23. gaia · Etika eta morala: kontzeptuak eta metaetika
Ez zen Zeus izan agindu hori aldarrikatu zidana […]. Ez nuen uste zure bandoek halako indarrik zutenik, hilkor batek jainkoen lege idatzi gabeak eta hautsezinak gainditzeko: ez dira gaurkoak, ez atzokoak; beti bizi dira, eta inork ez daki noiztik agertu ziren.
—Sofokles, Antigona, 450-457 · Clauderen itzulpena, grezieratik
Ez dago ezer bidezkorik ez bidegaberik, klima aldatzearekin batera nolakotasunez aldatzen ez denik. Poloaren goratasuneko hiru graduk hankaz gora jartzen dute jurisprudentzia osoa; meridiano batek erabakitzen du egia. […] Justizia ederra benetan, ibai batek mugatzen duena! Egia Pirinioen alde honetan, errakuntza bestaldean.
—Blaise Pascal, Pensées, 294 · Clauderen itzulpena, frantsesetik
«Etika» eta «moral» terminoak egunero erabiltzen ditugu gure elkarrizketetan, bereizi gabe. Ezagunak zaizkizu, inondik ere. Eta estu lotuta daude. Baina irakasgai honetan ohikoa denez —eta konturatuko zinen honezkero—, filosofooi bisturia ateratzea gustatzen zaigu, eta hitzak, kontzeptuak eta ideiak disekzionatzea, haietan sakontzeko eta horrela errealitatearen ikuspegi aberatsago eta konplexuago bat izateko.
§88 · Morala eta etika
Zer den moral bat. Moral bat arau, erregela eta balioen multzo edo kode bat da, gizabanako, talde edo gizarte batentzat zer dagoen ondo eta zer gaizki arautzen duena1. Horregatik hitz egin ohi dugu moral kristauaz, zaldunen moral-kodeaz, moral juduaz, moral islamikoaz, antzinako greziarren moral-kodeaz, Anaren moralaz. Moral indibidualez hitz egin badaiteke ere, gehienetan moralaz kultura-fenomeno gisa arituko gara, eta, beraz, gizarte edo erlijio bati lotuta.
Asko sinplifikatuz, baina den horretatik gehiegi urrundu gabe, morala ontzat edo txartzat jotako ekintzen zerrenda bat da, ekintzok egiteko aginduari edo debekuari lotua2. Hala, «hiltzea txarra da / ez duzu hil behar», «zergak ordaintzea ona da / zergak ordaindu behar dituzu» edo «gurasoei gezurra esatea txarra da / ez diezu gurasoei gezurrik esan behar». Zerrendako agindu guztiak eta debeku guztiak batzen baditugu, kode edo arau-multzo bat izango dugu. Kode edo arau-multzo horri deitzen diogu morala.
Zer den etika. Etika moralez arduratzen den filosofiaren adarra da: moralak ordenatzen ditu, aztertzen ditu, eta arrazoiekin eztabaidatzen du zein arauk eusten dion eta zeinek ez3. Horregatik entzungo duzu etika medikoaz, teoria etikoaz, zoriontasunaren etikaz edo enpresaren etikaz hitz egiten. Diziplina filosofiko gisa, etika pertsonen ekintzei buruzko eta arau eta balio moralei buruzko gogoetari lotuta dago. Hau da, etikak arau moralak analizatzen, aztertzen eta epaitzen ditu. Moralik gabe ez legoke etikarik, objekturik gabe geldituko litzatekeelako. Horregatik ikusiko duzu etikari filosofia morala ere deitzen zaiola, filosofiaren adarrak aurkeztean esan zen bezala (§09): oraintxe egin dugun bereizketaren ondoan izenak arraro samarra dirudi, baina zuzena da, hor adjektiboak zeri buruz diharduen esaten baitu, ez zerez egina dagoen. Moralari buruzko filosofia da, zientziaren filosofia zientzia ez den bezala.
Zertan bereizten diren: oinarritzea. Etika eta morala gai komun batez mintzo dira —giza ekintzez eta balioez, onak ala txarrak, agindutakoak ala debekatuak diren aldetik—, eta bien arteko funtsezko aldea horretaz zer dioten eta nola dioten da.
Moralak zehazki esaten digu pertsona, talde edo gizarte batek zer jotzen duen ontzat eta zer txartzat. Etika azaltzen saiatzen da moral horrek zer irizpide erabiltzen dituen bereizketa horiek egiteko, zertan datzan ontasuna edo zergatik praktikatu behar den. Moralak zuzenean hitz egiten digu zer egin eta zer ez, eta etikak justifikazioei buruz egiten du gogoeta.
Moralaren oinarritzea erlijiosoa izan daiteke —hau ona da Jainkoak edo jainkotasunak agintzen duelako—, tradizionala —beti egin izan dugu hau horrela—, naturalista —natura imitatu behar dugu, hura baita gauzen orden zuzena—, edo beste era batekoa. Etika, ordea, arrazoian eta arrazoietan baino ezin da oinarritu. Zure jainkoak, zure gurasoek, zure irakasleak edo zure kulturak esaten dizunean lapurtzea gaizki dagoela, beti galde dezakezu zergatik dagoen gaizki. Une horretan galdera etiko bat egiten ari zara, hau da, arau moralari buruzkoa. Galdetzen diozun pertsonak oraintxe aipatu ditudan justifikazioetako batekin erantzuten badizu, diskurtso moral batean murgilduta jarraituko du. Baina arrazoiaren bidez eta arrazoien bidez argudiatzen saiatzen bada, orduan etika egiten ariko da.
Bereizketa baliagarria da, baina ez dakar hiztegiak. Ohartuko zinen bi etimologiek gauza bera diotela, ohitura, batak grekoz eta besteak latinez; eta ez da kasualitatea, itzulpena baizik. Aldea, beraz, ez dago hitzetan, gauza bera esan nahi baitute: guk jartzen dugu, etengabe nahasten diren bi gauza bereizteko premia dugulako. Eta guk jartzen dugunez, ez da unibertsala: ingelesez ia beti sinonimo gisa erabiltzen dira, eta badira lehen mailako filosofoak bikotea beste era batera banatzen dutenak4. Gorde ezazu, beraz, zertarako balio duen, hori baita axola duena: ikusten uzten dizu arau bat bizitza osoan bete daitekeela inoiz zergatik galdetu gabe.
§89 · Askatasuna, moralaren baldintza
Askatasunik gabe ez dago zer epaiturik. Teoria etikoetan sartu aurretik, komeni da gelditzea norbait epaitzen dugun bakoitzean berez ontzat ematen dugun zerbaitetan. Zure lagunak zurekin gaizki jokatu zuela diozunean, ez zara deskribatzen ari gertatu zena: beste zerbait ere ematen ari zara egindakotzat, alegia, beste era batera joka zezakeela. Kendu suposizio hori, eta begiratu zer geratzen den zutik. Merezimendua absurdo bihurtzen da, egin zezakeen gauza bakarra egiteagatik norbait zoriontzea harri bat erortzeagatik zoriontzearen nahiko antzekoa baita. Errua krudel bihurtzen da. Zigorra bere erabilgarritasuna beste justifikaziorik gabe geratzen da. Eta barkamenak bere objektua galtzen du, jada ez baitago zer barkaturik. Moral osoa dago suposizio horretatik zintzilik; beraz, galdetu beharra dago ea eusten dion. Determinismoa eta indeterminismoa ikasiak dituzu dagoeneko, eta ez ditugu errepikatuko (§80); orain dagokiguna berez etikoa dena da, beste gauza bat baita: zer gertatzen zaion erantzukizunari, erantzun haietako zein ontzat ematen duzunaren arabera.
Hiru jarrerak. Hiru dira, eta ez gauza beraren bi gradu. Determinismo gogorra delakoak onartzen du gertatzen den guztia aurreko kausek determinatuta dagoela, zure erabakiak barne, eta ondorioztatzen dela dirudien ondorioa ateratzen du: orduan ez gara libreak, eta inor ez da ezeren erantzule. Libertarianismoa delakoak alderantzizko bidea egiten du: libreak garenez —eta horretaz, dio, unibertsoaren fisikari buruzko edozein tesiz baino ebidentzia hobea dugu—, determinismoak faltsua izan behar du, hain zuzen, erabakitzen dugun puntuan. Ez du zerikusirik libertarismo politikoarekin: hura beste gauza bat da, eta kasualitatez du izen bera. Eta konpatibilismoa delakoak uko egiten dio aukeratzeari: dio libre izatea eta determinatuta egotea ez direla elkarren oztopo, eta, beraz, determinismoa egiazkoa izan zein ez, libre eta erantzule izaten jarraituko genukeela; horrez gain determinismoa egiazkoa dela baieztatzen duenari determinista biguna deitzen zaio. Errepara iezaiozu lehenengo biek suposizio bat partekatzen dutela, eta horregatik deitzen zaiela biei inkonpatibilista: ontzat ematen dute askatasuna eta determinismoa ez direla elkarrekin kabitzen. Bereizten dituena da bietatik zein sakrifikatzen duten5.
Konpatibilista delakoak aldatzen duena. Tranpa dirudi, eta ez da. Ikusia duzu zertan datzan haren jokaldia —«libre» birdefinitzea, zeure kausengatik eta inork behartu gabe jardutea bihurtuta— eta zer adibiderekin: presoarena eta zer ikasi aukeratzen duenarena (§80). Hemen axola duena jokaldi horren prezioa eta irabazia da. Inkonpatibilistarentzat, ekintza bat librea da beste zerbait egin ahal bazenuen; konpatibilistarentzat, baldintza hori soberan dago. Eta soberan badago, determinismoak erantzukizuna mehatxatzeari uzten dio. Hemen sartzen da jarrera honen alde beste ezerk baino gehiago egin duen pentsamendu-esperimentua: Harry Frankfurtek (1929-2023) proposatu zuen 1969an, eta gero mila aldiz kontatu izan da honela. Imajinatu norbaitek gailu bat ezartzen dizula, zure erabakian esku hartzeko gai dena berari komeni ez zaiona bozkatzera bazoaz, eta ezer egiten ez duena berak nahi duena bozkatzera bazoaz. Zeure kabuz bozkatzen duzu hark nahi zuena, eta gailua ez da aktibatzera iristen. Ezin zenuen beste ezer egin, eta, hala ere, erabakia zurea izan zen hasieratik bukaeraraino. Kasuak funtzionatzen badu, «beste zerbait egin ahal izatea» ez da erantzule egiten zaituena, eta orduan determinismoak mehatxu izateari uzten dio6.
Neurozientzia eztabaidan sartzen da. Askotan entzungo duzu «zientziak frogatu du ez garela libreak», eta ia beti esperimentu bera dago atzean. 1983an, Benjamin Libetek (1916-2007) boluntario batzuei eskatu zien hatz bat flexiona zezatela nahi zutenean, eta apunta zezatela zein unetan sentitu zuten hori egiteko nahia, erloju-orratz baten moduan biraka zebilen puntu bati jarraituz. Aurkitu zuen garunaren jarduera elektrikoa —prestasun-potentziala (Bereitschaftspotential) deitua— une hori baino 350 bat milisegundo lehenago hasten zela, eta une hori, aldi berean, mugimendua baino 200 bat milisegundo lehenago zetorrela: kontu osoa segundo erdi pasatxoan gertatzen da. Zabaldu zen ondorioa izan zen garunak lehenago erabakitzen duela eta kontzientzia gero jabetzen dela7. Orain errepara iezaiozu esperimentu horrek esaten ez duen guztiari. Hatz bat une arbitrario batean flexionatzea ez da erabaki moral deliberatu bat, eta hemen horretaz ari gara. Alfred Melek (1951-) argudiatu du potentzial hori ez dela ekintzaren kausa, ezta hartuta dagoen erabaki bat ere, gehienez ere bulkada baten arrastoa baizik —erabakian amai daitekeena, edo ez—, eta intentzio kontzienteak, gero datorrenak, bai egiten duela lan kausala8. Eta 2012an, neurozientzialari talde batek are deserosoagoa den zerbait proposatu zuen: potentziala metodoaren artefaktu bat izan litekeela, berezko gorabeherak mugimendutik atzerantz lerrokatuta batez bestekoak egitearen ondorioa9. Esperimentu batek egozten zaiona ez frogatzeak ez du esperimentu txar bihurtzen; ondorioa neurtutakora mugatzeko eskatzen irakasten dizu.
Zer dagoen jokoan. Hau ez da saloi-joko bat, eta epaitegi bati begiratu orduko ikusten da. Norbait zigortzea merezi duelako —eta ez gu babesteko, ez eskarmentua har dezan, ez gizarteratzeko— da ordainketa deitzen dena. Ez da zentzu sendoan libre den errudun bat behar duen zigor-justifikazio bakarra, norbait gaitzesteak edo damutzeko eskatzeak gauza bera aurresuposatzen baitute; baina bai merezimendu horretan agortzen dena, eta, hura galdu orduko, ezer gabe geratzen dena. Askatasun hori ukatzen duena ez da erantzunik gabe geratzen: arriskutsua dena giltzapetzen jarrai dezake, gaixotasun kutsakorra duena isolatzen dugun eskubide beraren izenean, eta horregatik errurik egotzi gabe. Berrogeialdi-eredua deitzen zaio, eta ez da ate ireki bat: defendatzen duenak eransten du, gaixoarekin bezala, ezinbesteko murrizketa minimoa baino ez dela zilegi, eta tratatzeko obligazioarekin10. Hezkuntza ere aldatzen da, saritzeak eta zigortzeak epaitegiaren gauza bera aurresuposatzen baitute; eta aldatzen da, batez ere, kalte egiten duenari begiratzeko era. Non kokatzen zaren erabaki aurretik, egiozu galdera zeure buruari alde batera eta bestera: prest egongo zinateke besteentzat ateratzen duzun ondorioa zeure buruari aplikatzeko?
§90 · Metaetika: objektibismoa eta erlatibismoa
Metaetikak pauso bat egiten du atzera, eta edozein eztabaida moralek esan gabe ontzat ematen duenaz galdetzen du. Ez du galdetzen gezurra esatea gaizki dagoen: galdetzen du zer gauza-mota den zerbait «gaizki egotea», hori egiazkoa edo faltsua izan ote daitekeen, nola iritsiko ginatekeen jakitera, eta zergatik mugitu beharko gintuzkeen11.
Hiru solairu, eta hau da behekoa. Etika hiru mailatan aztertzen da, eta komeni da jakitea zeinetan zauden. Metaetikak ez du araurik proposatzen: arauak zerez eginak dauden aztertzen du. Etika normatiboa, bai, bustitzen da, eta irizpideak eskaintzen ditu zer dagoen ondo erabakitzeko: horretan dihardute jarraian ikasiko dituzun teoria etiko handiek, bat erantzun handi bakoitzeko. Eta etika aplikatuak irizpide horiek kasu zehatz eta eztabaidatuetara jaisten ditu; hori da azken gaia. Ordena ez da apeta hutsa: zein arau den ona eztabaidatzea, arau batek zer gauza-mota izan nahi duen jakin gabe, itsuan eztabaidatzea da.
Metaetikaren galderak lau familiatan biltzen dira. Metafisikoak: ba al dago egitate moralik hor kanpoan, ala gure iritziak baino ez daude? Horiek dira gai honen gainerako guztia hartzen dutenak. Epistemologikoak: halakorik balego, nola ezagutuko genituzke? Semantikoak: zer egiten dugu, zehazki, «hau gaizki dago» esatean12? Eta psikologikoak: zergatik jokatu moralki? (§91).
Objektibismo morala. Eztabaida bi poloren artean mugitzen da. Batak defendatzen du arau moralak egia betiereko, absolutu, aldaezin eta unibertsalak direla, garai guztietako izaki arrazional guztiei eragiten dieten aldetik. Ikusmolde honen muturreko kasua Platonek ordezkatzen du: pentsatzen zuen balio moralek giza ekintzetatik bereizitako existentzia zutela, «gauzak» zirela, gauza inmaterialak baziren ere. Matematika asmatu ez dugun bezala, eta \(1 + 1 = 2\) dela aurkitu egin dugun bezala, balio moralak ez dira giza asmakuntza: gure arrazoia erabiliz aurkitzen ditugu.
Boluntarismoa delakoa beste objektibismo mota bat da, Erdi Aroko pentsalari kristau batzuena, hala nola Ockhamgo Guillermorena (1287 inguru-1347) eta Juan Duns Escotorena (1266 inguru-1308). Ekintza bat on egiten duena, diote, Jainkoak nahi izatea da, eta ez alderantziz: araua haren borondatetik ateratzen da, eta ez haren adimenetik; beraz, ezin dugu araua arrazoituz atzeman, ezta aztertu ere13. Objekzioa Platon bezain zaharra da, berak planteatzen baitu Eutifronen: zerbait ondo badago Jainkoak agintzen duelako, kontrakoa agindu zezakeen, eta gaur hura litzateke derrigorrezkoa; eta ondo dagoelako agintzen badu, ontasuna ez du aginduak jartzen.
Erlatibismo morala. Kontrako jarrerak balio eta arau moralen izaera objektiboa ukatzen du. Sofistei egotzi ohi zaie; eszeptikoekin kontu handiagoz ibili behar da, ez baita gauza bera ezagutza moralik badenik ukatzea eta egia morala taldearekin aldatzen dela esatea (§56). Ez dituzte arbuiatzen balio moralen existentzia edo komenigarritasuna, baina, berezko entitatetzat edo Jainkoaren pentsamendutzat hartu beharrean, hertsiki giza asmakuntzak direla pentsatzen dute. Eta, bere aldetik, bi erlatibismo moral mota daude.
Banakako erlatibismoa. Banakako erlatibismoa delakoak dio gizabanako bakoitzak bere irizpide moral propioa sor dezakeela; filosofia-liburuetan maizago aurkituko duzu subjektibismoa izenarekin, «erlatibismoa» gordez erlatiboa dena taldea denerako. Friedrich Nietzschek (1844-1900) defendatzen zuen supergizakiak bere moral propioa sortzen duela, masari dagokion esklaboaren moralaz bestelakoa. Nietzscheri gai oso bat eskainiko diogu aurrerago (§109).
Kultura-erlatibismoa. Bertsiorik hedatuenak ulertzen du moralitatea gizartearen produktua dela, ez gizabanako batena, eta, beraz, morala gizarte batetik bestera eta garai batetik bestera aldatzen dela. Bizikidetzarako dituen ondorioak ikasiak dituzu kulturen aniztasunaz hitz egitean (§37); hemen eztabaidatzen dena beste gauza bat da: judizioen egia. Tradizio horretan aipatu ohi dira sofistak, Michel de Montaigne (1533-1592) eta William Graham Sumner soziologoa (1840-1910), zeinak formulazio modernoa eman baitzion Folkways-en (1906)14.
Nahasten diren bi gauza, eta ez dira gauza bera. Gizarteak moral kontuetan desados egotea, eta oso desados, egitate behagarria da: horri erlatibismo deskribatzailea deitzen zaio. Taldeen gainetik egia moralik ez egotea, halako moldez non zuzena dena haietako batentzat bakarrik baita zuzena, tesi filosofikoa da: erlatibismo metaetikoa, hemen dagokiguna. Egitatetik ez da tesia ondorioztatzen: bi pertsona unibertsoaren adinaz desados egoteak ez du frogatzen unibertsoak adinik ez duenik. Batetik bestera igarotzeko, argumentu bat gehiago behar da —desadostasun hori arrazoituz ezin konpondu izatea, ezta printzipioz ere—, eta hor borrokatzen dira benetan erlatibistak eta objektibistak15. Errepara iezaiozu oraintxe egin duzunari, behin eta berriz eskatuko zaizun gauza baita: begiratzea ea premisetatik benetan ateratzen den ondorioa (§59).
«Moral» latinezko moralis-etik dator, mos, moris («ohitura») hitzaren gainean eratutako adjektibotik. Zizeronek sortu zuen, grekozkoa itzultzeko, eta idatzita utzi zuen zergatik: filosofiaren parte honek ohiturei buruz dihardu, grekoek ethos deitzen dituztenei buruz, eta komeni da latina aberastea parte horri morala deituz (De fato, 1).↩︎
Debeku bat zerbait ez egiteko deia da, edo zerbait ez egiteko agindua. Adibidez: «ez duzu haurrik jo behar». Agindu bat, berriz, zerbait egiteko betebeharra da. Hala, «egia esan behar duzu» agindu bat da, obligazio bat.↩︎
«Etika» grezieratik dator, eta, zehatz esanda, hasierako bokalean baino bereizten ez diren bi hitz ia bikitatik: batak «izaera» esan nahi du, eta besteak «aztura» edo «ohitura». Aristotelesek antzekotasun horri etekina atera zion: izaeraren bertutea azturatik jaiotzen da, dio, eta hortik hartu du izena (Nikomakorentzako Etika, II 1).↩︎
Bernard Williamsek (1929-2003) «moral» hitza etika ulertzeko era moderno eta partikular baterako gordetzen du —moralitatearen sistema, obligazioaren eta erruaren bere hiztegiarekin—, greziarren pentsaera etikoaren aurrez aurre: Ethics and the Limits of Philosophy (1985).↩︎
Bada laugarren jarrera bat, hura ere inkonpatibilista: inork laudoriorik eta gaitzespenik ez duela merezi defendatzea, aurreko auzia irabazten duenak irabazita ere. Mundua determinatuta badago, zure erabakiak zuk jarri ez zenituen kausetatik datoz; eta determinatuta ez badago, haietan sartzen dena zoria da. Zirrikitu bat geratzen da —zu izatea erabakiaren kausa, eta ez gertaera-kate bat—, baina inork idazten ez dakien fisika bat eskatzen du. Derk Pereboomen (1957-) inkonpatibilismo gogorra delakoa da.↩︎
Ez dago irabazita. Objekziorik serioena dilema bat da: edo esku-hartzaileari abisua ematen dion seinaleak zure erabakia determinatzen du, eta orduan inkonpatibilistak ez du onartuko erantzukizunik dagoenik; edo ez du determinatzen, eta orduan bai, beste zerbait egin zenezakeen (Widerker, 1995; Ginet, 1996). Mende erdi geroago, auziak epairik gabe jarraitzen du: McKenna, M. eta Coates, D. J. (2024). Compatibilism. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/compatibilism/↩︎
Libet, B., Gleason, C. A., Wright, E. W. eta Pearl, D. K. (1983). Time of conscious intention to act in relation to the onset of cerebral activity (readiness-potential). Brain, 106(3), 623-642.↩︎
Mele, A. R. (2009). Effective Intentions: The Power of Conscious Will. Oxford University Press.↩︎
Schurger, A., Sitt, J. D. eta Dehaene, S. (2012). An accumulator model for spontaneous neural activity prior to self-initiated movement. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(42).↩︎
Pereboom, D. eta Caruso, G. D., hemen jasoa: Caruso, G. (2026). Skepticism About Moral Responsibility. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/skepticism-moral-responsibility/↩︎
Sayre-McCord, G. (2026). Metaethics. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/metaethics/↩︎
Ez da hitz-jokoa. «Lapurtzea gaizki dago» esatean egitate bat deskribatzen baduzu, esaldia egiazkoa edo faltsua izango da; egiten duzuna gaitzespena adieraztea bada, txistu egiten duenak bezala, ez da izango ez bata ez bestea, eta orduan jarraian datorren auzia gaizki planteatuta legoke hasiera-hasieratik. Hirugarren jarrera horri ez-kognitibismoa deitzen zaio.↩︎
Escotorekin zehatz ibili behar da, erdizkako boluntarista baita: Dekalogoaren lehen taulako manamenduak, Jainkoari berari dagozkionak, egia beharrezkoak dira harentzat, Jainkoak berak ere faltsu bihur ez ditzakeenak, eta gainerakoak bakarrik daude haren borondatearen mende. Williams, T. (2026). John Duns Scotus. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/duns-scotus/↩︎
Zerrenda kontuz irakurtzekoa da. Montaignek eta Sexto Enpirikok ohituren aniztasuna jaso zuten, baina handik atera zutena, batez ere, iritzia etetea izan zen, eta hori eszeptizismoa da, ez erlatibismoa. Erlatibismoa, tesi bereizi gisa, XX. mendean formulatu zen, eta haren alde gehien egin zutenak antropologoak izan ziren: Franz Boas eta haren ikasleak.↩︎
Gowans, C. (2026). Moral Relativism. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/moral-relativism/↩︎