori sortugabea eta suntsiezina dela, osoa, bakarra, geldia eta amaigabea. Ez zen inoiz izan, ez eta izango ere, orain baita, dena batera, bat, jarraitua.

—Eleako Parmenides, B8 zatia, 1-6 (Diels-Kranz) · Clauderen itzulpena, grezieratik

Gerra da gauza guztien aita eta guztien errege: batzuk jainko erakutsi zituen, besteak gizaki; batzuk esklabo egin zituen, besteak aske.

—Efesoko Heraklito, B53 zatia (Diels-Kranz) · Clauderen itzulpena, grezieratik

Errealitateaz hitz egiten dugunean —errealitateaz, singularrean—, hura unitarioa dela aditzera ematen dugu, baina filosofo guztiak ez lirateke ados egongo jarrera horrekin.

§72 · Monismoa, pluralismoa eta konstruktibismoa

Antropologiaz aritzean «Gizakiaren gaineko ikusmolde filosofikoak: gogamenaren filosofia» gaia landu genuenean, eta, bereziki, gogamen-gorputz auzia, ikusi genuen jada bi elementu horien arteko erlazioa azaltzeko era desberdinak daudela. Gizakiok errealitatearen parte garenez, eta, gure giza ikuspegitik, arazorik garrantzitsuena, ez da harritzekoa errealitatearen izaerari buruz ere giza izaerari buruzkoen antzeko jarrerak egotea. Ohikoenak honako hauek dira.

Errealismo inozoa. Errealitatea ikusten dugun bezalakoxea dela sinestean datza (§54). Honezkero jakingo duzu jarrera antifilosofiko bat dela.

Monismoa. Errealitatea bakarra dela eta substantzia bakar batez osatuta dagoela uste duen doktrina da.

  • Monismo materialistak uste du errealitatea materiaz soilik eratuta dagoela, eta dagoen guztia fisikaren legeen arabera azal daitekeela.
  • Monismo idealistak, aitzitik, uste du errealitatea egina dagoen substantzia bakarra mentala dela; beraz, existitzen den guztia izaera espiritualekoa da.
  • Monismo neutralak dio errealitatea materia eta espiritua ez den beste zerbaitez eratuta dagoela, biei jatorria ematen dien zerbaitez.

Pluralismoa. Doktrina honek ezartzen du errealitatearen oinarrian substantzia bat baino gehiago daudela, hala nola materia fisikoa, egoera mentalak, kontzeptu abstraktuak eta entitate espiritualak.

Dualismoa. Pluralismoaren kasu partikular bat da: haren arabera, substantzien aniztasuna bi motatara biltzen da, gogamena eta materia. Sakon ikusi genuen jada gizakiaren gaineko ikusmoldeak lantzean (§31): dualismo kartesiarrak substantzia pentsatzaile bat eta hedadurazko beste bat bereizten ditu, eta dualismo idealistak materia espirituaren produktu bihurtzen du.

Konstruktibismo metafisikoa. Errealitatea gure gogamenari esker sortzen dugula baieztatzen du. Horrela deitzen diogu —metafisiko— dagoenari buruzko tesi bat delako, eta ez nola ezagutzen dugunari buruzkoa: ez nahastu egiaren teoriak lantzean ikusi zenuen konstruktibismo epistemologikoarekin (§48), hark dezente apalagoa den zerbait defendatzen baitu, alegia, gure ezagutza sozialki eraikita dagoela. Dualismo idealistatik bereizten da ez dagoelako errealitatea eratzen duen espiritu absoluturik, baizik eta gogamen indibidual bakoitzak bere errealitatea sortzen baitu. Horrenbestez, kontua ez da errealitatearen atzean izaera desberdineko substantzia bat edo batzuk daudela, baizik eta pertsona edo ikuspegi adina errealitate daudela. Horrela, errealitatea —materia baino gehiago— gure gogamenaren eraikuntza bat da; hautemateak aktiboki parte hartzen du guk errealitatea antolatzeko eta interpretatzeko dugun moduan; kulturak eta esperientziak gure mundu-ikuskera eta errealitatearen gaineko ikuspegia taxutzen dituzte1; eta ezagutza beti da kontingentea, errealitatean ez baitago objektiboki ezagut dezakegun ezer beharrezkorik.

§73 · Klase naturalak eta izatearen kategoriak

Klase naturalak. Gizakiok gauzak hainbat klasetan sailkatzen ditugu, eta sarritan suposatzen dugu gauzak ordenatzeko erabiltzen ditugun klaseek nolabaiteko batasuna edo barne-trinkotasuna dutela. Mundua ez dugu amalgama2 bat bezala ikusten, gauza bereiziz osatua bezala baizik: gauza horiek identifikatu egiten ditugu, eta beste batzuen aski antzekotzat jotzen ditugu, kategoria baten parte direla ulertzeko adina. Zuhaitz bati begiratzen badiozu, ez duzu lurrarekin edo zeruarekin nahasten: zerbait desberdin eta bereizi gisa ikusten duzu, «zuhaitz» kategoriakoa.

Multzoek guk nahi ditugun banako- edo gauza-talde guztiak jaso baditzakete ere, gauzak biltzeko erabiltzen ditugun kategoria gehienak naturalak dira. Talde bat imajina dezakegu existitzen diren txakur guztiekin, bat izan ezik. Edo txakur guztiekin eta katu batekin. Baina inork ez luke hori klasetzat joko. Erraz onartzen dugu, ordea, txakur guztiek, alde batetik, edo katu guztiek, bestetik, klase natural bana osatzen dutela. Txakurrak klase bat direla diogunean, eta txakurra ez den guztia beste klase batekoa dela, ez-txakurren klasekoa, iruditzen zaigu natura deskribatzen ari garela, unibertsoan existitzen den bereizketa bat seinalatzen.

Zentzuz pentsa dezakegu klase horren «naturaltasuna» artifiziala dela, guk egina eta, beraz, ez-naturala. Oso jarrera filosofiko baten ondoriozko pentsamendua litzateke, eta lantzen ari garen izatearen kategoria naturalen arazoa bertan behera botako luke, kategoria soiletan utzita. Inork ez du ukatzen errealitateko objektuak kategoriatan sailkatzen ditugunik; eztabaidatzen den bakarra da zein kategoria erabiltzen ditugun eta zein motatakoak diren. Beraz, izate-kategorien ohiko arazoa eztabaidatzen jarraitzeko, kategoria naturalen gure esplorazioari eutsiko diogu.

Klaseen klaseak. Gauzak sailkatzeko erabiltzen ditugun klase batzuk beste batzuk baino zabalagoak dira3: txakur guztiak animaliak dira, baina animalia guztiak ez dira txakurrak; animalia guztiak izaki bizidunak dira, baina izaki bizidun guztiak ez dira animaliak. Animalia txakurra baino zabalagoa eta abstraktuagoa da, eta izaki biziduna baino gutxiago.

Eta hortxe jartzen da kontua interesgarri, zeren, abstrakzioaren eskailera horretan gora egitean, iristen baita une bat non jada ez dagoen argi zertaz ari garen. Txakur konkretu batez esan dezakezu non dagoen eta zenbat pisatzen duen. Eta «txakurraz», besterik gabe? Eta «animaliaz»? Horixe da orain datorren galdera, eta izen propioa du duela zortziehun urtetik.

§74 · Unibertsalen arazoa

Erraz ulertzen dugu banakako txakurrak existitzen direla. Izan ere, horixe da hautematen dugun bakarra: txakur hau edo txakur hura ikusten dut, Coco eta Thor ezagutzen ditut. «Txakur» kategoriaz, ordea, ez dut esperientziarik; ez dut inoiz ikusi txakurtasuna zuhaitz bat usnatzen edo makila bat hortz artean dakarrela. Zer existentzia- edo izate-mota du «txakur» kategoriak? Alde batetik, argi dago «txakur» kategoria existitzen dela; bestetik, berdin dago argi ez dela Coco edo Thor diren modu berean/izaera berekoa.

Hauxe da unibertsalen arazoa, klasikoa metafisikaren historian. Arazo honi buruzko proposamen batzuk ikusi ditugu jada apur bat gorago, erreala denaren arazoa lantzean, eta ezagutzen ditugu Platonek eta Aristotelesek horri buruz dituzten jarrerak.

Unibertsalak. Existitzen badira, lehenik eta behin gauzen nolakotasunak edo atributuak dira, gogortasuna edo zuritasuna adibidez, klase bateko kide guztietan daudenak. Horrela, gogortasuna diamanteetan dago, eta hauetan kuartzoan baino neurri handiagoan. Eta bai elurra eta bai esnea zuriak dira; beraz, zuritasuna partekatzen dute. Baina zer existentzia/izate dute gogortasunak edo zuritasunak diamanterik edo elurrik gabe? Badakizu jada Platonek baietz esango lukeela.

Arazoak Europako Erdi Aroan izan zuen distirarik handiena; garai hartan, filosofoak errealisten eta nominalisten artean banatu ziren.

Errealistak. Unibertsalak existitzen direla defendatzen dute, edo, gutxienez, subsistitu egiten dutela edo «izatea dutela». Errepara iezaiozu doktrina platonikoari. Baina, bitxia bada ere, jarrera aristotelikoa ere errealista da, nahiz eta materiatik —eta, beraz, substantziatik— independentea den formaren existentziaren aurkakoa izan.

Nominalistak. Aitzitik, haien ustez, unibertsalak ez dira existitzen: ez dute subsistitzen, edo ez dira. Jarrera honen bertsiorik muturrekoena baieztatzera iritsi zen ez dela existitzen «txakur izatea» bezalakorik; txakur izena baino ez dela existitzen, substantiboa, eta hura ez zela flatus vocis bat besterik, hau da, aire-putz bat. Bururatzen al zaizu aire-putz bat baino gutxiago den ezer?

Unibertsalak eta izate-kategoriak. Erdi Aroko aurrekoek ez bezala, gaur egungo nominalistak konturatzen dira «txakur izena» esapideak objektu bat izendatzen duela, objektu unibertsal bat, aire-putz soil bat izango ez litzatekeena, baizik eta txakurrez hitz egitean erabiltzen ditugun aire-putz desberdinek komunean duten zerbait.

Gaur egungo errealistentzat, unibertsalak izate-kategorietako bat dira; ez «txakurra» edo «animalia» bezalako behe-mailako kategoria kontaezinetako bat, goi-mailako kategoria bakanetako bat baizik. Behe-mailako azpikategorien abstrakzioan gora eginez, goi-mailako azpikategorietara iristen gara, hala nola substantzia4 edo objektu materiala. Zein izango litzateke, zure ustez, goren mailako izate-kategoria?

Galdera, azkenean, beti bera da: kategoriak, kontzeptuak eta abstrakzioak, gauzak existitzen diren modu berean existitzen dira, beraiei dagokien modu partikular batean, ala ez dira existitzen?

  1. Eta, harekin batera, errealitatea bera ere bai, gure bertsioan bederen.↩︎

  2. Izaera kontrako edo desberdineko gauzen batura edo nahasketa.↩︎

  3. Gogoratu pentsamendu abstraktuaz hitz egin genuela filosofia posible egin zuten baldintzak lantzean (§05).↩︎

  4. Gogoratu hemen Aristotelesen substantzia kontzeptua, apur bat gorago ikusi duguna.↩︎