26. gaia · Etika estoikoa

Ezjakinari dagokio besteei errua egoztea berari gaizki doakionagatik; ikasten hasi denari, errua bere buruari egoztea; eta jadanik ikasia denari, errurik ez egoztea, ez besteri, ez bere buruari.

—Epikteto, Enkiridiona, 5 · Clauderen itzulpena, grezieratik

Apatheia deitu behar bazaio gogoa inolako afektuk ukitu ezin duen egoerari, nork ez du epaituko sorgortasun hori bizio guztiak baino okerragoa dela?

—Agustin Hiponakoa, Jainkoaren hiria, XIV, 9 · Clauderen itzulpena, latinetik

§98 · Naturaren arabera bizitzea

Krisi helenistikoa. Bizitza ez da erraza. Pandemia bat, gerra bat, krisi ekonomiko bat bestearen atzetik; teknologia eta gure bizitzak, gero eta biziagoak eta korapilatsuagoak, etengabeko eraldaketan daude; eta hori guztia gizarte- eta balio-krisi baten gainean gertatzen dela dirudi, eta krisi horrek desberdintasun ekonomikoa haziarazten du, denok denokin eztabaidan jartzen gaitu, beti jauzi egiteko prest ipintzen gaitu, eta dena pikutara doala iruditzen zaigu.

Hala ere, gizateria askotan aurkitu da antzeko egoeren edo okerragoen aurrean. Aldaketak eta ziurgabetasunak gure iraganeko une asko markatu dituzte, eta garai haietakoek estrategiak garatu zituzten haiei aurre egiteko. Une horietako bat Antzinako Greziako aro helenistikoa izan zen. Imajina ezazu. Greziar zibilizazioa gailurrera iritsia zen Alexandro Handiarekin, zeinaren inperioa Greziatik Indiaraino hedatzen baitzen. Bazirudien Filosofia eta demokrazia sortu zituen gizarteak mundua irentsiko zuela. Eta orduan Alexandro 33 urterekin hiltzen da, eta haren inperioa haren jeneralen artean banatuta geratzen da, hondarrengatik borrokan. Etorkizuna distiratsua izatetik ez izatera pasatu zen.

Filosofia egokitu egin zen egoera berrira: hainbat korronte sortu ziren, bakoitza ziurgabetasunaren aurrean proposamen desberdin batekin. Eszeptizismoa, zinismoa, epikureismoa eta estoizismoa nabarmentzen dira. Azken hori arakatuko dugu: Antzinateko errezeta bat, bizitza modernoaz zeresan handia duena.

Zer egin ziurgabetasunaren aurrean? Nola egin diezaiokegu aurre etorkizun arriskutsuari? Nola izan gaitezke zoriontsu, injustiziaz, sufrimenduz eta gezurrez inguratuta? Estoikoek argi zuten: giza izaerarekin sintonian biziz. Hau da: gizartean biziz, arrazoiaren aginduari jarraituz1.

Unibertso arrazionala edo logosa. Uste zuten Unibertsoa arrazoiaren edo logosaren arabera antolatuta dagoela. Ez da harritzekoa filosofo batzuengan, ezta? Gure bizitzako gertaerek uler ditzakegun kausei erantzungo ez baliete, nola jakingo genuke zein den jokatzeko modurik onena? Eta mundua arrazionalki antolatuta badago eta gu arrazoiz hornituta bagaude, orduan arrazoia da, hain zuzen, antolaketa hori ulertzeko eta hartara egokitzeko bidea ematen digun tresna2.

Korrontearen alde igeri egitea. Planteamendua oso xumea da: egin dezagun igeri ibaiaren korrontearen alde. Ibaian gora igeri egiteak nekatu egiten du eta berdin amaitzen da, korronteak behera arrastaka eramanda, baina sufrimendu gehigarriarekin. Kontuz, ordea: eramaten uztea ez da begiak ixtea: ibai bat ondo jaisteko, ezagutu egin behar da, eta harriak saihestu. Giza izaeraren arabera jokatzeak, horregatik, bi gauza eskatzen ditu: hura ezagutzea lehenik, eta irmo izatea gero, korrontearen alde joateak ez baitu esan nahi oztoporik ez dagoenik.

§99 · Kontrolaren dikotomia

Zergatik sentitzen dugu besteren lotsa? Azken batean, ez dira gure ekintzak emozio hori eragiten digutenak, beste pertsona batenak baizik, eta besteren ekintzak ez dira gure erantzukizuna, hain zuzen ere haien gainean kontrolik ez dugulako. Eta, hala ere, larritu, haserretu, izutu eta gogaitu egiten gara gure kontroletik ihes egiten duten baina kontrolatzen ez ditugula aitortzen ez dugun hamaika gauzarengatik.

Hondartza-egun zapuztu bat. Imajinatu hondartza-egun bat antolatu duzula lagun batekin eta, egunak itxura ona duenean, galerna bat sortzen dela: hotza, haizea eta euria. Umorea mindu egiten zaizu eta «a zer kaka, hain ondo zihoan eta» pentsatzen duzu. Haserretu egiten zara, zure aurreikuspenak zapuztu direlako. Zure laguna estoikoa bada, bestela erreakzionatuko du. Beharbada hari ere haserrea sortuko zaio, estoikoak gizakiak baitira eta ez baitituzte emozioak gutxiesten; baina bere buruari esango dio: «hodeiak eta haizea ez daude nire kontrolpean; beraz, ez du zentzurik haserretzeak; eta neure borondatearen jabe izaten jarraitzen dut, eta, horrenbestez, neure buruaren jabe izaten jarraitzen dut».

Gure baitan dagoena eta ez dagoena. Estoikoek irakasten zuten, gauzen gaineko gure kontrolari dagokionez, dikotomia bat dagoela, bi zatiko banaketa bat: badira kontrolatzen ditugun gauzak eta badira kontrolatzen ez ditugunak. Jakinduria batzuk eta besteak bereizten jakitea da, alferrikakoa edo kaltegarria ere baita kontrolaezina kontrolatu nahi izatea, eta ongizatea eta zoriontasuna kontrolagarria menderatuz iristen baitira. Batzuk eta besteak bereizteko irizpidea garbia da: gure gogamena kontrolatzen dugu, eta ez dugu kontrolatzen gainerako guztia, gure gorputza barne. Epiktetoren hitzetan, Enkiridionan, I:

Badira gauzak gure kontrolpean daudenak, eta beste batzuk ez daudenak. Gure kontrolpean daude iritziak, lehentasunak, desirak, higuinak eta, hitz batean, gure ekintzei datxekien guztia. […]

—Epikteto, Enkiridiona, 1

§100 · Lau bertute estoikoak

Estoizismoa bertutearen etika bat da, balioak edo arauak agindu beharrean funtsezkoa gure izaera lantzea dela uste duelako. Eta izaera lantzea ez da ekintza bakar bat, aztura bat baizik: behin ondo aukeratzen duzu, eta berriro, eta berriro, harik eta ondo aukeratzeak ahaleginik eskatzen ez dizun arte eta, besterik gabe, zaren hori bihurtzen den arte. Lau bertuteak —jakinduria praktikoa, adorea, justizia eta neurritasuna— barneratzea eta praktikatzea lortzen badugu, pertsona prestu bihurtuko gara. Ikus dezagun zein diren.

Jakinduria praktikoa edo phrónesis

Bizitzan ona, txarra eta axolagabea bereizteko gaitasuna da, edozein egoeratan erabakirik onena hartzeko ezinbesteko gaitasuna.

Esana dugu helburu estoikoa naturaren arabera bizitzea dela. Bada, hori lortzeko ezinbesteko baldintza da, hain zuzen, natura hori ezagutzea, kasu bakoitzean ondo jokatzea eta gaizki jokatzea zertan datzan zehaztu ahal izateko. Horregatik da jakinduria praktikoa lau bertuteetan garrantzitsuena, guztiak zuzentzen dituena.

Kontua ez da erudizio entziklopediko bat eskuratzea. Ez dago mediku izan beharrik jakiteko komeni dela hobeto jatea eta ariketa pixka bat egitea, eta, hala ere, oso litekeena da gaur arratsaldean sofa eta Netflix nahiago izatea partida bat jokatzera jaistea baino. Jakinduria ez da zer komeni zaizun jakitea, hori erraza baita: dagoeneko komeni zaizula dakizun hori egitea da. Hortik jakinduria praktikoa izena.

Adorea edo andreia

Ia inoiz ez da erraza zuzen jokatzea. Une bakoitzean ekintza ona zein den jakitea zaila bada, are zailagoa da hura gauzatzeko adorea izatea. Ekintza zuzena, sarritan, uneko gogoak eramaten uztea baino nekezagoa eta garestiagoa da, eta, gainera, besteen etsaigoa ekar diezaguke.

Andreia kontzeptuak eutsi beharra ere hartzen du barnean: adoreak beldurrari eta minari aurre egiteko bidea ematen du, eta ez da garatzen haiekin buruz buru egon gabe. Senekak lerro batean esan zuen: «Bertutea zimeldu egiten da aurkaririk gabe; zenbatekoa den eta zenbat dezakeen orduan bakarrik ikusten da, erresistentzia zer egiteko gauza den erakusten duenean»3. Baina noiz izan behar den ausart eta noiz ez jakitea ez da jada adorea: jakinduria praktikoa da, hau ere zuzentzen duena.

Justizia edo dikaiosyne

Estoikoek justiziaz hitz egiten dutenean, ez dira ari legeez eta auzitegiez, moraltasunaz baizik: besteekin eta gizartearekin egiten dugunari aplikatutako jakinduria praktikoa da. Hemen bada ikustea komeni den tentsio bat. Estoizismoak bertute pertsonal bat proposatzen du, geure buruaren gainean bakarrik jardun baitezakegu zuzenean; besteak gure kontroletik kanpo daude.

Eta, hala ere, ez da etika egoista bat, giza izaeraren arabera bizitzea, ikusi dugunez, gizartean bizitzea baitzen. Besteei laguntzera bultzatzen gaitu, eta egiten dugunaren eragin soziala kontuan hartzera. Horregatik esan zuen Marko Aureliok «erlauntzarentzat ona ez dena ez dela ona erlearentzat».

Neurritasuna edo sophrosine

Neurritasuna ez dago modan: ondo ikusia dagoena gehiago kontsumitzea, gehiago gastatzea eta gehiago edukitzea da. Horregatik da harrigarria Antzinateko pentsalari batzuek guri esatea nahikoa dena hobea dela gehiago dena baino.

Kontua ez da gure aberastasunak dohaintzan ematea edo oparitzea, fraideak bagina bezala. Azken batean, Seneka (4 o.a.a.-65 o.a.) Erromako herritarrik aberatsenetako bat izan zen, eta Marko Aurelio (121-180 o.a.) enperadore; Zitioko Zenon (336-264 o.a.a.), aldiz, naufragio batean diru guztia galdu zuen merkatari bat izan zen, eta Epikteto (55-135 o.a.) esklabo. Garrantzitsuena da konturatzea hain fortuna eta patu desberdineko lau pertsona horiek ziotela beren zoriontasuna eta ongizatea beren egoera materialetik independenteak zirela.

Ez da pobrezia predikatzea, ezta aberastasunari ihes egitea ere, baizik eta daukagunaren estimua ez daukagunaren desirarik ezarekin uztartzea: konformismoa, bai, baina zentzurik onenean. Eta zenbat den nahikoa, berriro ere, jakinduria praktikoak esaten du.

§101 · Jakintsu estoikoa: eudaimonia eta apatheia

Eudaimonia. Estoikoek eudaimonia zuten xede —Aristotelesek bizitza onaren helburua izendatzeko erabiltzen zuen hitz bera (§95)—, eta bizitza on, ongizate, zorion edo zoriontasun gisa itzul dezakegu. Baita loratze gisa ere. Euskarazko hitz horietako bakar batera ezin dugunez murriztu, grezierazkoa erabiltzen jarraituko dut: gure bizitza betea denean eta gure natura arrazionalaren arabera jokatzen dugunean iristen garen egoera da. Eta jokatzea diodanean, pasioez eta emozioez ere ari naiz, horiek baitira errealitatea esperimentatzeko dugun era. Estoikoak azkenak iristen dira zuk nortasunetik (§42) eta etikatik (§92) jarraitzen duzun eztabaida batera, eta haiek dira urrunen eramaten dutenak: emozioak epaipean jartzen dituzte.

Emozio guztiak ez dira berdinak. Gaur egungo euskaran, pasio hitzak ia beti esan nahi du norbaitenganako edo zerbaitetarako grina edo zaletasun oso bizia. Baina euskarak beste adiera bat ere gordetzen dio hitzari, hiztegietan bizirik dagoena: pasioa pairatzea ere bada, sufrimendua —horregatik esaten diogu Kristoren Pasioa haren nekaldiari—. Estoikoen pasioa edo pathos bigarren adiera horretatik hurbilago dago: arimak pairatzen duen zerbait da, gogoaren nahasmendu bat. Beraz, pasioa pasatzen zaiguna da, guk aktiboki egiten dugunaren aurrez aurre.

Lehoi bat bidera ateratzen bazaigu, zurbildu egingo gara eta pultsua bizkortuko zaigu. Estoikoek esango digute erreakzio instintibo, berehalako eta fisiologiko hori saihestezina dela4. Beldurra, aldiz, bigarren mailako erreakzio bat da, gero datorrena, jada prozesatu dugunean… oker prozesatu ere: zerbait txarren edo kaltegarriren baten aurreikuspen irrazionala da. Horregatik, estoiko trebatuak ez du beldurrik sentituko lehoiaren aurrean, zuhurtasuna baizik: eupatheia bat, ondo epaitu izanetik datorren emozioa. Korrespondentzia kasu guztietan errepikatzen da: beldurrari, kalte baten aurreikuspen irrazionala denari, zuhurtasunak erantzuten dio, benetan kalte egiten duenarekiko arrazoizko higuinak; antsiari, desira bareak; plazer neurrigabeari, gozamenak. Eta minari ez dio ezerk erantzuten, estoiko batentzat ez baitago min arrazionalik: min ematen badu, gaizki epaitu delako da.

Apatheia. Estoikoek apatheia edo «ez-sufrimenduaren» egoera erdietsi nahi zuten. Euskaraz «apatia» eman badu ere (eta gaztelaniaz «apatía»), jatorrizko esanahia hurbilago dago gogo-berdintasunetik5, «gogoaren berdintasun eta iraunkortasunetik».

Minak eta beldurrak arrastaka ez eramatea zentzuzkoa iruditzen zaigu; XXI. mendeko pertsonarentzat irensteko zailagoa da euforiak eta zorte onak ere eraman behar ez gaituztela. Zergatik ez ospatu arrakastak? Emozio biziek ezegonkortu egiten gaituztelako eta buru-bake horretatik ateratzen gaituztelako. Estoikoaren helburua ez da emozioak ezabatzea, gure erreakzio emozionalak arrazoiaren bidez eraldatzea baizik, negatiboak kenduz.

§102 · Estoizismoaren aurkako kritika

Estoizismoa oso ezaguna izan zen Antzinatean, bigarren distira-aro bat izan zuen Errenazimentuan, eta gaur berpizkunde bat bizi du; XX. mendearen erdialdean, gainera, terapia kognitibo-konduktuala delakoaren sorreran eragin zuen. Hala ere, hainbat arazo seinala ditzakegu pentsamendu estoikoan. Besteak beste:

  • Estoizismoa ez da proposamen etiko bat bakarrik: fisika bat ere badu —unibertsoak nola funtzionatzen duen azaltzen duen bat—, materialista eta determinista, eta ez da osagarri hutsa, etika eraikitzeko oinarria baizik. Eta gaur egungo fisika ez da estoikoena bera —ezin liteke izan—.
  • Beharbada ezinezkoa da gure erreakzio emozionaletatik erabat urruntzea eta arrazional izaten jarraitzea: gaur psikologiak azaltzen digu gure emozioak gure arrazoiarekin nahasita daudela. Gainera, nola iraun ukigabe gure gurasoen hilketaren aurrean? Egunen batean hilko direla jakitetik haien galeraren minak ukitu ez gaitzala nahi izatera, bide luzea dago.
  • Arrazionaltzat daukaguna alborapenez, heuristikoez eta era guztietako «kutsaduraz» zeharkatuta dago; beraz, ez da guk pentsatu nahiko genukeen bezain arrazionala.
  • Estoikoek zorrotz banatzen zuten errealitatea kontrola ditzakegun gauzen eta ezin ditugunen artean. Baina hirugarren kategoria bat postula dezakegu: partzialki edo osatugabe eragin diezaiekegun gauzena. Ezin dugu bestearen borondatea ordezkatu, baina bai haren ekintzetan eta pentsamenduetan eragin.
  • Bete-beteko jakintsu estoiko izatea zoragarria izango da, baina jende gehiena halako garaiera moraletik oso urrun geratuko gara, eta, potentzia erdian praktikatuta, estoizismoak apatiko edo antisozial bihurtzeko arriskua dakar, ekintzaz baino gehiago ez-egitez.

Eta objekzio bat gehiago, estoikoen aurka ez doana. Gaur haien izenarekin saltzen denaren aurka doa. Bilatu «estoizismoa» nahi duzun tokian, eta, batez ere, eusteko aholkuak aurkituko dituzu: ez kexatu, kontrolatu ahal duzuna, gogortu zaitez, jaiki goiz. Unibertso osoa arrazionala dela, bertutea egiazko ondasun bakarra dela eta justizia lau bertuteetako bat dela defendatu zuen eskola batetik, lanean ez sufritzeko metodo bat geratzen da. Errepara iezaiozu bidean erortzen denari, horixe baita hura Filosofia egiten zuena: etikari eusten zion fisika, besteez arduratzeko obligazioa, eta emozioak judizioak direla eta, beraz, zuzenak edo okerrak izan daitezkeela dioen ideia, ez soilik biziak edo eramangarriak. Kosmosik eta justiziarik gabeko estoizismo bat ez da estoizismo laburtua: haren izena erabiltzen duen beste zerbait da. Aurkitzen duzunean, egin iezaiozu proba: galde iezaiozu zer dioen besteei zor diezunaz.

  1. Ikusiko duzu naturarekin sintonian bizitzeak ez duela esan nahi kobazulo batera edo basoko txabola batera erretiratzea, baizik eta gizakiaren izateko moduaren arabera bizitzea, munduan eta gizartean dugun lekua aitortuz eta hartara moldatuz.↩︎

  2. «Zer du berezkoa gizakiak? Arrazoia; eta hori, zuzena eta osoa denean, giza zoriontasuna betetzen du». Seneka, Epistulae morales ad Lucilium 76, 10 · Clauderen itzulpena, latinetik.↩︎

  3. De providentia 2, 4 · Clauderen itzulpena, latinetik.↩︎

  4. Estoikoek propatheia deitzen zioten. Izena ez duzu beharko; ideia bai, erreakzioaren eta gero datorren judizioaren arteko tarte hori lantzen baitu gaia ixtean aipatuko dugun terapia kognitibo-konduktuala delakoak.↩︎

  5. Horrek ez du esan nahi jakintsuak sentimendurik ez duenik, emozio txarrek eramaten ez dutela baizik.↩︎