24. gaia · Etikaren psikologia

Baleude, bada, honako eraztun bi, bata zuzenak jantzirik eta bestea bidegabeak, uste dudanez ez litzateke inor hain gotor izango zuzentasunean iraungo lukeenik. […] Benetan edonork esan lezake argibide galanta dela hau: inor ez dela zuzena bere borondatez behartuta baino.

—Platon, Errepublika, II, 360b-c · Pujanaren itzulpena (Politeia, Klasikoak, 1993)

Bada beste printzipio bat, Hobbesek sumatu ez zuena, gizakiak bere ongizaterako duen gogo bizia epeltzen duena, lagun hurkoa sufritzen ikusteko sortzetiko higuin baten bidez. […] Gupidaz ari naiz: bertute hori are unibertsalagoa da, gizakiarengan gogoeta ororen erabilera baino lehenagokoa baita.

—Jean-Jacques Rousseau, Desberdintasunaren jatorriari buruzko diskurtsoa · Clauderen itzulpena, frantsesetik

Amaigabe eztabaida dezakegu zein portaera izan behar ditugun eta zein saihestu, baina bada etikak landu beharreko beste arazo bat: portaera bat ontzat jotzera iritsita ere, zergatik praktikatu behar dugu? Zerk bultzatzen gaitu moralki jokatu nahi izatera? Zergatik izan moralak? Ba al da ezer arau moralean onak izatera behartzen gaituenik? Beharbada, ongi jokatzen dugu zigorra saihesteko, aitorpena edo laudorioak jasotzeko; zoriontasuna lortzeko, edo, besterik gabe, gizartean egokitzeko.

Ez dago auzitegirik, eta horixe da aldea. Lege zibilez eta zuzenbideaz ari bagina, gutxienez isun bat, kartzela edo delitu bat egitetik atzeratzen duen beste zigor eraginkorren bat aipatu ahal izango genituzke. Baina moralari dagokionez, ez dago auzitegirik. Nolabait, suposatzen da jakin behar dugula zertan datzan portaera zuzena, eta nolabait horrela jokatzeko joera izango dugula. Sokrates (470-399 o.a.a.) erabat kontra legoke planteamendu horrekin, uste baitzuen portaera onaren eta ongiaren benetako ezagutzak zuzen jokatzera behartzen gintuela. Gaizki jokatzen duenak ez du asmo txarrez egiten, denok jokatzen baitugu norbaiti mesede egiteko asmoz, geure buruari besterik ez bada ere. Gaizki jokatzen duenak zertan datzan ongia ez dakielako egiten du, badakiela uste badu ere. Jarrera horri «intelektualismo morala» deitzen diogu.

§91 · Egoismoa eta altruismoa

Pertsonok era askotako motiboen ondorioz egiten ditugu ekintzak. Haietako batzuk geure onerako egiten ditugu. Posible ote da beste batzuk besteen onerako egitea, trukean ezer espero gabe?

Egoismo psikologikoa. Thomas Hobbes (1588-1679) filosofo britainiarrak uste zuen gure ekintza guztiak edo ia guztiak egoismoak mugitzen dituela, baliabide mugatuko mundu batean bizi garelako, non borrokatu egin behar baitugu bizirauteko eta aurrera egiteko. Horregatik esan zuen «gizona otso da gizonarentzat». Hobbesen arabera, printzipio bikoitz batek mugituta jokatzen dugu pertsonok: mina saihestu eta plazera lortu. Ikuspuntu horretatik erakusten digu nola itxuraz eskuzabala den ekintza bat ere —karitatera dohaintza bat egitea, esaterako— ekintza egoista bat besterik ez den, emailearen azken helburua boterea erabiltzea edo bere ekintzagatik aitorpena jasotzea baita.

Altruismo psikologikoa. Bestela izan ez zitekeenez, badira ziurtatzen duten filosofoak ere gizakia gai dela bere kideenganako onberatasuna erakusteko, trukean ezer espero gabe. Ideia horri altruismo psikologikoa deitzen diogu. Haren ordezkari handiena Joseph Butler (1692-1752) izan zen, Hobbesi aurka egin ziona. Butler ez zen baikor inozo bat; ulertzen zuen giza ekintza asko egoismoak eta norberaren mesederako printzipioak eragiten dituela. Baina geure buruarekiko maitasuna asetzeko bulkadaren ondoan, espiritua ondo egituratua duen pertsona batek beste printzipio bat ere badu, onberatasunarena, ongizate orokorra bilatzen duena.

§92 · Emozioa eta arrazoia

Berriro arrazoia eta emozioa? Bai: nortasuna lantzean (§42) eta alborapenak lantzean (§59) agertu ziren, eta hona itzultzen dira, arazo moral bihurtuta. Filosofo onak garenez, giza portaera onaren eta txarraren eremua arrazoitik esploratzen ari gara. Hala ere, ezin dugu ukatu gure portaeraren zati handi bat gure emozioek mugituta gertatzen dela. Ba al dute lekurik emozioek gogoeta moraletan? Filosofoak sentiberak izan dira auzi honekin, eta denek ulertzen dute emozioak gure pentsamenduekin bereizezinki lotuta daudela. Kontua da emozioak gure ekintzaren eragile baino zerbait gehiago diren ala izan behar duten. «Lapurtzea gaizki dago» diodanean, baieztapen arrazional bat egiten ari naiz, ala lapurreta atsegin ez dudala erakusten ari naiz besterik gabe?

Emotibismoa. David Humek (1711-1776) uste zuen adierazpen moralak gure emozioen mende zeudela, eta ez gure arrazoiaren mende. Ulertzen zuen arrazoiak informazio erabilgarria ematen digula auzi moraletan, baina arrazoiak berak bakarrik ez direla nahikoa guk baieztapen moral bat adierazteko; horretarako, erreakzio emozional bat behar dugu.

Emotibismo humetar hori ez zen XVIII. mendean trabatuta geratu. XX. mendean, Alfred Jules Ayerrek (1910-1989) proposamen landu bat egin zuen emozioek baieztapen moraletan duten paperaz. Ayerrek proposatu zuen baieztapen moralak ez direla egitateen deskripzioak. «Ona da ongintzako obrei dohaintzak egitea» esaten badugu, badirudi ongintzako obrei buruzko deskripzio bat egiten ari garela, haien atributuetako bat onak izatea dela adieraziz. Baina egiten ari garenak, egiazki, bi elementu desberdin ditu aldi berean:

  1. Elementu emotiboa: karitatearekiko dugun onarpen-sentimendu pertsonala adierazten ari gara. «Gora ongintzako obrak!» bezalako zerbait.
  2. Elementu preskriptiboa: entzuleari dohaintza egiteko esaten ari gatzaizkio. «Egin dohaintza karitateari!» agindua ematen ari natzaio.

Kognitibismoa. Emotibismoaren aurrez aurre Immanuel Kant (1724-1804) dugu; hark ulertzen zuen faktore emozionalek maiz baldintzatzen dutela gure jokabidea, baina horri aurre egin beharko geniokeela, benetako ekintza morala arrazoiak bakarrik gidatzen baitu. Kantiar proposamen etikoa xehetasunez ikusiko dugu betebeharraren etiketara iristean (§105).

§93 · Garapen morala Lawrence Kohlbergen arabera

Filosofo etikoek subjektu moralaz pentsatzen dutenean —judizio moralen mendeko ekintzak egiten ditugun pertsonez—, elkarren ordezko gizabanakoez pentsatzen dute. Pertsona moralak ez du adinik, ez sexurik; ulermen eta arrazoibide moralerako gai bada, zuzen jokatu beharko du1.

Lawrence Kohlberg (1927-1987) psikologoa, ordea, honako honetatik abiatu zen: pertsonok ez gara erabat garatuta jaiotzen, eta ez dugu denok heldutasun intelektualaren maila bera2. Esperimentalki aztertu zituen zenbait gizabanakok dilema moral jakin batzuei ematen zizkieten erantzunak, eta ondorio honetara iritsi zen: garapen moralaren sei etapa daudela, eta garapen moralak, batez ere, justiziarekin duela zerikusia.

Heinzen dilema. Unitatea ireki zuen kasua —gaixoa, ordaindu ezin den sendagaia, laborategiko ate behartua— ez da nire asmakizun bat: Kohlbergek bere subjektuei jartzen zizkien dilema moraletako bat da, eta haren bertsioan Heinz du izena lapurtzera sartzen den senarrak3.

Zer egingo zenuke zuk, Heinz bazina? Pentsa ezazu minutu batzuez, eta arrazoitu zure erantzuna: zerk egiten du ona zure aukera? Zein arrazoibidetan, arautan edo baliotan oinarritzen da?4

Garapen moralaren etapak. Kohlbergen arabera, pertsona desberdinek dilema honi eta beste batzuei ematen dizkieten judizio moral desberdinak ez dira ausazkoak: garapen moralaren etapen segida ondo definitu bati erantzuten diote. Sei dira, hiru fasetan bilduta, eta ordenan zeharkatzen dira, bat bera ere saltatu gabe, bakoitzak aurrekoa behar duelako; oso gutxitan egiten da atzera. Erreparatu taula irakurtzean beharbada harrituko zaituen zerbaiti: etapa bakoitzean badira Heinzek lapurtzearen aldeko eta aurkako argudioak. Ez da deskuidu bat, tesia da: Kohlbergi erantzunari eusten dion arrazoibidea interesatzen zaio, ez erantzuna bera. Bi pertsonak sendagaia lapur dezakete kontrako etapetan kokatzen dituzten arrazoiengatik.

Hiru faseek markatzen dute nondik epaitzen den. Aurrekonbentzionalean, haurtzaroari dagokionean, haurrak ez ditu oraindik bereganatu bere gizarteko ongia eta gaizkia, eta bere ekintzak beretzat dituzten ondorioengatik bakarrik epaitzen ditu. Konbentzionalean, zeinetara iristen baitira nerabe eta heldu ia guztiak, gizarte-konbentzioak onartu eta barneratu egiten dira, eta bete egiten dira, haiek hausteak ondoriorik izango ez balu ere5, zalantzan jarri gabe. Eta postkonbentzionalean, gizabanakoa gizartetik bereizten da, eta haren printzipioek arauek baino gehiago pisa dezakete; arauak erabilgarriak dira, baina ez absolutuak, ez eztabaidaezinak; kontuz, ez dira lehen faseko printzipio egoistak bezalakoak: bizitza, askatasuna eta justizia bezalako eskubideetan oinarritzen dira.

Kohlbergen garapen moralaren sei etapak eta bakoitzak Heinzen dilemaren aurrean sortzen dituen arrazoibideak.
Etapa Zertan datzan Zer esango lukeen Heinzi buruz
1 · Obedientzia (aurrekonbentzionala) Ekintza bat txarra da, egiten duena zigortu egiten dutelako: zenbat eta zigor okerragoa, orduan eta ekintza okerragoa. Ez dira aitortzen besteen ikuspuntuak, eta begirune nabarmena zaio zigortzeko boterea duenari. Alde: sendagaiak 200 € baino ez du balio, eta gainera ordaintzea agindu zuen, eta ez zuen besterik lapurtu. Aurka: lapurtzen badu kartzelara joango da, eta horrek pertsona txar bihurtuko luke.
2 · Norberaren interesa (aurrekonbentzionala) «Zer irabazten dut nik?». Bada besteenganako interesen bat, baina instrumentala: quid pro quo, zuk niri lagundu, nik zuri lagundu. Hortik moral erlatibista bat, norberaren interesera egokitua. Alde: zoriontsuago izango da emaztea bizirik duela, kartzelatik pasatu behar badu ere. Aurka: kartzela toki izugarria da; nahiago du emaztearen heriotzari aurre egin.
3 · Konformitatea (konbentzionala) Asmo onak gizarte-adostasunak zehazten ditu: bat «mutil on» edo «neska on» gisa portatzen da, berdinen judizioa delako axola duena. Errespetua, esker ona eta urrezko araua agertzen dira. Alde: senar ona izan nahi du, eta horixe da emazteak harengandik espero duena. Aurka: lapurtzea gaizki dago, eta Heinzek egina du jada legea hautsi gabe egin zezakeen guztia.
4 · Legea eta ordena (konbentzionala) Barneratua dago arauak zergatik existitzen diren: haiek gabe ez dago gizarte-ordenarik, eta hori da ondasun gorena. «Nik araua hausten badut, edonork hauts lezake». Pertsona gehienak hemen geratzen dira. Alde: emaztearengatik lapurtuko luke, baina gero sendagaia ordainduko luke eta kondena onartuko, ekintzek ondorioak dituztelako. Aurka: ez du lapurtzen legeak debekatzen duelako, besterik gabe.
5 · Gizarte-kontratua (postkonbentzionala) Badira errespetua merezi duten iritzi, eskubide eta balio desberdinak, eta legeak akordio batetik jaiotzen dira, ez edikto zurrun batetik (§130): lege batek ongizate orokorra sustatzen ez badu, aldatu egiten da. Hortik gobernu demokratikoen aldeko lehentasuna. Alde: bizitzarako eskubidea legearen gainetik dago. Aurka: farmazialariak konpentsazio justu baterako eskubidea du, eta gaixotasunak ez du lapurreta justifikatzen.
6 · Printzipio etiko unibertsalak (postkonbentzionala) Arrazoibide abstraktua: lege justuak bakarrik dira baliozkoak, eta justiziak injustuak desobeditzea eskatzen du. Era kategorikoan erabakitzen da, Kantengan bezala (§105), bestearen lekuan jarrita. Kohlbergek zioen iritsi egiten dela, baina ia inork ez duela bertan modu koherentean jarduten. Alde: bizitza bat salbatzeak besteren jabetza errespetatzeak baino gehiago balio du. Aurka: beste batzuek sendagai hori emazteak adina behar dezakete, eta haien bizitzek berdin axola dute.

Eskemaren aurkako kritikak. Eskemak badu meritu bat: erakustea garapen morala eraikitzailea dela, hurrengo etapara aurrera egiten baita norbera dagoen etaparen mugez ohartzen denean. Baina kritika serioak jaso ditu, eta komeni da ezagutzea. Lehena: Kohlbergek bere eskala gizonezkoei bakarrik behatuz eraiki zuela, eta, justizia heldutasun moralaren neurri bakartzat jartzean, kanpoan utzi zuela bera bezain heldua den beste ahots bat, besteekiko erantzukizunaren eta zaintzaren hizkeran arrazoitzen duena; Carol Gilliganen (1936-) objekzioa da, eta itzuliko gara horretara (§113). Bigarrena: seigarren etapa ia ez dela agertzen datuetan, halako moldez non puntuazio-sistemaren geroagoko bertsioetatik kendu egin baitzen. Eta hirugarrena, deserosoena: eskemak nola arrazoitzen dugun neurtzen du, ez zer egiten dugun, eta batetik bestera sarritan tarte handia dago.

Justizia neurri gisa. Kohlbergentzat, arrazoibide moralaren ardatza justizia da, eta portaera justua bi eragiketatan oinarritzen da: berdintasuna, hau da, pertsonak inpartzialki hartzea kontuan, nor diren edo haiekin zer harreman dugun gorabehera; eta elkarrekikotasuna, hau da, merezimendu pertsonala kontuan hartzea. Horregatik, erabakirik onena beti da itzulgarritasunaren printzipioa betetzen duena: egoera ebaluatzea aktoreek beren paperak trukatu eta erabakia onartzen jarrai dezaketen moduan. Nola aplikatuko litzaioke printzipio hori Heinzen kasuari?

  1. Konturatuko zinenez, erlatibistek bai uste dutela gizabanakoak ez direla elkarren ordezkoak; azken batean, dela gizabanakoa, dela kultura, erlijioa, ideologia politikoa edo pertsona baten oinarri etiko bereizgarritzat jotzen den beste edozein faktore, aldatu egiten da, haren moral bereizi eta berezkoa justifikatzeraino.↩︎

  2. Bere maisu Jean Piagetek (1896-1980) aztertuak zituen garapen kognitiboaren etapei erreparatu zien; Piagetek ere proposatuak zituen garapen moralaren etapa batzuk. Hemen Kohlbergen proposamenari eusten diogu, finduagoa delako eta eragin handiagoa izan duelako.↩︎

  3. Jatorrizkoan, sendagaia aurkitu berri den radio-mota bat da; farmazialariak 200 dolar ordaintzen ditu materialagatik eta 2.000 kobratzen ditu dosi bakoitzeko, eta Heinzek erdia baino ez du lortzen biltzea. Hemen, zifrak eurotan doaz. Kohlbergek ez zien subjektuei erabakitzeko eskatzen, zergatia azaltzeko baizik: erantzunak ez zion axola, arrazoibideak axola zion.↩︎

  4. Bestalde, nola baloratzen dituzu moralki farmazialariaren jarrera eta portaera?↩︎

  5. Zu harrapatzeko modurik egongo ez litzatekeelako, esaterako.↩︎