32. gaia · Botere politikoaren jatorria

Hobe ote den maitatua izatea beldurgarria izatea baino, ala alderantziz: bata eta bestea izan nahi lirateke; baina, biak uztartzea zaila denez, askoz seguruagoa da beldurgarria izatea maitatua izatea baino, bietako bat falta izan behar denean.

—Niccolò Machiavelli, Printzea (1513), XVII. kapitulua · Clauderen itzulpena, italieratik

Erabaki ezazue gehiago ez zerbitzatzea, eta horra, aske zarete. Ez dizuet eskatzen bultza dezazuen, ezta erais dezazuen ere: aski da hari eusteari uztea, eta ikusiko duzue nola, oinarria kendu zaion koloso handi baten gisara, bere pisu hutsez amildu eta hausten den.

—Étienne de La Boétie, Discours de la servitude volontaire (Borondatezko morrontzaren diskurtsoa, 1548 inguru) · Clauderen itzulpena, frantsesetik

§127 · Boterea eta autoritatea

Boterea. Pertsonen jokabidean eragiteko edo hura kontrolatzeko gaitasuna da. Giza harremanen ezaugarri bat da, eta gizabanakoen arteko interakzioetan adierazten da. Ez da eduki edo falta daitekeen gauza bat¹, garaiera jakin bat edo txanpon bat eduki edo ez eduki daitezkeen bezala; boterea agertzen denean baino ezin dugu esperimentatu. Boterea erakusten dugu norbaitek zerbait bere borondatearen aurka egitea lortzen dugunean. Norbaitek ni txokolatezko palmera bat jatera eramateak ez du inolako meriturik, eta ez du horregatik nire gaineko inolako botererik erakusten. Norbaitek lortuko balu nik armadan izena ematea, botere izugarria erakutsiko luke nire gainean, neure joeren eta neure balioen aurka ariko bainintzateke.

Boterea testuinguruaren eta gizarte-hierarkiaren mende egon ohi da. Epaile batek boterea du, lege-, polizia- eta espetxe-sistema baten babesa duelako; sistema horrexek «konbentzitzen» nau armadan izena ematera, kartzela-zigorraren mehatxupean. Jakina, nire familia hiltzeko mehatxua egingo lidakeen mafiako kapo batek ere, izena ematen ez badut, boterea izango luke nire gainean. Haren aurrekari kriminalak eta haren morroiak «konbentzitzeko» arma boteretsuak izan daitezke. Beharbada, epaileak baino botere handiagoa ere badu.

Baina epaile hori edo kapo hori bakarrik aurkituko banitu kale-kantoi ilun batean —hura poliziarik gabe, eta hau bere soldatapeko hiltzailerik gabe—, haien boterea ez litzateke jada halakoa izango. Pertsona berak dira, beren bizitzako une berean, baina ohiko testuingururik gabe. Hor, beharbada, nire indarra, nire tamaina eta nire oldarkortasuna nagusituko lirateke, eta horrek, interakzio zehatz horretan, haietako edonoren gaineko boterea izatea ekarriko lidake². Jakina, ihes egiten utziko banie, ondorioei aurre egin beharko nieke: mendekua hartuko lukete, ohiko egoera berreskuratutakoan eta, harekin batera, beren boterea.

Indarraren erabilerak edo hura erabiltzeko mehatxu hutsak oso argi ikustarazten dizkigute boterearen adierazpenak, baina ez dira inola ere besteen borondatean eragiteko gaitasunaren jatorri bakarra. Boterea limurtzearen, engainuaren edo beste estrategia batzuen bidez ere erabil daiteke.

Boterea (ia) giza harreman guztietan agertzen da: anai-arreben artean, gurasoen eta seme-alaben artean, lagunen artean, lankideen artean, armadan.

Gainera, sozialki ezarritako botere-harremanak ia beti asimetrikoak dira; hau da, boterea aldeetako batek erabiltzen du, eta besteak obeditu egiten du. Jeneralak ez dio inoiz obeditzen soldaduari, ezta poliziak ere gidariari.

Baina, zirkunstantzia egokiak emanez gero, botereaz jantzitako pertsona bat (gogoratu gure epailea edo gure kapoa) gutxiagotasun-egoeran eta botererik gabe aurkitzeaz gain, boterea alde batetik bestera ere alda daiteke interakzio batzuetan eta besteetan.

Botere-harreman simetrikoa da erabakiak modu orekatuan hartzen direna, eta boterea batarengandik bestearengana % 50ean pibotatuz doana. Praktikan oso gutxitan gauzatzen den ideal bat da, baina balio digu —ereduek oro har balio diguten bezala— fenomenoak hobeto ulertzeko eta aztertzen ari garen harremanak zerekin alderatua izateko.

Orain galdetuko dizut: simetria botere-harreman justu baten beharrezko baldintza al da? Edo, beste era batera esanda, botere-harreman oro injustua al da asimetrikoa izateagatik?

Autoritatea. Boterearekin estu lotuta dago, baina funtsezko alderdi batean bereizten da harengandik. Eskuarki, «autoritatea» eta «boterea» terminoak bereizi gabe erabiltzen ditugu. Gure gaineko autoritatea duenak boterea ere badu. Baina harreman horretan faktore gehigarri bat dago: men egiten duenaren aldetiko aitortza edo, are, errespetua. Polizia batek atxilotu eta ziegara bidal zaitzake lapurretan harrapatzen bazaitu; boterea du, beraz, zure gainean³, baina zure amona kuttunari ez diozu kasu egiten bestela jipoia emango dizulako, baizik eta maite duzulako eta, are, errespetatu eta miretsi egiten duzulako. Boterea baino gehiago, autoritatea du zure amonak zure gainean. Harenganako maitasunak; elkarrekin igarotako une onen oroitzapenak; haren esperientzia jakinduria bihurtu dela eta aholku baliozkoak, funtzionatzen dutenak, eman ohi dituela egiaztatu izanak; hura zoriontsu egiteko gogoak, eta zure jokabidea onets dezan behar izateak: horiek guztiek hura obeditzera zaramatzate, ez indarragatik, baizik eta zuretzat onena dela zeuk sinetsita zaudelako.

Maila politikoan, lider oso karismatikoak izan dira (§124), gobernatu zutenak beren nortasuna erakargarria zelako edo gehiengoak haiengan eraginkortasun, esperientzia edo asmatze handia hautematen zuelako. Haietaz esaten dugu autoritatea dutela, nahiz eta herrialde bateko presidente edo lehen ministro izateko botere formalik ez izan.

Jakina, boterea eta autoritatea ezaugarri erlazionalak eta testuinguruaren araberakoak direnez, aurki ditzakegu autoritatea bai baina botere gutxi duten liderrak⁴; botere handia baina autoritaterik ez dutenak; eta bien proportzioen edozein konbinazio. Pentsatu diktadore batengan: askotan jarraitzaile sutsuak izaten ditu, baina jende asko gogaitzen du, eta jende horrek gorroto du.

Boterearen nonahikotasuna eta autoritatearen ñabardurak oso zailak dira kontzeptualizatzen. Erreparatu zenbat sare sozialetan zauden murgilduta: familia, lagunak, institutua, lana, gizartea. Ohartu zure eta harremana duzun pertsona bakoitzaren arteko interakzioak izugarri ugariak direla. Orain, biderkatu esponentzialki pertsona horiek beste batzuekin dituztenak, eta horiek beste batzuekin dituztenak. Horietan guztietan aurkitzen dugu boterearen bektorea. Interakzio horien guztien multzoa da gizartea osatzen duena; eta gizarteak funtziona dezan —ez diot balio etikorik onenen arabera funtziona dezanik— beharrezkoa da boterearen gizarte-kudeaketa. Ikus dezagun nola ulertu izan duen Filosofia politikoak antolaketa soziala.

§128 · Desberdintasunaren jatorria eta hura legitimatzeko beharra

Antropologiari eskainitako gaian ikusi genuenez, ehiztari-biltzaileen gizarteak berdinzaleak ziren, eta oso gutxi estratifikatuak. Gizarte orok bereizten ditu bere kideak, gutxienez, bi irizpide hauen arabera: sexua eta adina. Gutxienez, lau talde daude: emakume gazteak, emakume helduak, gizon gazteak eta gizon helduak⁵.

Landareak eta animaliak etxekotzearen eta sedentarismoa hedatzearen ondorioz, gizarte neolitikoak gero eta gutxiago dira berdinzaleak, eta gero eta estratifikatuagoak⁶. Nekazaritza-ekoizpena menderatu ondoren —eta horrek mendeak eraman zituen—, elikagai-soberakinek gero eta lanbide espezializatuagoak agertzeko bidea eman zuten.

Lanaren gizarte-banaketa gero eta konplexuagoa eta xeheagoa bihurtuz joan zen. Lehen gizarte-roletako batzuk artisauena, apaizena, buruzagi militarrena eta… gobernariena izan ziren. Gaur egun, lanaren gizarte-banaketa hain dago espezializatuta, non gutako gehien-gehienok ez baikinateke gai izango gure biziraupenerako oinarrizko lanak egiteko —janaria, jantzia eta aterpea eskuratzea eta geure burua sendatzea, besteak beste—; baina beste pertsona batzuek egiten dituzten lanak ere ezingo genituzke egin, ezta errazenak ere.

Antolaketa sozialaren konplexutasuna handitzeak gero eta estratifikazio handiagoa ekarri zuen. Antzinako nekazaritza-inperioek —Egiptok, Mesopotamiak, Persiak, Erromak— estratifikazio gogorra zuten, nobleen, elizgizonen, gizon askeen eta esklaboen estamentuekin. Beharbada, gizarte berdinzaleek ez dute beren antolaketaren eta botere-banaketaren justifikazio edo legitimaziorik behar —badute, hala ere—, inork ez duelako inoren gaineko botere handirik izaten, eta, izatekotan, aldi baterakoa delako. Baina faraoi, errege edo enperadore batek gobernatzen duen gizarte batek —eta areago gizarte esklabista bada— bere antolaketa sozialak dakartzan desberdintasunak legitimatzeko bideak izan behar ditu. Zergatik naiz ni esklaboa, eta zu ez? Nork ematen dizu eskubidea faraoi izateko eta nire uztaren zatirik handiena zeuretzat gordetzeko?

Historikoki, inperio handietan gizarte-estratifikazioaren, injustiziaren eta boterearen legitimazioa tradizionalaren eta, tarteka, karismatikoaren arteko nahasketa bat izan zen. Baina zertan oinarritzen zen tradizio legitimatzailea? Botere jainkozkoan, naturaz gaindikoan. Zer dago boteretsuagorik jainko (bat) izatea baino edo, gutxienez, jainko batek gantzutua, hautatua edo babestua izatea baino?

§129 · Gobernuaren jainkozko jatorriaren teoriak

Faraoiak. Antzinako Egiptoko erregeak jada bizirik zeudela jainkozkoak ziren, karguagatik, eta, hil ondoren, jainko gisa gurtzen zituzten⁷. Gainera, Raren semearen titulua zeramaten: Ra eguzki-jainkoa izan zen Erresuma Zaharreko jainko handia, eta, Erresuma Berritik aurrera, lehen postua Amoni utzi zion, harekin Amon-Ra gisa urtuta.

Israelgo erregeak. Gantzutu egiten zituzten⁸, beste asko bezala, haien errege-estatusaren jainkozko izendapena sinbolizatzeko.

Erromatar enperadoreak. Askotan jainkotuak izan ziren, Augustorekin hasita; hura izan zen lehena, eta hil ondoren deifikatu zuten⁹.

Monarkia absolutuak. Jainkozko legitimazioa ez zen antzinako nekazaritza-inperio esklabistetara mugatu. XVII. eta XVIII. mendeetako Europako monarkia absolutuek jainkozko eskubidezko monarkiatzat zuten beren burua. Frantziakoa 1789ko iraultzarekin amaitu zen; Errusian, ordea, tsarrak ez zituzten 1917ra arte kendu.

Geratzen direnak. Oraindik badira erlijioz edo jainkoz legitimatutako gobernuak: Vatikanoko Estatua eta Bruneiko sultanerria, kristaua lehena eta islamikoa bigarrena¹⁰.

Sistema politiko eta gobernu-forma horiek guztiek Jainkoarengana joz bilatzen zuten beren boterearen eta gizarte-hierarkiaren nahiz desberdintasunaren existentziaren justifikazioa; izan ere, egile goren gisa, Jainkoa zen/da lotu ahal zitzaizkion autoritaterik gorena.

---

1. Hau da, ez da objektu bat. Hala hartzea esentzialista eta desegokia litzateke.

2. Oihaneko legea esan ohi dioguna; hori, hain zuzen ere, inolako legerik eza da.

3. Poliziari «agintaritza» esaten diogu —haren agenteak «agintaritzaren agenteak» dira—, ez «boterea». Berriro ere, hitzen ohiko erabilera eta Filosofia egitean ematen diegun erabilera tekniko eta zehatza ez datoz bat, eta horrek gaizki-ulertuak sor ditzake.

4. Bitxia bada ere, boterearen erabilerako gehiegikeria bat izendatzeko ez dugu esaten «boterismoa» —hitz hori ez da existitzen—, «autoritarismoa» baizik; eta hori, definizioz, ezinezkoa izan beharko litzateke.

5. Adin batera arte —kulturaren arabera aldatzen da hori—, haurrak «zalditxo zuri» moduko bat dira, beren gizarteko genero-roletan argi kokatu gabeak; edo, agian hobeto esanda, haien generoak ez du modu praktikoan jokatzen adin bat igaro arte. Ordura arte, haurrak baino ez dira.

6. Beste hainbeste gauzarekin gertatzen den bezala, errealitatea ez zen, eta ez da, hain sinplea: badira ehiztari-biltzaileen gizarte ez-berdinzaleak, eta gero eta azterlan gehiagok hitz egiten digute Neolitoko iraultzaren aurreko gizarteez, estratifikaziorik gabe ezinezkotzat jotzen genituen eraikuntzak egiteko gai zirenez —bilatu informazioa Göbekli Teperi buruz: egungo Turkian dago, eta duela 11 000 urtekoa da—. Gainera, lehen nekazaritza-gizarteak luzaroan izan ziren paleolitikoen oso antzekoak: nekazaritzak ez zituen gauzak egun batetik bestera aldatu.

7. Faraoi bizia Horus haragitua izan zen I. dinastiatik erromatarren garaira arte, eta IV.etik aurrera «Raren semea» titulua eraman zuen. Jainkotasuna kargutik zetorkion, eta jainko handienena baino askoz apalagoa zen; hiltzean, Osirisekin urtzen zen. Errege biziaren pertsonari kultua egitea, tenplu propio eta guzti, ez zen hain ohikoa izan, nahiz eta Ramses II.ak eskala handian egin zuen Abu Simbelen.

8. Gantzutzea —gaztelaniaz ungir, latinezko ungeretik, ‘igurtzi’— olio lurrinduz, gantzez edo beste substantziaren batez igurztea da; erritu-keinu hori erlijio askotan dago. Pertsonak eta gauzak gantzutzen dira, haien gainera eragin sakratu bat isurtzen dela adierazteko.

9. Kultu inperialak funtzio politiko nabarmena zuen: enperadorea jainkozko esfera bati atxikitzeak inperio erraldoi bat batzen laguntzen zuen. Baina kontuz formalitate huts gisa ikustearekin, erlijioa eta politika erabat bereiztea bereizketa modernoa baita, eta erromatarrek ez baitzuketen aitortuko. Denborarekin, bai, leialtasun-froga gisa funtzionatzen bukatu zuen, eta horregatik egin zuen talka kristauekin.

10. Britainiar monarkiaren armarrian —formalki, arrazional-legalki legitimatuta dago monarkia hori— hau irakur dezakegu gaur egun ere: «Dieu et mon droit», hau da, «Jainkoa eta nire eskubidea». Pezeta ezagutu genuenok gogoan ditugu, besteak beste, 1957ko 5 pezetako txanponak; haien aurkian hau irakur zitekeen: «FRANCISCO FRANCO CAUDILLO DE ESPAÑA POR LA G. DE DIOS · 1957» —hau da, Jainkoaren graziaz—. Ez da hain aspaldi.