10. gaia · Nortasuna

Ez irten kanpora; itzul zaitez zeure baitara: barne-gizakian bizi da egia. Eta zeure izaera aldakorra dela aurkitzen baduzu, gainditu ezazu zeure burua ere.

—Hiponako Agustin, De vera religione (Egiazko erlijioaz), XXXIX, 72 (391) · Clauderen itzulpena, latinetik

Subirano absolutu bat bezala jokatzen duzu: hark aski du bere goi-kargudunen informazioa, eta ez da herrira jaisten haren ahotsa entzutera. Sar zaitez zeure baitan, zeure sakonetan, eta ikas ezazu lehenik zeure burua ezagutzen.

—Sigmund Freud, «Eine Schwierigkeit der Psychoanalyse» («Psikoanalisiaren zailtasun bat», 1917) · Clauderen itzulpena, alemanetik

Gizaki izatearen auzia hainbat ikuspegitatik landu dugu, batez ere gure espeziekideekin partekatzen duguna azpimarratuz: hominizazioa, humanizazioa, sozializazioa eta kultura. Baina badira oraindik gizaki egiten gaituzten osagaiak eta, bereziki, besteak ez bezalako gizabanako egiten gaituztenak: nortasuna, sentikortasuna, oroimena, emozioak, desirak, nahimena eta askatasuna, gure barne-bizitza behatzeko gaitasunarekin batera. Horren guztiaren multzoa ere bagara, dotazio genetikoari, sozializazioari eta biografiari erantsita.

§39 · Nortasun-ezaugarriak

Nortasuna pertsona bati sendotasuna eta banakotasuna ematen dizkion ezaugarri-multzo iraunkorra da: garen bezalakoak —bakarrak eta besteak ez bezalakoak— egiten gaituzten jokabideak. Egonkortasun horri esker, era koherentean jokatzen dugu egoera askotarikoetan eta denboran zehar, geure burua ezagutzen dugu eta besteek ere ezagutzen gaituzte —zure lagunek edo zuk zeuk «hori zure-zurea da» esaten diozuen hori—. Horregatik da nortasuna identitate pertsonalaren osagai nagusietako bat.

Bakarra izanagatik ere, parametro batzuen barruan mugitzen da nortasuna. Psikologoek bost dimentsio handi definitu dituzte —bost handien eredua, Big Five delakoa—, ingelesez «OCEAN» akronimoa osatzen dutenak:

  • Esperientzia berrietarako irekitasuna (openness). Gure jarrera deskribatzen du berriaren, abstrakzioaren, sentikortasun estetikoaren eta jakin-minaren aurrean. Mutur batean, nortasun jakin-min handikoa, sortzailea eta sinesmen ez-konbentzionalekoa; bestean, kontserbadoreagoa, ezaguna nahiago duena eta aldaketari kontra egiten diona.
  • Erantzukizuna edo ardura (conscientiousness). Bulkaden autokontrola, plangintza eta iraunkortasuna neurtzen ditu. Puntuazio altua dutenak txukunak, autodiziplinatuak eta betebeharraren zentzua dutenak dira; puntuazio baxukoak, alderantzizkoak.
  • Kanporakoitasuna (extraversion). Jendartean gustura sentitzea du ezaugarri, baita emozio positiboetarako joera, asertibitatea eta estimulazio-beharra ere. Barnerakoiak, aldiz, taldean nekatu egiten dira, eta isilak, lasaiak eta independenteak izan ohi dira.
  • Atsegintasuna (agreeableness). Gure harremanen nolakotasuna neurtzen du. Pertsona atseginak altruistak, begirunetsuak eta solidarioak izan ohi dira; atsegintasun gutxikoak, egozentrikoak, mesfidatiak eta lehiakorrak.
  • Egonkortasun emozionala (neuroticism). Dimentsio bakarra da bi muturren artean —bakoitza bere abantailekin— mugitzen ez dena: zenbat eta gehiago, hobe. Emozionalki egonkorra den pertsona ez da umorez aldatzen azalpenik gabe, antsietate txikia du, ez da inpultsiboa eta soseguz eusten die bizitzaren kolpeei.

Eredua askoz xeheagoa da, baina garrantzitsuena da nortasuna bezalako zerbait konplexu eta askotarikoa guztiok partekatzen ditugun faktore gutxi batzuekin deskribatu ahal izatea: haien konbinazioek profil-aniztasun izugarria ematen dute. Eredu honetan oinarritutako test bat egin dezakezu, zeure buruaz gauzak deskubritzeko.

§40 · Sentikortasuna eta haren mugak

Nolakoak, zer eta nor garen egiten gaituen informazio ia guztia zentzumenetatik sartzen zaigu. «Ia» diot, zeren, entzefaloa datuz hutsik jaiotzen bada ere, espeziearen berezko zenbait egitura baititu jada1: ez gara jaiotzen gaztelaniaz, euskaraz edo ingelesez jakinda, baina bai hitz egiten ikasteko prestatutako sare neuronalekin. Ez da aski haiek edukitzea: gure lehen urteetan hitz egiten den ingurune baten eraginpean ez bageunde, ez genuke inolako hizkuntza konplexurik garatuko; eta garunaren heltze-puntu jakin batetik aurrera, hizkuntzarik bereganatu ez duenak ezingo du gehiago bat bera ere ikasi.

Gure ezagutzak, beraz, kanpotik datoz eta zentzumenetatik sartzen dira2; haiek dira munduari buruzko informaziorako gure sarbidea. Baina informazio hori ez da dagoenaren isla fidel, zehatz eta objektiboa: zentzumenek gure gorputzetik kanpo —eta barruan— dagoenaren bertsio oso testuinguru-mendekoa ematen digute. Informazioak hainbat iragazki zeharkatzen ditu:

  • Ez dugu eskuratzen han kanpoan dagoen guztia. Zentzumen bakoitzak estimulu mota bat jasotzen du —begiek, argia; belarriak, uhinak; usaimenak, partikula lurrunkorrak—, baina ez dugu hautematen magnetismoa, ez eta beste hainbeste gauza ere; eta gure begiek eta belarriek energia kantitate barregarri txikia jasotzen dute. Eta jasotzen dugun estimulu motatik ere, ez dugu haren tarte osoa hautematen: 380 eta 750 nm arteko argia baino ez dugu ikusten; hortik behera eta hortik gora, beste animalia batzuek bai jasotzen duten informazioa galtzen dugu, infragorrian edo ultramorean.
  • Estimuluaren zati bat baino ez da sentsazio bihurtzen. Jaso daitezkeen estimuluetatik, zati bat baino ez da sentsazio bilakatzen: gure prozesatzeko gaitasuna mugatua da; arretak eta interesek hautatzen dute zer prozesatzen den erabat. Sentsazio bihurtzen denetik, ez da dena hautemate bilakatzen, banda-zabalera eskas horrexengatik beragatik. Eta hautematen dugunaren zati batez baino ez gara kontziente; gainerakoak eragin inkontziente hutsa du. Begira iezaiozu orain zure logelari arretaz: sekula erreparatu gabeko xehetasunak nabarituko dituzu.
  • Hautematen duguna, interpretatu egiten dugu. Kanpoko errealitatean ez dago kolorerik: entzefaloa da uhin-luzera jakin bati «gorria» egozten diona, eta gorriak gu ohartaraztea herentzia ebolutiboaren eta kultura-balioen nahasketa da. Entzefaloak berreraiki egiten du kanpokoa, uhin-luzerak, irudiak, mugimenduak eta soinuak oso jarraitu batean konbinatuz, guk errealitatearen irudi gisa bizi duguna. Eta interpretazio horren zati bat gure ezagutzen, gure aldartearen eta testuinguruaren mende dago: «Ez dakiena, ikusten ez duena bezalakoa da»; eraikin beraren aurrean, arkitekto batek, abokatu batek eta ekologista batek gauza desberdinak ikusten dituzte. Eta ez duzu berdin ikusten pozik, goseak edo sutan zaudenean: egoera emozionalak aldatu egiten du zer hautematen duzun, baita hark eragiten dizun efektua ere.
  • Hauteman gabekoa suposizioekin osatzen dugu. Eta suposizio zentzuzkoak dira: auto bat kale-argi baten atzetik igarotzen bada, ez dugu uste bi zatitan ebakita dagoenik; badakigu osorik dagoela, atzean.
  • Ilusioak, haluzinazioak eta eldarnioak. Gainera, hor daude oraindik ilusio optikoak, haluzinazioak eta eldarnioak, ez dagoena ikusarazten digutenak.

Ondoriozta zenezake zentzumenek gutxi eta gaizki informatzen gaituztela. Gutxi, egia. «Gaizki», berriz, ikuspuntuaren araberakoa da: teorian jaso litekeenarekin alderatuta, oso gaizki dabiltza; baina, kontuan hartzen badugu gure espezieari ehunka milaka urtez bizirauten eta aurrera egiten utzi diotela, nahikoa ondo dabiltza, eta, gainera, ilunabar batez, kantu batez edo eltzeko batez gozatzen uzten digute. Bada, beraz, mundu bat hor kanpoan, baina modu partzialean, alboratuan eta interpretatzailean iristen gara hartara, geure uztako informazioa erantsiz. Hala bada, nondik atera dugu zerbait egia dela «geure begiez ikusi dugulako» baieztatzeko irmotasun hori? Egiaren irizpideak ezin du hautematean egon (§49).

§41 · Oroimena eta haren mugak

Eta oroimena ere ez da fidagarria. Gure hautematearen emaitza bera ere ez dugu erregistratzen guk eraiki dugun bezalaxe. Horrez gain, baditu bere iragazkiak ere:

  • Oroitzapenak ez dira grabatzen hauteman ziren bezala. Zati ñimiño bat gordetzen dugu, gertaeraz dugun ulermenak eta uneko egoera emozionalak aldatua. Taberna batean liskar bat ikusten baduzu, zure oroitzapena zure alkohol-egoeraren, tartean daudenekin duzun harremanaren, nor hasi zen uste duzunaren, indarkeriaren aurreko zure jarreraren… eta beste mila faktoreren araberakoa izango da.
  • Oroimenak gure bizitzaren narrazioarekin egiten du bat. Ez dugu datu solterik biltegiratzen: gure esperientzia-egituran integratzen ditugu, zentzuz jantzita.
  • Oroitzapenak aldatu egiten dira kontatzean. Baita informazio berria jasotzen dugun bakoitzean ere. Liskarra kontatzean, gauza batzuk isildu eta beste batzuk erantsiko dituzu, hein batean entzuten dizunari egokitzeagatik eta hein batean oharkabean; eta beste lekuko batek bere bertsioa kontatzen badizu, ikusi ez zenituen xehetasunak bereganatuko dituzu. Mugikorreko argazki batek ez bezala —hura beti berdin gordetzen da—, oroitzapenak mutatu egiten du gogora ekartzen den bakoitzean.
  • Oroitzapenak txertatzea posible da. Nekez oroituko duzu benetan hiru urterekin galdu zinen aldi hura: familia-bileretan istorioa hainbestetan entzunda «oroitzen» duzu. Eta zer esan nahi du lekuko batek krimen baten egilea ezagutu duela uste izateak, benetan ikusi ez duen arren kontrakoaz erabat konbentzituta dagoela?
  • Ahaztu egiten dugu. Eta, besterik gabe, atxiki genuenaren zati handi bat galdu egiten da.

Horretatik guztitik ondorioztatzen da ez dela komeni zentzumenez eta oroimenaz gehiegi fidatzea (§49). Baina ez dugu errealitatea jasotzeko eta hartaz informatzeko beste modurik. Helburua ez da zu larritzea, baizik eta baldintza hauek ezagutzeak zu erabakitzeko egoera hobean jartzea. Pentsa ezazu: zer ondorio ditu zure hautematearen eta oroimenaren mugak eta alborapenak ezagutzeak?; fida zaitezke haietaz orain arte bezala? Kontuan izan dakizun edo dakizula uste duzun guztia baldintza hauetan jasotako eta prozesatutako informazioan oinarritzen dela.

§42 · Hunkiberatasuna

Emozioek eremu zabal eta konplexua osatzen dute, azaltzen zaila; zorionez, une oro esperimentatzen ditugunez, erraza da ulertzea zertaz ari garen. Irakasgai honetan behin eta berriz azpimarratzen dugu —arrazoi onez— arrazoia dela funtsezko giza ezaugarria; baina egia da oso gutxitan egiten dugula haren erabilera oso eta kontzientea. Munduan moldatzeko gure «modu lehenetsia» emozionala da. Emozioak erantzun fisiologiko, psikologiko eta kognitiboak dira, berehalakoak eta subjektiboak, barne- edo kanpo-estimuluen aurrean, gure gogo-aldartea eta gure fisiologia aldatzen dituztenak: pentsatu gabeko erreakzioak, baina horrek ez du esan nahi arrazoiaren eta emozioaren artean loturarik ez dagoenik.

Gure emozio-errepertorioa aurretik ditugun espezieen eboluzioan zehar eskuratu genuen3, gure arbasoen biziraupen-premiek moldatua: bizirauteko aukerak handitzen zituzten erreakzio azkarrak dira. Baina erreakzioak izateak ez du esan nahi erreakzio hutsak direnik: motibazio-eragileak ere badira —jardutera edo ez jardutera bultzatzen gaituzte— eta gure ekintzak tindatzen dituzte; eta eboluzioak moldatu izanak ez du esan nahi bizirauteko baino balio ez dutenik: gizarteko bizitzarako funtsezko baliabidea dira.

Zenbat emozio daude? Galderak kontulari-itxura du, baina filosofikoa da: zerk balio duen emoziotzat, eta emozioak klase naturalak diren —urrea edo ugaztunak bezala— ala gure kulturak marraztuz joan den laukiteria bat, horren araberakoa da. Erantzun hedatuenak oinarrizko emozio gutxi batzuk bereizten ditu —poza, tristura, beldurra, haserrea, nazka eta harridura— eta unibertsaltzat jotzen ditu, oso goiz agertzen direlako haurtzaroan, azkar eta deliberaziorik gabe pizten direlako, elkar sekula tratatu ez duten kulturetan ere aurpegi-keinu ezaguna dutelako eta beste primate batzuetan ahaide garbiak erakusten dituztelako4. Haien gainean eraikitzen dira emozio konplexuak edo autokontzienteak —lotsa, errua, harrotasuna, bekaizkeria, esker ona—, eta horiek kume batek egin ezin duen zerbait eskatzen dute: zeure burua besteen begiradaren aurrean irudikatzea eta arau batekin neurtzea. Horregatik iristen dira beranduago, bi-hiru urte inguruan, eta horregatik aldatzen da hainbeste haien edukia toki batetik bestera: zertaz lotsatu behar duzun ez du zure biologiak erabakitzen, zure jendeak baizik.

Mesfida zaitez, hala ere, zerrenda itxiez. Autoreak ez datoz bat ez kopuruan —sei, zazpi, zortzi— ez kideetan, eta batzuek erro-errotik ukatzen dute halako motarik dagoenik. Lisa Feldman Barrett psikologoarentzat (1963-), gorputzak dakarrena ez da programa heredatuen sorta bat, afektu nuklear oso xume bat baizik —atseginaren edo ezatseginaren eta aktibazio handiaren edo txikiaren nahasketa bat—, entzefaloak gure hizkuntzatik eta gure kulturatik ikasitako emozio-kontzeptuekin kategorizatzen duena: bertsio sendoan, ez dugu deskubritzen beldur garela; eraiki egiten dugu5. Auzia ixtetik urrun dago, eta hobe duzu ezagutzea, sei oinarrizko emozioak taula periodikoa balira bezala errezitatzen hasi aurretik.

Komeni da, gainera, elkarrizketa arruntean ia berdin izendatzen ditugun hiru gauza ez nahastea. Emozioa pasarte laburra da —segundoak, minutuak— eta zerbaitera zuzendua dago: ez da beldurra izaten besterik gabe; zerbaiten beldur izaten da. Gogo-aldarteak orduak edo egunak irauten ditu eta ez du halako objektu jakinik: bat suminkor esnatzen da inorekin suminduta egon gabe, eta egun horretan gertatzen zaion guztia tindatzea da egiten duena6. Sentimendua, azkenik, bereizi beharreko bi zentzutan erabiltzen da: batzuetan, emozioaren alde bizitua izendatzen du —hura sentitzean sentitzen dena—; besteetan, norbaitenganako edo zerbaitenganako joera afektibo iraunkor bat, maitasuna, gorrotoa edo estimua bezalakoa, lo zauden bitartean ere hor dirauena, esperimentatzen ari ez bazara ere. Zure ahizpa maite duzu harekin sutan zauden arratsaldeetan ere: sentimenduak hor dirau, kontra egiten dion emozioaren azpian.

Funtsezko galdera geratzen da: emozio batek esaten al du zerbait munduaz, ala barrutik gertatzen zaigun zerbait besterik ez da? William Jamesek (1842-1910) zioen emozioa ez dela gure gorputzaren aldaketen hautematea besterik: ez dugu negar egiten triste gaudelako; triste gaude negar egiten dugulako; ken itzazu dardara, urdaileko korapiloa eta bihotzaren lasterka, eta beldurretik ez da ezer geratzen. Ondo azaltzen du zergatik sentitzen den emozioa erraietan eta ez arrazoibide batean, baina bi gauza serio egozten zaizkio: fisiologia oso antzekoek emozio desberdinak laguntzen dituztela —beldurrak eta haserreak berdin azkartzen dute bihotza—, eta dardara bat, bere kabuz, ez dela ezeri buruzkoa; emozioak, aldiz, beti direla zerbaiti buruzkoak. Hortik dator kontrako jarrera, teoria kognitiboena edo ebaluatiboena: emozio bat sentitzeak barne hartzen du gertatzen ari denari buruzko balio-judizio bat ematea. Martha Nussbaumek (1947-) defendatzen du emozioak judizioak direla, benetan axola zaizkigun eta kontrolatzen ez ditugun gauzei buruzkoak; dolua, esaterako, galdu duzun hori zure bizitza onaren zati zela aitortzea da7.

Azken hori horrela bada, ondorioa nabarmena da: emozio bat asmatua edo okerra izan daiteke, neurrikoa edo neurriz kanpokoa, justua edo injustua; eta, orduan, eztabaidatu, zuzendu eta hezi egin daiteke, sinesmen bat bezalaxe. Injustizia baten aurreko zure sumindura ez litzateke barne-zarata huts bat, zerbait gaizki dagoela jasotzeko modu bat baizik. Baina ez du konbentzitzen, halaber, emozioa judizioarekin besterik gabe berdintzeak, eta froga emozio setatiak (errekalzitranteak) direlakoak dira: dakizunari gogor egiten diotenak. Aireratzeari beldurra izaten jarraitzen duzu estatistikak aurrean dituzula, eta bainuontziko armiarmak ilea laztea eragiten dizu oraindik, kaltegabea dela zin egiten badizute ere. Horregatik, filosofo askok balioaren hautemate gisa tratatzen dituzte gaur: ilusio optikoak engainatzen jarraitzen zaituen bezala trukoa dagoeneko azaldu dizutenean ere, beldurrak hor jarraitzen du arrazoiak jada baliogabetu duenean8.

Arrazoiaren eta emozioen arteko oreka lortzea zaila da: kosta egiten da jakitea zein den biderik onena egoera bakoitzean, eta, jakinda ere, hura gauzatzea, desirek, emozioek eta nahimenak maiz talka egiten baitute. Nahita erabilita, arrazoiak lagun diezaguke bereizten zein emozio komeni den sustatzea eta zein saihestea; eta, ondo landutako izaera batentzat, emozio egokiak gidari ona dira bizitzarako (§92).

§43 · Desirak, bolizioa eta askatasuna

Desira. Emozio mota oso primario bat da: zerbait falta zaigula esan nahi du, eta hura lortzeko beharra sentitzen dugula, egarria dagoenean ura bezain gauza fisiologiko batetik gizarte-onarpena bezain gauza konplexu bateraino. Kontzienteak zein inkontzienteak izan, desirek izugarri eragiten dute gure motibazioan eta gure erabakietan: ekintzaren eragingarririk indartsuenetako bat dira. Banan-banan hartuta txikiak dirudite, baina desira, multzo gisa, gizatasunaren funtsezko dimentsio bat da; ez alferrik da hainbeste eleberriren hari eroalea. Imajinatu zure bizitza ezer desiratuko ez bazenu: hori da, hein batean, depresio klinikoa duenaren egoera.

Bolizioa. Beste muturrean, batzuetan sentitzen dugu desirek gainditu egiten gaituztela, ez digutela uzten haiei jarraitzea beste irtenbiderik. Haiei aurre egin ahal izatea edo haiek zuzentzea bolizioaren eremukoa da: libre eta deliberatuki erabakitzeko dugun gaitasun kontzientea. Desiraren antzekoa da zerbait nahi dugulako, baina desberdina da kontzienteki eta arrazoituta nahi dugulako: desira gertatu egiten bazaigu, bolizioaren protagonistak gu gara.

Askatasuna. Etikaz aritzean eztabaidatuko dugu sakon askatasuna (§89); hemen, nahimenak autodeterminatzeko duen gaitasunaz ari gara: berak bere kabuz zer nahi duen erabakitzekoaz. Askatasuna, oraingoz, frogatu ez dugun aurrebaldintza bat da, eta asko jokatzen dugu bertan: erabakitzeko eta jarduteko libre ez bagara, ez gara izango egiten dugunaren erantzule, etikak ez luke zentzurik izango eta gizaki izatea automata izatearen parekoa litzateke. Heldutzea, hein batean, desiraren eta bolizioaren arteko gatazkak ebaztea da: desirak gure helburuekin lerrokatzen direnean, erraza da; gure balioekin bat ez datozenean, batzuetan haiek hezten joatea lortzen dugu, eta besteetan haiek garaitzen gaituzte. Desirak arakatzeko eta bolizioa fintzeko, ezinbestekoa da autokontzientzia garatzea: bazioten greziarrek, «ezagut ezazu zeure burua».

Introspekzioa. Norberaren kontzientzia, pentsamenduak eta egoera mentalak behatzeko gaitasuna da. Tresna baliotsu-baliotsua da filosofoarentzat —zu barne—, ezin baita mugatu giza kondizioaz irakurtzera: bere gogamena behatu behar du, hori baita besteek giza izaerari buruz baieztatzen dutena balioztatzeko edo gezurtatzeko lehen urratsa. Nork bere burua ezagutzea bizitza oso baten zeregina da, eta ziurrenik amaitu gabe geldituko da, konplexuak garelako eta etengabe aldatzen ari garelako. Dakigula, beste ezein espezie ez da gai halako lorpenik erdiesteko.

  1. Beste espezie batzuetako banakoek ez dituzten egiturak.↩︎

  2. Badira gorputzaren beraren barne-egoeren berri ematen diguten zentzumenak ere.↩︎

  3. Oinarrizko emozio batzuk hain dira zaharrak, non, gutxienez, gainerako ugaztunekin partekatzen baititugu.↩︎

  4. Irizpideak hemengoak dira: Ekman, P. eta Cordaro, D. 2011. What is meant by calling emotions basic. Emotion Review, 3(4), 364-370. Eztabaidaren ikuspegi orokor bat: Scarantino, A. eta de Sousa, R. (2018). Emotion. In E. N. Zalta (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2018 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/emotion/↩︎

  5. Barrett, L. F. 2017. How Emotions Are Made: The Secret Life of the Brain. Houghton Mifflin Harcourt; ed. castellana: La vida secreta del cerebro. Cómo se construyen las emociones. Paidós, 2018. Haren jarrera konstrukzionismo psikologikoa izenez ezagutzen da.↩︎

  6. Batzuek diote gogo-aldarteak ere ez direla erabat objekturik gabeak: mundu osoa litzatekeela haien objektua. Eztabaidaz: Scarantino, A. eta de Sousa, R. (2018). Emotion. In E. N. Zalta (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2018 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/emotion/↩︎

  7. Nussbaum, M. 2001. Upheavals of Thought: The Intelligence of Emotions. Cambridge University Press; ed. castellana: Paisajes del pensamiento. La inteligencia de las emociones. Paidós, 2008. Sentimenduaren teoriaren formulazio klasikoa: James, W. 1884. What is an Emotion? Mind, 9(34), 188-205.↩︎

  8. Emozio setatien arazoa hemengoa da: D’Arms, J. y Jacobson, D. 2003. The Significance of Recalcitrant Emotion. En A. Hatzimoysis, Ed., Philosophy and the Emotions. Cambridge University Press. Bertsio pertzeptiboa: Tappolet, C. 2016. Emotions, Values, and Agency. Oxford University Press.↩︎