3. gaia · Filosofiaren adarrak eta gaurkotasuna

Tales, astronomian ari zela eta gora begira, putzu batera erori zen, eta neskame traziar batek, grazia oneko eta buruargiak, iseka egin zion: zeruko gauzak ezagutzeko ahaleginetan zebilela, eta oinen aurrean zeukana ihes egiten ziola. Iseka berak balio du filosofian bizitza ematen duten guztientzat.

—Platon, Teeteto, 174a · Clauderen itzulpena, grezieratik

Talesi pobrezia aurpegiratzen ziotenez, filosofiak ezertarako balio ez zuelakoan […], erakutsi zuen filosofoentzat erraza dela aberastea, nahi izanez gero, baina ez dela hori serio hartzen dutena.

—Aristoteles, Politika, I, 1259a · Clauderen itzulpena, grezieratik

§09 · Filosofiaren adarrak

Filosofiak gutxienez 2610 urteko historia du.

Nondik ateratzen den zifra hori. Erreferentziatzat 585 o.a.a. urtea hartzen dut: orduan iragarri zuen —tradizioaren arabera— Tales Miletokoak (626/623-548/545 o.a.a.) Eguzki-eklipse bat; historikoki zehatza izan zein ez, mugarri gisa balio du filosofiaren jaiotza datatzeko. Handik 2026ra, edizio honen urtera, 2610 urte inguru daude. Mendebaldean erabili ohi ditugunak baino ikusmolde zabalagoek askoz lehenagoko datetara eramango gintuzkete, dela Mesopotamiara, dela Antzinateko Txinara eta Indiara. Imajina dezakezunez, denbora luze horretan guztian ezin konta ahala gai landu ditu, eta era guztietako sistemak eta proposamenak sortu.

Jarraian, erreferentzia bat duzu, auzi eta planteamendu horiek zein esparru handitakoak diren jakiteko. Filosofiaren dibisio edo adar deituko diegu. Bestela nahaspila bat izan litekeena sailkatzeko eta hobeto ulertzeko balioko dizute. Adar bakoitzaren bereizgarria ezagutza-objektu jakin bat da; hau da, bakoitzak gai multzo desberdin batez dihardu, eta bakoitzari liburu honetako unitate bana dagokio. Ordena horretan aurkezten dizkizut, eta hori ez da jaio ziren ordena: Filosofia kosmosaz galdezka hasi zen, eta sofistekin eta Sokratesekin bakarrik, o.a.a. V. mendean, jaitsi zen zerutik lurrera, gizakiaz eta haren elkarbizitzaz arduratzeko.

Antropologia filosofikoa

Hurbilenetik ukitzen gaituen galderatik hasiko gara: zer da gizakia?. Hartaz antropologia filosofikoa arduratzen da, gure espeziearen berezkoan sakontzen duena: zer garen, zerk bereizten gaituen gainerako animalietatik, izaera finko bat dugun ala geure burua guk geuk egiten dugun, eta zer harreman dagoen gure gorputzaren eta gure gogamenaren artean.

Ez ezazu nahastu antropologia sozialarekin edo kulturalarekin, hura zientzia bat baita: gizarte jakinak behatzen eta konparatzen ditu —nola ezkontzen diren, zer erritu ospatzen dituzten, nola antolatzen diren—, landa-lanez eta datuez. Antropologia filosofikoak ez du behatzen: argudiatu egiten du. Behaketak berak bakarrik ebazten ez duen galderaz arduratzen da, eta biologiak, psikologiak eta antropologia sozialak berak jakiten dutenetik elikatzen da.

Izen propioa duen adar gisa, guztietan gazteena da: izena Kantengandik jaso zuen, XVIII. mendean, eta XX. mendean sendotu zen diziplina gisa, Max Schelerrekin (1874-1928). Galdera, aldiz, aspaldi-aspaldikoa da; kontua da mendeetan zehar beste adar batzuetatik erantzun zitzaiola. Platonen arimaren teoriak, adibidez, zer garen erantzuten dio, baina hori arima gorputzetik bereiz daitekeen errealitate hilezkor bat dela baieztatuz egiten du, eta hori tesi metafisiko bat da. Haren galdera tipiko batzuk:

  1. Zer da gizakia?
  2. Izaera finko bat dugu, ala geure burua guk geuk egiten dugu?
  3. Zerk bereizten gaitu gainerako animalietatik?
  4. Gorputza gara, gogamena, ala biak?
  5. Ba al dago gugan biologiak azaldu ezin duen ezer?
  6. Zertan datzate pertsona eta duintasuna?

Ikasturte honetako II. unitatea da (§24).

Epistemologia

Epistemologia ezagutzari eta egiari buruzko diskurtso filosofikoa da. Ezarrita utzi genuen jada Filosofiaren tresna bakarrak arrazoimena eta argudiaketa direla. Gainera, filosofook egia aurkitu nahi dugu, edo, gutxienez, ahalik eta gehien hurbildu nahi gara hartara. Azken batean, gure arrazoia elikatzeko erabiltzen ditugun argudioak faltsuak edo zalantzazkoak balira, ez genieke zorroztasunez erantzungo galdera filosofikoei.

Zer den zerbait jakitea. Erraza dirudi, hurbiletik begiratu arte. Imajinatu azterketa batean «1789» erantzuten duzula Frantziako Iraultzaren urteari buruzko galderan, baina idatzi duzula alboko ikaskideari kopiatu diozulako, eta hark, bere aldetik, zoriz jarria zuela. Erantzuna egiazkoa da, eta zuk eman duzu. Bazenekien data? Ezetz esango genuke: jakiteko, ez da aski asmatzea. Beharrezkoa da, gainera, sinestea, eta sinesteko arrazoiak izatea; horregatik definitu zuen tradizioak ezagutza uste egiazko eta justifikatu gisa. Zerk balio duen arrazoi aski gisa eztabaidatzea da, funtsean, adar honen zeregin osoa; eta eztabaida moderno handia da erabakitzea nondik datozen arrazoi horiek: esperientziatik —enpirismoa— ala arrazoitik beretik —arrazionalismoa—.

Egia eta ezagutza segurua hain garrantzitsuak badira, berehala aurkituko ditugu zailtasunak, epistemologiaren galdera tipiko batzuetan islatzen diren bezalakoak:

  1. Zertan datza egia?
  2. Zer da zerbait ezagutzea?
  3. Unibertsala da egia, ala egia osatugabe, partzial, erlatibo edo pertsonaletara baino ezin gara iritsi?
  4. Aski al da mundu enpirikoaren behaketa, hartatik ondorio baliozkoak ateratzeko?
  5. Zeintzuk dira giza ezagutzaren mugak?
  6. Fidagarria al da gure arrazoia?
  7. Nola jakin dezakegu zerbait egiazkoa ala faltsua den?
  8. Ba al dago ezagutza unibertsal eta beharrezkorik?
  9. Posible al da ezagutza arrazional bat, zentzumenetatik aparte?

Logika, tresna. Adar bat baino gehiago, logika gainerako guztietan lan egiteko tresna da: Aristotelesek organon deitu zion, eta espresuki Filosofiaren zatietatik kanpo utzi zuen. Inferentzia baliozkoak nola egin aztertzen du, hau da, premisetatik abiatuta ondorioak nola eratorri. Hiru mota bereizten dira. Dedukzioa, zeinean premisen egiak ondorioarena bermatzen baitu: «gizaki guztiak hilkorrak dira; Sokrates gizakia da; beraz, Sokrates hilkorra da». Indukzioa, behaketa partikularretatik printzipio orokorrak ateratzen dituena, eta horregatik ezagutza zabaltzen duena, baina bermerik gabe: aski da zuria ez den ahate bakar bat, ahate guztiak zuriak direlako ondorioa bertan behera botatzeko. Eta abdukzioa, behatzen dugunaren azalpenik probableena aieruz proposatzen duena: zopa-plater lurruntsu bat ikusten duzu mahai gainean, eta mahaikidea berehala itzuliko dela suposatzen duzu. Hirurak sakon landuko ditugu aurrerago (§60).

Ikasturte honetako III. unitatea da.

Metafisika

Orain ikusten badugu ere, metafisika izan zen lehena. Filosofia handizka hasi zen, anbizio izugarriz, konplexurik gabe galdetuz, ez gehiago eta ez gutxiago, zer da errealitatea?; zerez dago eginda?; zergatik irauten du, eta ez da desagertzen?; edo beti egon al da hor?. Kezka- eta ikerketa-esparru filosofiko horri, errealitatearen izaeraz arduratzen denari, metafisika deitzen diogu.

Badakigu lehen filosofoek, o.a.a. VI. mendekoek, Miletoko eskolakoek1, arkhéaz edo naturaren (gauzen) printzipio eta oinarriaz hitz egin zutela jada. Gauzen naturari physis deitu zioten; hortik ezagutzen ditugu, halaber, filosofo fisiko gisa. Gaur egun ere hitz horren arrastoari segi diezaiokegu euskaraz, fisika terminoaren bidez, kosmosaren funtzionamendua gobernatzen duten legeen azterketa izaten jarraitzen baitu.

Gaur egungo fisika zientifikoak ez bezala, metafisikak ez du errealitate materiala bakarrik aztertzen2, baizik eta errealitatea zentzu zabalean aztertzen du. Hona hemen metafisikak bere buruari egiten dizkion galdera tipiko batzuk:

  1. Zer da errealitatea?
  2. Erreala al da materia?
  3. Zer errealitate du pentsamenduak?
  4. Infinitua ala betierekoa al da Unibertsoa?
  5. Existitzen al da Jainkoa?
  6. Zergatik existitzen da errealitatea, eta ez ezereza?
  7. Nondik dator erreala dena?
  8. Izan al zen denboraren hasierarik?

Ontologia. Metafisikaren barruan, ontologia espezifikoki izateaz arduratzen da: zer gauza existitzen diren, nola existitzen diren eta zer harreman duten beren artean. Bereizketa horrek errotze handia du tradizioan, eta komeni da ezagutzea; baina ikasturte honetan metafisika eta ontologia termino trukagarri gisa erabiliko ditugu, errealitatea xehetasunez lantzen dugunean izan ezik.

Ikasturte honetako IV. unitatea da.

Orain arte, filosofoek auzi teorikoez edo giza pentsamenduarekin lotutakoez izan dituzten kezkak ikusi ditugu: zer garen (antropologia), errealitatea nola ezagut dezakegun (epistemologia) eta gauzen natura nolakoa den (metafisika).

Horrez gain, Filosofia auzi praktikoez edo giza ekintzarekin lotutakoez ere arduratzen da. Tradizionalki, hauek aurkitzen ditugu: etika; filosofia politikoa; eta estetika.

Etika

Kartera bat aurkitu duzu, barruan berrehun euro eta jabearen nortasun-agiria dituela. Ez zaitu inork ikusi. Zer egingo duzu? Eta, batez ere, zergatik egingo duzu hori? Edozer erantzuten duzula ere —itzultzea, zeuretzat gordetzea, diruarekin bakarrik geratzea—, arrazoiren batengatik erantzungo duzu, eta, arrazoiak ematen hasi orduko, etika egiten ari zara jada.

Lehen filosofoak, funtsean, metafisikaz arduratu ziren. Zalantzarik gabe, gizakiok kosmosaren parte gara, eta badiren gauzen multzoan sartzen gara, objektuenean, eta, beraz, metafisikaren esparruan. Baina errealitatea osatzen duten gainerako objektuek, era batekoak edo bestekoak izanik, ez bezala, gizakiok, gainera, nola jokatu beharko genukeen kezkatzen gaitu. Zein den portaera ona eta ekintza zuzena, zor dena edo bertutetsua aztertzeaz arduratzen den Filosofiaren dibisio hori etika da. Kontuz bi izenekin, ia sinonimo gisa erabilita ikusiko baitituzu: morala deitzen diogu giza talde batek dagoeneko ontzat dituen arau eta balioen multzoari, eta etika, arau horien arrazoiak eskatzen dituen gogoeta filosofikoari; horregatik esaten zaio adar honi filosofia morala ere, morala aztertu egiten baitu, diktatu beharrean.

Sofistek eta Sokratesek bira garrantzitsu bat eman zioten Filosofiari o.a.a. V. eta IV. mendeetan, beren interesa giza ekintzan zentratuta, banaka hartuta —etika— nahiz kolektiboki hartuta —politika—. Gizarteek eta erlijioek beti ezarri izan dute zer egin behar dugun eta zer ez dugun egin behar. Filosofia arrazoien eta argudioen bidez oinarritzen saiatzen da zerk egiten dituen ekintza batzuk onak, eta beste batzuk, txarrak. Ohituren eta arauen justifikazioaz arduratzen da, gizarte-tradiziora eta erlijio-moralera jo gabe.

Antzinateko greziar filosofo batzuk, ekintza bat on ala txar, zuzen ala oker egiten duten irizpideak lantzeaz gain, bizitza on bat nola bizi ezartzen ere saiatu ziren: bizitzea merezi duen bizitza bat. Bizitza onera iristeko beharrezkoa den portaerari bertute deitu zioten, eta bizitza beteari, giza loratzeari edo zoriontasunari, eudaimonia. Pentsalari haien arabera, Filosofia bizimodu bat zen, bikaintasunera edo aretéra eraman behar zuena, eta ez jakintza akademiko edo erudituen multzo bat3. Bertutearen praktika etengabeak forjatzen du gure izaera, eta horrek egiten gaitu gizaki hobe.

Nolanahi ere, etika giza portaeraren ontasunarekin eta zuzentasunarekin edo gaiztotasunarekin eta okertasunarekin, erantzukizunarekin, askatasunarekin eta autonomiarekin zerikusia duten era guztietako auziez arduratzen da. Jarraian ikus dezakezu, etikak bere buruari egiten dizkion galdera tipiko batzuetan:

  1. Zein da bizitza betera edo zoriontasunera daraman bizimodua?
  2. Zertan datza bertutea?
  3. Noiz du ekintza batek balio morala?
  4. Zertan datza erantzukizuna?
  5. Zer da autonomia morala?
  6. Zein da ongi moralaren oinarria?
  7. Aske al gara?

Ikasturte honetako V. unitatea da.

Filosofia politikoa

Zergatik obeditu behar diozu zuk bozkatu ez duzun lege bati, agian zu jaio aurretik eta ezagutzen ez duzun jendeak onartuari? Horri erantzutea —edo obeditu behar duzula ukatzea— filosofia politikoa egitea da.

Gizakiok animalia sozialak gara. Beraz, gure ekintzak gizarte-inguruneetan gertatzen dira, eta besteei eragiten diete. Horretaz, lehenik, etika arduratzen da. Baina gizartean bizitzeak berak esan nahi du ez ditugula irismen indibidualeko ekintzak bakarrik egiten: gizartea bera kudeatu behar dugu, guztiok bizitza on bat erdietsi ahal izan dezagun, eta justizia nagusi dadin. Horretaz Filosofia politikoa arduratzen da.

Filosofia politikoak lantzen dituen auzirik garrantzitsuenetako batzuk hauek dira: eskubideak, askatasuna, boterea, boterearen legitimitatea, gobernu-formak, Estatuaren izaera. Hau da, bizitza publikoari, sozialari eta taldekoiari dagozkion auziak. Filosofia politikoak bere buruari egiten dizkion galdera tipiko batzuk:

  1. Nola justifikatzen da botere politikoa?
  2. Zein da antolaketa politikoaren eredurik egokiena?
  3. Zertan datza justizia?
  4. Noiz da demokratikoa Estatu bat?
  5. Gauza bera al dira autoritatea eta boterea?
  6. Zein da Estatuaren izaera?

Ikasturte honetako VI. unitatea da.

Estetika

Edertasuna giza esperientziaren funtsezko parte da. Hari buruz arrazionalki ikertzeko, gustu subjektibo eta pertsonalez harago, estetika sortu zen. Haren funtsezko galdera da: zer da edertasuna? Denborarekin, gogoeta artera zabaldu zen, beste funtsezko galdera honekin: zer da artea?

Errepara iezaiozu auzia lehen mailako arazo filosofiko bihurtzen duen alde bati. Zuri abesti bat gustatzen bazaizu eta niri ez, ez dirudi gutako bat ere oker dagoenik; aldiz, zuk defendatzen baduzu norbait dibertitzeagatik sufriaraztea ondo dagoela, eta nik ezetz defendatzen badut, hor bai, ematen du gutako bat oker dagoela. Zergatik tratatzen ditugu hain modu desberdinean bi desadostasunak? Gustua gustu kontu hutsa da, ala bada zerbait, non norbaitek asmatu edo huts egin baitezake?

Estetikak bere buruari egiten dizkion galdera tipiko batzuk:

  1. Zer da edertasuna?
  2. Zeintzuk dira balio estetikoak?
  3. Subjektiboa al da edertasuna?
  4. Zerk determinatzen du gustua?
  5. Ezagutzarik ematen al du arteak?
  6. Moralki ona izan behar al du arteak, edo asmo moralizatzailea eduki?

Ikasturte honetako VII. unitatea da, azkena.

Ikusten duzunez, adar bakoitzari unitate bana dagokio; beraz, aurkibide hau egiteko geratzen zaigun bidearen mapa ere bada.

§10 · Filosofiaren historia eta haren kanona

Filosofiaren historia. Oso ohikoa da, filosofo bati zerbait galdetutakoan, hura honelakoekin ateratzea: «Sokratesek horretaz esan zuen…», edo «Aristotelesek ezarria zuen jada…». Oso garrantzitsua da gure kulturaren ideien jatorria ezagutzea, eta horregatik Filosofia akademikoak —unibertsitateetan praktikatzen eta liburu eta aldizkari espezializatuetan argitaratzen denak— Filosofiaren beraren Historia ikertzen jarraitzen du. Testuak itzultzen dituzte, berrinterpretatzen eta eguneratzen, haien gogoetak orainera ekarriz, guri laguntzeko.

Nork zuen arrazoiak emateko baimena. Ikerketa historiko horren barruan, bada galdera bat Filosofiak duela hamarkada batzuetatik egiten duena, eta bere buruari buruz doana: gauza guztien arrazoiak eskatzeagatik definitzen den diziplina batek mendeak eman zituen arrazoi bakar bat ere eskatu gabe nork eman zitzakeen erabakitzeaz. Alde instituzionala zientziaz hitz egitean ikusiko duzu —arauz itxitako unibertsitateak eta akademiak, ez talentu faltaz (§63)—, eta Rousseauren eta Wollstonecraften kasua aurrerago duzu (§142). Hemen ikertzen dena kanona da: nor irakurtzen den dioen zerrenda.

Bi pasarte, eta zerrendarik ez. 1643ko maiatzean, Elisabeth Bohemiakoak (1618-1680) Descartesi hark erantzuten asmatzen ez duen galdera idazten dio: arima pentsatzen duen substantzia bat besterik ez bada, nola mugitzen du, orduan, gorputz bat? Eta Descartesek, hori azaltzeko, pisuaren eskolastika-nozio zaharrera jotzen duenean, hark gogorarazten dio berak deklaratua zuela nozio hori ulertezina. Ez dio argibide bat eskatzen: bere printzipioekiko koherentzia exijitzen dio, eta horixe da operazio filosofikorik behinena4. 1706an, Mary Astellek (1666-1731) eskuliburuko absurdura eramate bat den esaldi bat argitaratzen du: «Gizon guztiak aske jaiotzen badira, nolatan jaiotzen dira emakume guztiak esklabo?»5. Eta errepara iezaiozu esaldia indartsu egiten duenari: Astell ez zen liberala, tory baizik, anglikanoa eta Lockez mesfidatia. Aurkariaren premisa hartzen du, eta erakusten dio ez duela eusten oso-osorik aplikatuta.

Eta arauak bi noranzkoetan balio du. Gaur ikertzen dena ez da zerrenda hori puztea: diziplinak berak defendatzen du ez dela aski irakurgaietara filosofo emakume bat edo bi gehitzea, zeren, zer gai kontatzen ziren filosofikotzat erabakitzean, kanonak erabaki baitzuen, halaber, nor izan zitekeen filosofo6. Eta zorroztasuna ez da lasaitzen kausa ona dela-eta: izenak dabiltzan hainbat pitagoriko emakumeren idatzi fidagarri bat ere ez da gordetzen, eta Antzinate berantiarrean obrak faltsutu ziren haien izenean7. Merezimendu txiki bat handitzeak ez du konpontzen beste bat txikitu izana: akats bera egiten du, zeinua aldatuta. Hemen ere, zientzian balio duen arau berak balio du: ekarpen bat zer ekarri zuen, horren arabera neurtzen da.

§11 · Ikerketa filosofikoaren gaur egungo gaiak

Gorago landu ditugun adar guztiak indarrez garatzen ari dira oraindik ere, ideia, ikuspegi eta aurkikuntza berriak iradokiz.

Jakina, Filosofiak 2026an garrantzitsua izaten jarraitu nahi badu, gaur egungo gaiak, arazoak eta kezkak landu beharko ditu, diziplinaren eztabaidarik teknikoen eta tradizionalenekin jarraitzeaz harago.

Etika aplikatua. Esparru emankorrenetako bat etika da; izan ere, gure munduan ez dira falta esparru problematikoak, zeinetan ez baitakigu zein den jarduera zuzena, ona edo desiragarria ere, ez banaka, ez kolektiboki. Gizarte-injustizia eta aberastasunaren banaketa; ordezkaritza politikoa; Lurraren baliabide naturalen erabileraren eta gehiegizko erabileraren hazkundea; kutsadura eta berotze global antropogenikoa8; giza klonazioa eta gure ondorengoen edizio eta hautespen genetikoa; giza gaitasunak teknologiaren bidez zabaltzea eta transhumanismoa; fake newsak eta diskurtso publikoaren manipulazioa. Gai eta arazo horiek eta beste askok dimentsio etiko argia dute. Ez da filosofoen lana ez erantzukizuna arazo horiek beraiek bakarrik konpontzea, baina bai arrazoiak, argudioak eta ikuspegi kritikoa ekarri behar dizkiegula auzi horiei guztiei. Gainera, tresna paregabeak ditugu ikerketa-ildoak gidatzeko, arazoak definitzeko galdera egokiak eginez, eta erabaki politikoetan eragiteko, irizpide etiko argi eta esanguratsuak ekarriz.

Teknologia eta errealitatea. Gizartearen eta teknologiaren garapen handiak etengabeko aldaketetan murgiltzen gaitu, eta aldaketok errealitatea eta hartaz dugun hautematea eraldatzen dituzte, oso sakonki. Pentsa ezazu guztiok elikatzen gaituen nekazaritzan; bizirik eta osasuntsu mantentzen gaituen medikuntzan; unibertso paraleloez edo infinituez hitz egiten digun fisikan; edo errealitate birtualean, zeinak lehen imajinatu baino egiten ez genituen munduetara garamatzan, gero eta bereiztezinagoak gure hautematetik eta gure irudimenetik.

Metafisika eta fisika teorikoa. Aldaketak halako kalibrekoak dira, non metafisikariek ezin baitituzte alde batera utzi fisika teorikoaren azken proposamenak edo CERNeko Hadroi Talkagailu Handiak ekarritako azken frogak. Aristotelesek edo baita Descartesek ere beren teoria metafisikoak proposatu zituztenean, ez geneuzkan gaur egungo aurkikuntza zientifikoak. Ez dago gure esku Talkagailu Handiaren esperimentuak egitea, baina bai haren emaitzak ezagutzea eta gogoeta filosofikora eramatea: zer inplikazio izango lituzke gizakiontzat Unibertso paraleloak existitzen direla frogatzeak?

Adimen artifiziala eta kontzientzia. Adimen artifizialak (AA) zuzenean eta pertsonalki interpelatzen gaitu, ez bakarrik ematen duelako ordenagailuak gure pentsatzeko potentziara iritsiko direla, baizik eta galdetzera garamatzalako ea, horri esker, kontziente izatera iritsiko ote diren. Eta, hala balira, gizakiak bezala tratatu beharko genituzke, Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean sartuta? Erabaki teknikoak eta politikoak utzi beharko genituzke guk baino azkarrago eta hobeto pentsatzen duten eta, gainera, huts egiten ez duten makinen esku? Gogoeta ekar dezakegu adimena zer den, gizatasuna zertan datzan eta zer muga ezarri beharko genizkiokeen AAren garapenari. Kontzientziari buruzko galdera ez da mugatzen gainerako animaliek ba ote duten ala ez; guri ere badagokigu: zer da kontzientzia?

Beste animaliak. Biologiak, etologiak eta neurologiak animalien nerbio-sistemaren alderdi batzuk aurkitzen dizkigute, planteatzera garamatzatenak ea ez ote dauden guregandik orain arte uste genuen baino hurbilago. Gizakion hizkuntza artikulaturako gaitasunik ez badute ere, errespetatu behar al dugu haien bizitza, mina sentitzeko duten gaitasunagatik?

Neurozientzia eta askatasuna. Gure garunak nola funtzionatzen duen eta erabakiak nola hartzen ditugun azaltzen duten neurologiaren aurkikuntzek iradokitzen dute erabaki kontzientetzat ditugunak agian ez direla gure nerbio-sistemak jadanik hartutako «erabakiez» ohartzeak besterik. Hala balitz, benetan aske al gara?

Ezagutza zientifikoaren aurrerapenetatik eta haien aplikazio teknologikoetatik sortzen diren gaien eta arazoen zerrenda luzea garatzen jarrai genezake, baina uste dut jadanik ondo jabetu zarela Filosofiak asko duela ekartzeko gaur egungo bizitzaren ordena guztietara, hala sozialki nola indibidualki.

§12 · Zertarako balio duen gaur egun filosofiak

Filosofia asko eraldatu da bere historian zehar. Ez zen gauza bera gogoeta egitea Platonen Grezian eta XXI. mendeko munduan: oso desberdinak dira ezagutza zientifikoak eta teknikoak, eta baita bizimodua, ohiturak eta gobernatzeko moduak ere.

Filosofiatik natur zientziak bereizi ziren, XVII. mendeko Iraultza Zientifikoan, eta Psikologia, XIX. mendean. Hala, Naturaren, errealitatearen eta giza gogamenaren azterketa beste diziplina batzuen mende dago funtsean, eta Filosofiaren espazioa etikara, politikara, logikara eta estetikara murrizten doala dirudi.

Aldaketa horiek gorabehera, giza izaerak bere horretan dirau, eta begirada arrazional, abstraktu eta kritiko baten premia inoiz bezain bizia da. Horixe da Filosofiarik onenak beti egin zuen ekarpena, eta gaur ere egin dezakeena eta egin behar duena. Are gehiago, gure bizitza inoiz baino korapilatsuagoa denean, eta gure arreta gainestimulatuta eta sakabanatuta dagoenean.

Begirada holistikoa eta erradikala. Hau da, xehetasunei nahitaez erreparatu behar badie ere, haren ikuspegiak orokorra besarkatu nahi du, errealitate osoa ez bada9. Zoom kontua da: ezagutzaren espezializazioak eta daukagun aukera-aniztasun izugarriak hainbeste handiarazten digute zooma, non ikuspegi orokorra galtzen baitugu, paisaiaren irudi handia. Mediku batek, adibidez, ez du bizitza oso batean astirik medikuntza guztia ikasteko; beraz, gero eta organo edo patologia txikiagoetan espezializatu behar du, eta zehaztasuna galtzen du alboko arloez. Eta guri gauza bera gertatzen zaigu bizitza pertsonalean: xehetasunetan katramilatzen gara, eta bistatik galtzen dugu zertan datzan bizitza on bat.

Filosofia ez da erradikala muturrekoa, dogmatikoa, ideologikoa edo integrista delako. Alderantziz baizik! Erradikala da gauzen errora jotzen duelako, edo, gutxienez, jo nahi duelako. Gure errealitate pertsonalari, hurbilekoari eta partikularrari bakarrik begiratzen diogunean —edo talde politiko, kultural edo erlijioso batekin gehiegi identifikatzen garenean—, gure begirada oso laburra da, eta errealitatearen ikuspegi alboratu bat hartzen dugu. Horregatik saiatzen da Filosofia beti gorago igotzen, guztioi komuna zaiguna begiratzen: gure arazoen itxuraz banakako agerpenaren atzean —beldurra, antsietatea, ziurgabetasuna, errua— gizatasun partekatua dago.

Arrazoiaren eta arrazoien balioespena. Eman lezake mundu hiperteknologiko batean bizi garela, non zientziak, teknologiak eta arrazoiak gure bizitzaren alderdi guzti-guztiak inbaditzen eta baldintzatzen baitituzte. Filosofia arrazoiaren erabilera zuzenaz eta egokiaz arduratzen da: pentsatzeko modu zuzenarekin batera —nola—, zergatiak ere planteatzen dizkigu —motiboak eta justifikazioak—, eta zertarakoak —helburuak eta xedeak—. Arrazoiak bere buruaz ere egin behar du gogoeta, ez galtzeko edo gaizto ez bihurtzeko; gaizki ulertutako Arrazoi baten izenean bidegabekeria asko egin dira. Baina haren gehiegikerien konponbideak ezin gaitu eraman arrazoigabekeriara edo emozio hutsera: ez batak ez besteak ez dute beren burua aztertzeko eta helburuak jartzeko gaitasunik.

Zientziari begiratu bat. Non amaitzen den zientziaren lurraldea eta non hasten Filosofiarena, laster ikusiko duzu, patxadaz (§15); geratu zaitez hemen ondorio bakar batekin. Zientziak iker ditzakeen gauza guztietatik, zeintzuek beharko lukete lehentasuna? Zer finantzatu behar dugu lehenago, malariaren aurkako txertoa, ala (milioidunek) beren gorputzak izoztu ahal izateko modua? Erabakia ezin da zientziatik beretik etorri, etikatik baizik.

Pentsamendu kritikoa. Pentsamendu kritikoa ezin da trebetasun gisa irakatsi, ezta, lortzen den neurrian, ezagutzaren beste arlo batzuetara eraman ere. Orduan, zergatik landu Filosofiako eskolan? Auzi bat sakon ezagutzearen funtzio zuzena delako: zerbaiti buruz asko eta ondo dakigunean, jabetzen gara zer geratzen zaigun jakiteke, eta informazio berri bat zentzuzkoa eta sinesgarria den ala ez.

Nik, pertsonalki, ez dakit ezer mekanika kuantikoaz; beraz, ezinezkoa izango zait haren izenean egindako baieztapen baten egia balioestea. Aldiz, bideo-jokoetan, futbolean edo zineman aditua bazara, hor bai esan ahal izango duzu: «hau ez zait koadratzen», «hemen ziria sartu nahi didate» edo «honek ez du zentzurik, zeren…». Hala ere, Filosofiak irizpideak eman diezazkiguke egiazko ezagutzaz, eta «higiene intelektualeko» jarraibideak —edo, nahiago baduzu, «pentsatzeko jardunbide egokiak»—, zeinek, eraginkorrak izateko, gaiaren ezagutza sakona behar baitute oraindik ere.

§13 · Filosofia eta hezkuntza

Zer ematen dizun irakasgai honek. Aurreko guztiak galdera bat uzten du airean, eta bidezkoa da: zer egiten du zehazki Filosofiak zure prestakuntzan, bihar erabil dezakezun informaziorik ematen ez badizu? Beste zerbait ematen dizu, eta ez makala. Gainerako irakasgaiek munduko gauzak irakasten dizkizute; honek irakasten dizu aztertzen nola dakizun dakizula uste duzuna, zenbat balio duen argudio batek eta zer ari zaren jotzen jakintzat, ohartu ere egin gabe. Eta ez da begiratzeko modua aldatzen dizun bakarra —matematikak, historiak edo artearen historiak ere aldatzen dizute, eta asko—: kontua da hemen begiratzeko modu hori ikergaia dela, eta ez tresna.

Filosofia irakastea eta filosofatzen irakastea ez dira gauza bera. Ikas daiteke zer defendatu zuen Platonek, zer mendetan eta zer dialogotan, azterketa gainditu, eta minutu bakar batean ere filosofatu gabe. Immanuel Kantek formula batean utzi zuen esana, aurrerago ikusiko duzuna, Sapere aude!, «ausar zaitez pentsatzera!» (§56): norberak bere kabuz arrazoitzeko gaitasuna erabili egin behar da, eta doktrinak buruz ikasteko ematen dizkizunak zu tratatzen zaitu, hain zuzen, Kantek handik atera nahi zintuen hartantxe bezala. Horregatik galdetzen dizu hainbeste liburu honek eta laburbiltzen dizu hain gutxi, eta horregatik dagozkizu zuri laburpenak.

Eta hau ez da hamazazpi urterekin hasten. Ikasturtea zabaltzean ikusi zenuen jada haurrek «eta hori zergatik?» galdetzen dutela nekatu gabe, eta galdetzeari uzten diotela ez erantzunak aurkitu dituztelako, baizik eta, haztean, beste gauza batzuez arduratzen direlako (§01). Ez da pasadizo xelebre bat. Hirurogeita hamarreko urteetatik existitzen da mugimendu bat —haurrentzako filosofia, Matthew Lipmanek abiarazia—, erakusteari emana hamar urteko gela batek benetako eztabaida filosofiko bati eusten diola, bere logika, bere metafisika eta bere etika barruan dituela, eta ez duela eusten abstraktuki pentsatzeko adin jakin bati itxaron behar zaiola dioen ideia zaharrak10. Beraz, zu ez zara orain hasten ari: ondo egiten zenuen eta egiteari utzi zenion zerbait berrartzen ari zara.

§14 · Filosofia bizimodu gisa eta gizarte-kritika gisa

Dimentsio etikoa. Etika da Filosofiaren adar handi erabat indarrean daudenetako bat, eta sendotasun handienekoa. Zalantzarik gabe, erlijioek (§16) eta zuzenbideak (§16) ere lantzen dituzte auzi etikoak, baina oso bestelako abiapuntu, irizpide eta baliabideekin egiten dute. Diziplinarik hoberen kokatua da gogoeta egiteko zein den portaera ona edo zuzena, zeintzuk diren balioak eta zeintzuk desbalioak, eta nola lortu bizitzea merezi duen bizitza bat.

Bizitzeko filosofiak. Filosofiaren erronketako bat da haratago joatea filosofoek historian zehar pentsatu zutenari buruzko jakintza eruditutik. Zilegi da planteatzea: «ederki, oso ondo, baina filosofoek dioten honek guztiak, niri nola eragiten dit? Zertarako balio dit?». Ez zabiltza oker. Hor sartzen dira bizitzeko filosofiak, Filosofiaren alderdi praktikoa: geure buruari «bizitzarako mapa» bat ematea, arrazoian eta arrazoietan oinarritua, ohituraren, sineskeriaren edo erlijioaren aurrez aurre. Horregatik berpizten dira gaur estoizismoa eta epikureismoa: dogmatismora jotzen duten instituzioen mende egon gabe bizitzeko txantiloi bat ematen digute.

Nork bere burua ulertzea eta eraldatzea. Bide beretik, Filosofia leku paregabean dago zeure burua ulertzen laguntzeko: arrazoia erabiltzen du, neurozientziaren eta psikologiaren ekarpenetan bermatzen da, eta bizitzaren zentzuaz eta gure existentziaren xedeaz arduratzen da. Ezin da gehiago eskatu!

Gizartea eraldatzeko ahalmena. Filosofiak ez dihardu banakoez —zu barne— modu isolatuan. Berez gara izaki taldekoiak: soziala izatea garen horren parte da, eta bizi garen inguruabar historikoek biziki eragiten digute. Har ditzagun berriro justizia, berdintasuna, zentzua eta xedea bezalako kontzeptuak, eta aplika diezazkiegun gizarte osoari eta gobernuari. Filosofiak lagun diezaguke gizarte-helburu hobeak ezartzen, gobernu legitimoak sortzen eta gizarte-errealitatea kritikatzen, giza duintasuna bermatzen ez duenean.

  1. Oso zaila zaigu, ezinezkoa ez zaigunean, lehen filosofoen pentsamendua ezagutzea, haien obra gutxi iritsi baitzaigu. Kasu batzuetan zatiak baino ez ditugu gordetzen, edo, are okerrago, geroagoko filosofoen iruzkinak: beren aurrekoak irakurri zituztenenak, edo haiei buruz hitz egiten entzun zutenenak.↩︎

  2. Gaur egungo fisikak ez dihardu materiaz soilik, objektu solido, gorpuzdun eta gogorren zentzuan; energiaz ere badihardu, eta bien arteko harremanaz.↩︎

  3. Musonio Rufo filosofo estoikoaren arabera, adibidez, Filosofia beste ikasgai batzuk baino zailagoa da ikasteko, baina garrantzitsuagoa da, ekintzako akatsetara garamatzaten pentsamenduko akatsak zuzentzen baititu.↩︎

  4. Gutun-trukea 1643an ireki zen, haren ekimenez, eta urteetan luzatu zen gero. Eztabaidak bizirik dirau: eztabaidatzen da, are, Elisabethek dualismoaren alternatiba bat defendatzen ote zuen, ala dualismoak ixten ez zuela erakusten baino ez. Shapiro, L. (2021). Elisabeth, Princess of Bohemia. In E. N. Zalta (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2021 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/elisabeth-bohemia/↩︎

  5. Some Reflections upon Marriage obraren hirugarren edizioari erantsitako hitzaurrea; obra 1700ean argitaratu zen lehen aldiz. «Gizon guztiak aske jaiotzen dira» esaldia Lockerengandik hartzen du Astellek, nondik hartu duen esan gabe. Broad, J. 2014. Mary Astell on marriage and Lockean slavery. History of Political Thought, 35, 4, 717-738.↩︎

  6. Witt, C., Shapiro, L., Van Dyke, C. eta Robinson, M. (2025). Feminist History of Philosophy. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2025 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2025/entries/feminism-femhist/↩︎

  7. Huffman, C. (2024). Pythagoreanism. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/spr2024/entries/pythagoreanism/↩︎

  8. Hau da, giza ekintzak sortua.↩︎

  9. Holistikoak globala esan nahi du, orokorra, dena hartzen duena, konkretuari, partzialari eta partikularrari kontrajarria.↩︎

  10. Lipmanek eztabaida publikoko argudiaketaren kalitate txarrak kezkatuta sortu zuen mugimendua, eta gelarako eleberriak idatzi zituen hori frogatzeko. Garapenaren psikologiak ontzat ematen zuen orduan nerabezaro aurrekoek ezin zutela horrekin; Gareth Matthews filosofoak kontrakoa dokumentatu zuen, haurrek beren kabuz egiten dituzten galderak bilduz. Pritchard, M. (2022). Philosophy for Children. In E. N. Zalta (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2022 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2022/entries/children/↩︎