Irakurgaia · Aristoteles eta erdiko terminoa

Fitxa. Aristotelesek (384-322 o.a.a.) ez zuen Nikomakorentzako Etika publikoarentzat idatzi: Lizeoko bere eskoletarako materialak dira, eta nabari zaio prosaren trinkotasunean, ez baitu ezer birritan azaltzen¹. Ondoren datorren pasartea II. liburuaren bihotza da, eta tradizioak bi mila urtez —ia beti erdizka— errepikatuko duen bertutearen definizioa dakar. Doktrina azalduta ikusi duzu jada (§96); hemen berak esanda irakurriko duzu, azalpenak bidean galdu ohi dituen kautelekin.

Itzulpena. Clauderena da, grezieratik zuzenean eskuliburu honetarako egina, Ingram Bywaterrek finkatutako testuaren gainean², hura baita erreferentziazko edizio kritikoa; liburuaren gainerakoaren lizentzia berarekin argitaratzen da. Euskaraz bada Etika osoaren itzulpen bat, Javier Agirre Santosek eta Francisco Javier Alonso Aldamak Klasikoak bildumarako egina (2001), baina egile-eskubideek babestua dago oraindik, eta luzera honetako pasarte bat ezin da hartatik jaso lizentzia libreko liburu batean: aipu laburretan baino ezin da baliatu, aipamen-eskubidearen barruan. Kortxeteek […] kendutakoa markatzen dute.

Jarraitua eta zatigarria den orotan har daiteke zati bat handiagoa, beste bat txikiagoa eta beste bat berdina, eta hori gauzari berari dagokionez nahiz guri dagokigunez; eta berdina erdiko termino bat da gehiegikeriaren eta gabeziaren artean. Gauzaren erdikoa deitzen diot bi muturretatik distantzia berera dagoenari, eta hori bat eta bera da guztientzat; guri dagokigun erdikoa, berriz, soberarik eta eskasik ez duenari, eta hori ez da bakarra, ezta bera ere, guztientzat. Adibidez: hamar asko bada eta bi gutxi, sei hartzen da gauzaren erdikotzat, kopuru berean gainditzen eta gainditua izaten baita; horixe da erdikoa proportzio aritmetikoaren arabera.

Baina guri dagokigun erdikoa ez da horrela hartu behar. Izan ere, norbaitentzat hamar mina jatea asko bada eta bi jatea gutxi, prestatzaile fisikoak ez dizkio sei aginduko: agian hori ere asko edo gutxi izango da hartu behar duenarentzat, Milonentzat gutxi bailitzateke, eta entrenatzen hasten denarentzat, asko. Eta gauza bera lasterketan eta borrokan. Hala, zerbaitetan aditua den orok ihes egiten die gehiegikeriari eta gabeziari, eta erdikoa bilatu eta hautatzen du; ez, ordea, gauzaren erdikoa, guri dagokigun erdikoa baizik.

Teknika orok bere lana ongi egiten badu erdikoari begiratuz eta bere obrak harantz eramanez —horregatik esan ohi da obra ongi eginei ezin zaiela ezer kendu, ezta ezer erantsi ere—, eta bertutea edozein teknika baino zehatzagoa eta hobea bada, natura ere baden bezala, orduan bertuteak erdikora joko du. Izaeraren bertuteaz ari naiz, horrexek baitu zerikusia pasioekin eta ekintzekin, eta horietan bada gehiegikeriarik, gabeziarik eta erdiko terminorik. Beldurra, konfiantza, desira, haserrea, errukia eta, oro har, atsegina eta atsekabea behar baino gehiago senti daitezke eta behar baino gutxiago, eta biak daude gaizki. Sentitu behar direnean sentitzea, sentitu behar diren gauzen aurrean, sentitu behar diren pertsonekin, sentitu behar diren arrazoiengatik eta sentitu behar diren moduan: horixe da erdikoa eta onena, eta hori da bertuteari dagokiona. […]

Gainera, era askotara egin daiteke oker —gaizkia azkengabearena baita, pitagorikoek uste zuten bezala, eta ongia mugatuarena—, eta era bakarrera asmatu; horregatik da bata erraza eta bestea zaila: erraza ituari huts egitea, zaila hura jotzea. Eta horregatik dira gehiegikeria eta gabezia bizioaren berezko, eta erdiko terminoa, bertutearen: onak era bakarrean izaten dira, gaiztoak era guztietan.

Bertutea, beraz, hautatzeko aztura bat da, guri dagokigun erdiko terminoan datzana, arrazoiak zehaztua eta gizaki zuhurrak zehaztuko lukeen horrek zehaztua. Bi bizioren arteko erdikoa da, bata gehiegikeriazkoa eta bestea gabeziazkoa; eta bada, gainera, honengatik ere: bizio batzuk behar denetik behera gelditzen direlako eta beste batzuk gainetik igarotzen direlako, pasioetan nahiz ekintzetan, bertuteak erdikoa aurkitzen eta hautatzen duen bitartean. Horregatik, substantziari dagokionez eta zer den esaten duen definizioari dagokionez, bertutea erdiko termino bat da; baina onenari eta ongi eginari dagokionez, mutur bat.

Ez ekintza orok, ez pasio orok, ez du erdiko terminorik onartzen. Batzuek izenean bertan daramate gaiztakeria dagoeneko: besteren gaitzaz poztea, lotsagabekeria, bekaizkeria; eta ekintzen artean, adulterioa, lapurreta, hilketa. Horiek guztiak eta horien gisakoak hala deitzen dira beren kabuz txarrak direlako, eta ez beren gehiegikeriengatik edo gabeziengatik. Horietan, beraz, ez dago inoiz asmatzerik, beti egiten baita huts; eta horrelakoetan ez dago ongi edo gaizki jokatzerik norekin, noiz eta nola egiten den adulterioa kontuan hartuta: horietako edozein egitea, besterik gabe, oker egitea da. […]

—Aristoteles, Nikomakorentzako Etika II 6, 1106a-1107a · Clauderen itzulpena, grezieratik

Irakurketarako laguntza. Testuko bost esamolde, eztabaidatzen hasi aurretik argi izatea komeni direnak.

Mesotes. «Erdiko terminoa» edo «erdikotasuna» itzultzen dugun hitza da, eta ez du esan nahi erdibidea, ezta batezbestekoa ere: erdian egotea esan nahi du, tarteko posizioa. Euskarazko «erdiko»-k barruan «erdi» darama, erdibidearen eta batezbestekoaren ideia, Aristotelesek orrialde erdia desmuntatzen ematen duen huraxe bera.
Hexis. Definizioko «aztura» hitzaren atzean dagoena. Ez da aldarte bat, ezta asmo bat ere: modu egonkorrean nola zauden da, pentsatu gabe zer egingo zenukeen. Beste itzulpen batzuek «disposizio» ematen dute; bertutea hexis bat dela esatea, praktikatuz —eta ez ikasiz— eskuratzen dela esatea da.
Proairesis. Hautapen deliberatua, kolpean ez baizik eta aztertu ondoren egiten duzuna. Bertutea hautatzeko aztura izateak esan nahi du istripuz, beldurrez edo ohitura hausnargabez ondo jokatzen duena ez dela oraindik bertutetsua.
Minak. Mina bat kilo erdi eskaseko pisu-neurri bat zen. Hamar mina janari lau kilo eta erdi inguru dira; adibidea benetako gimnasio batekoa da, eta Milon Krotonakoa Greziako atletarik ospetsuena zen, jaten zuenagatik famatua.
Azkengabea eta mugatua. Pitagorikoek errealitatea kontrako bikoteetan ordenatzen zuten, eta ongia mugatuaren aldean jartzen zuten —forma eta neurria duenaren aldean—, eta gaizkia, ez duenaren aldean. Aristotelesek maileguan hartzen du ideia, interesatzen zaion asimetria bat azaltzeko: ituan jotzeko era bakarra dago, eta huts egiteko, asko. Paragrafoa ixten duen kurtsibazko esaldia ez da berea: izendatzen ez duen poeta baten bertso bat da.

Erdikoa ez da erdipurdikoa. Hauxe da ezer eztabaidatu aurretik uxatu beharreko gaizki-ulertua. Testuak ez du epelkeria gomendatzen, ezta beti bide-erdian gelditzea ere: esaten du, letra guztiekin, bertutea erdiko termino bat dela zer denari dagokionez, eta mutur bat ongi eginari dagokionez. Hau da, adoretsua koldarraren eta ausartegiaren erdian dago, baina ez dago ona izateko bidearen erdian: beldurraren gaian izan daitekeen onena da. Erdiko terminoa gehiegikeriarik ez egiteko gonbit gisa irakurtzen duenak esaldiaren erdia irakurri du.

Erdikoa neurtu egiten da, baina ez erregelaz. Errepara iezaiozu prestatzaile fisikoaren adibideak egiten duen lanari. Aristotelesek behar du erdikoa neurgarria izatea —bestela haren etikak ez du ezer bereizten— eta, aldi berean, formula batez kalkulaezina, orduan aski bailitzateke eskuliburu bat, eta ez litzateke bertuterik behar. Irtenbidea «guri dagokigun» erdikoa da, benetan existitzen dena eta bakoitzarentzat desberdina dena. Irtenbide horren prezioa da kasu bakoitzean hura ikusteko gauza den norbait behar dela, eta norbait hori definizioko gizaki zuhurra da, dagoeneko ezagutzen duzun phrónesisa (§100). Hor jaisten dira irakurle asko, eta ez arrazoirik gabe.

Non amaitzen zaion araua. Azken paragrafoa da pasarteko zintzoena, eta haren kontra gehien aipatzen dena. Aristotelesek aitortzen du bere irizpideak ez duela guztirako balio: badira ekintzak diren horrexegatik gaizki daudenak, eta bertsio neurriturik ez dutenak. Salbuespen horrek karikaturatik salbatzen du teoria, baina beste fronte bat irekitzen dio: gauza batzuk besterik gabe gaizki badaude, bertutearen etika onartzen ari da badirela nork begiratzen dituen mende ez dauden arauak, eta hori da, hain zuzen, betebeharraren etikek berak fundamentatzen ez dakiela esango duten gauza mota. Irakur ezazu jada ikusi dituzun objekzioak aurrean dituzula (§97).

Lana. Lehen bi galderak ulermenezkoak dira; hurrengo biek argudioa nola eraikita dagoen aztertzea eskatzen dizute; azken biek, beste toki batera eramatea eta busti zaitezen.

Aristotelesek bi erdiko termino bereizten ditu, eta bertutea bietako batean dagoela dio. Azaldu aldea prestatzaile fisikoaren adibidearekin, eta esan, testuarekin, zergatik ez dion besteak balio.
Testuak zerrendatzen ditu pasio bat bere puntuan egon dadin batera asmatu beharreko gauzak. Zerrendatu zuk ere, eta jarri zeure adibide bat: guztietan asmatu baina batean huts egiten duen norbaitena.
Bertutea erdiko terminoa da eta muturra, biak batera. Azaldu nola izan daitezkeen egia bi gauzak kontraesanik gabe, eta zer galtzen den zehazki norbait lehen erdiarekin bakarrik gelditzen denean.
Definizioak errematatzen du esanez erdikoa arrazoiak zehazten duela, «eta gizaki zuhurrak zehaztuko lukeen horrek». Formulatu bere indar guztiaz objekzio hau: hori bertutea bertutetsuaren bidez definitzea da. Eta gero emaiozu bururatzen zaizun erantzunik onena. Erantzunak ez du zertan zu konbentzitu.
Aukeratu, testuaren arabera, erdikorik onartzen ez duten ekintzetako bat, eta probatu irizpidea: azaldu zergatik ez duen funtzionatzen «kantitate justua lapurtzea, dagokionari eta dagokionean» esateak. Gero bilatu Aristotelesi gauzak zailtzen dizkion kasu bat, eta erabaki haren irizpideak eusten dion.
Etika honi egiten zaion objekzio moderno serioena ez da oker dabilela, ez dizula esaten zer egin baizik (§97). Testua irakurrita, eman al dizu Aristotelesek erabakitzeko gida bat, ala erabakitzen dakienaren erretratu bat besterik ez? Hartu alde bat eta defendatu, zuk zeuk hartu behar izan duzun erabaki zehatz baten gainean. Eskaini gutxienez esaldi bat zeure jarreraren kontrako objekziorik onenari, eta ez baztertu arin-arin: erantzun, edo aitortu ezin diozula erantzun.

Izenburua Nikomako batengandik dator: hala zuen izena haren aitak, eta baita semeak ere, eta ez dago adostasunik bietako zein ohoratzen duen. Obra Bekker-en edizioaren (1831) orrialdekatzearen arabera aipatzen da, edozein edizio seriok bazterrean daramatzan zenbakiez: 1106b liburu hartako orrialde jakin bateko zutabe jakin bat da.↩︎
Bywater, I. (arg.). (1890). Aristotelis Ethica Nicomachea. Clarendon Press, Oxford Classical Texts bilduma.↩︎