30. gaia · Giza eskubideak

Berezko eskubideak gizakiari existitze hutsagatik dagozkionak dira. Horietakoak dira gogamenaren eskubide guztiak, baita norberaren ongizatearen eta zoriontasunaren alde jarduteko eskubideak ere, besteren berezko eskubideak kaltetu gabe.

—Thomas Paine, Rights of Man (Gizonaren eskubideak, 1791), lehen zatia · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Gizonaren Eskubideek, ustez besterenezinak, aplikaezinak zirela erakutsi zuten —haietan oinarritutako konstituzioak zituzten herrialdeetan ere—, estatu subirano bateko herritar ez ziren pertsonak agertu ziren orduko.

—Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism (Totalitarismoaren jatorriak, 1951), II, 9 · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Giza eskubideen kontzeptu modernoa ez zen agertu, gutxienez, XVIII. mendera arte. Eta orduan ere, guztiok partekatutako giza duintasunaren oinarriaren gainean eskubideak unibertsalizatzen aitzindari izan ziren pentsalari batzuengan baino ez. Gaur egun ere, herrialde askoren kritika edo baita arbuioa ere jasotzen dute.

§117 · Giza eskubideen aurrekariak

Aurrekari urrunak. Jakina, badira doktrina etiko unibertsalisten aurrekariak, baina haietako ez gutxiren ustez «unibertsoa» norberaren taldekoek baino ez zuten osatzen. Antzinako greziar demokrazien ustez, herritar guztiek tratu bera jaso behar zuten, baina «herritar guztien» artean ez zituzten sartzen emakumeak; atzerritarrak, grezieraz hitz egin arren; esklaboak¹; adingabeak; eta, kasu batzuetan, ezta lanik egin behar ez izateko adina diru ez zuten gizon libreak ere. Horrenbestez, herritarrak greziar polis edo hiri-estatu bateko biztanleen zati txiki bat baino ez ziren.

Salbuespen platonikoa. Bitxia bada ere, Platonek (427-347 o.a.a.) esplizituki dio emakumeak hiriaren zaindari izan daitezkeela, eta, nik dakidala, ez du esplizituki ukatzen gobernari izan daitezkeenik, nahiz eta beharbada harentzat planteaezina izan, eta kulturalki hain finkatua, non ez baitzuen aipatzeko lanik hartu. Baina, Platonen arabera, gure gorputza, sexuduna dena, gure arima haragituko den gorputz askotako bat da, eta gure arimak ez du sexurik. Beraz, gizonen eta emakumeen arimek gaitasun berberak dituzte. Doktrina horren aurka dugu Aristoteles (384-322 o.a.a.), esklaboez hau zioena: «argi dago batzuk berez libreak direla eta besteak berez esklaboak; eta azken hauentzat esklabotza onuragarria bezain bidezkoa dela».

Sinopeko Diogenes filosofo zinikoa harrotu daiteke kosmopolita terminoa asmatu izanaz: jatorriaz galdetuta, «Munduko herritarra naiz (kosmopolitês)» erantzun zuen; kontzeptuan sakondu zutenak, ordea, estoikoak izan ziren. Zinikoen eta estoikoen ustez, pertsona guztiok funtsean berdinak gara; ideia hori gaur egun sen onekoa irudi dakiguke, baina oraindik ez da errotu, hain zuzen, munduko herritar guztiengan, ezta haien erregimen politikoetan ere.

Hieroklesen zirkuluak. Estoikoen arabera, «naturaren arabera» bizi behar dugu, eta giza izaera arrazionala eta soziala da. Guztiok gaude arrazoimenaz hornituta, eta gizarteari zor gatzaizkio. Hieroklesek era guztiz grafiko eta eder-ederrean adierazi zuen: imajinatu zirkulu zentrokide bat zarela beste zirkulu baten barruan, familiarenean; hura, aldi berean, komunitatearen zirkuluaren barruan dago; hau herrialdearenean, eta hau, azkenik, munduarenean. Gizaki garen aldetik, gure betebeharra da gero eta kanpoalderagoko zirkuluetako pertsonak barrukoak bezala tratatzen joatea. Gure gizatasuna zabaltzen dugu geure burua ondo tratatzen dugunean, familia geure burua bezala tratatzen dugunean, gure komunitatea gure familia bezala, eta horrela hurrenez hurren.

Kristautasunak² eta islamak ere bokazio unibertsala dute, baina defendatzen dituzten balioak eta eskubideak jainko partikularrek errebelatuak dira, eta argi-ilunez eta kontraesanez betetako garapen historikoa izan dute. Gainera, ezinezkoa da bereiztea bi erlijio horiek historia unibertsalaren bilakaeran izan dituzten ekarpenak —onak nahiz txarrak— haiek existitu diren kulturenetatik. Moralaren garapen batzuk erlijio horiei esker gertatu dira —baina beharbada ez haiei esker bakarrik— haiek errotuta zeuden lekuetan, eta ez gutxitan haiek gorabehera, edo haien aurka.

Aurrekari hurbilak. Jatorriz lehenagokoak izan arren, berezko eskubideek —eskubide naturalek— bultzada handia hartu zuten John Lockerekin (1632-1704). Filosofo ingelesaren arabera, arrazoimena eta tolerantzia dira giza izaeraren ezaugarriak. Natura-egoeran³, gizon guztiek dute beren bizitza, osasuna, askatasuna eta jabetzak defendatzeko eskubidea. Berezko eskubideak dira, naturatik beretik sortzen direlako: ez dizkigu inork esleitzen. Hau da, ez daude zure gurasoen gizarte-estamentuaren mende, ez errenta-maila jakin bat izatearen mende, ezta zure sinesmen erlijioso edo politikoen mende ere. Arrazoi beragatik, inork ezin dizkizu kendu: besterenezinak dira⁴.

XVIII. mendean zenbait iraultza burges gertatu ziren, eta horiek dira gaur egungo Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren (aurrerantzean, GEAU) aurrekaririk zuzenenak:

• 1776: Virginiako Eskubideen Adierazpena; gizaki guztiak berez libre eta independenteak direla eta eskubide besterenezin batzuk dituztela ezarri arren, ez zuen eragotzi estatu esklabista bat eratzea.

• 1776: Estatu Batuetako Independentziaren Adierazpena, honela dioena:

  Egia hauek berez nabariak direla uste dugu: gizon guztiak berdin sortuak direla; beren Kreatzaileak zenbait eskubide besterenezinez hornitu dituela; eta horien artean direla bizitza, askatasuna eta zoriontasunaren bilaketa.

• 1789: Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpenak, Frantziako Iraultzaren sugarrean, gizon libreen eskubideak ezarri zituen.

• 1791: Olympe de Gougesek Emakumearen eta emakume herritarraren eskubideen adierazpena proposatu zuen, Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpenean emakumeen aipamenik ez zegoela salatuz; emakumeen emantzipazioa aldarrikatu zuen lehen dokumentuetako bat izan zen, emakumeen eskubideak gizonenekin berdintzea baitzuen xede.

XX. mendean, bi Mundu Gerrek bizkortu egin zuten munduko pertsona guztiak babestuko zituen eskubide-multzo bat ezartzeko kezka. Nazio Batuen Erakundea (aurrerantzean, NBE) 1945ean sortu izanak, Bigarren Mundu Gerra amaitu eta berehala, planetako bakea eta segurtasuna zainduko zituen erakunde global bat gizateriari emateko interesa islatzen zuen.

Zergatik justu orduan. Lehenengoaren kausa nagusiak, kolonialismoak, eta Bigarrenean gertatutako holokaustoaren hondamendiak eragin izugarria izan zuten Mendebaldeak bere buruaz zuen kontzientzian. Jakina, GEAUren kausak ugariak, konplexuak eta sakonak dira, esaten ari garenez, baina gerra haiek mundialak izateak agerian uzten du legeriak eta, beharbada, gobernuak —hortik Nazio Batuak— globalak izan beharra. Beste eragin-bektore handi bat izan daiteke gizaki guztiok espezie berekoak garela —Homo sapiens— zientifikoki frogatu izana, antropologiaren gaian ikasi genuenez (§28).

§118 · Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala

NBEk 1948ko abenduaren 10ean berretsi zuen Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala. Jasotzen duen eskubide-zerrenda hain da garrantzitsua, non giza eskubideen kontzeptua bera harekin eta haren garapen eta zabalkuntzekin identifikatzen baitugu.

Aldarrikapena ez da itun bat: Batzar Nagusiaren ebazpen bat da, eta, halakoa den aldetik, ez zuen berez betebehar juridikorik sortu. Beste kontu bat da gero etorri zena, haren edukiaren zati handi bat nazioarteko ohiturazko zuzenbidetzat jotzen baita gaur egun, eta horrek bai, lotu egiten ditu estatuak. Eta eztabaidarik gabe behartzen dutenak harengandik ateratzen joan diren bederatzi itunak dira, gaur egun giza eskubideen nazioarteko zuzenbidearen oinarrizko gorputza osatzen dutenak: 1966ko bi itun handiak —eskubide zibil eta politikoena eta eskubide ekonomiko, sozial eta kulturalena— eta praktika bat debekatzen edo talde bat babesten dutenak: arraza-diskriminazioaren aurkakoa (1965), emakumeen diskriminazioaren aurkakoa (1979), torturaren aurkakoa (1984), haurren eskubideena (1989), langile migratzaileena (1990), desagerrarazte bortxatuen aurkako babesarena (2006) eta desgaitasuna duten pertsonen eskubideena (2006)⁵.

GEAU eta aipatu berri ditugun itunak (aurrerantzean gauza bat eta bera balira bezala erabiliko ditugunak), alde batetik, deskribatzen ari ginen bilakaera historikoaren gailurra dira. Eskubideak gizaki guztiei aplikatzen zaizkie, eta, beraz, unibertsalak dira, eta besterenezinak dira. Bestetik, guztiontzat eskubide gehiago aitortzen sakontzen duen bide baten hasiera dira, zabalduz eta sakonduz eboluzionatzen duena. Historian lehen aldiz, oinarrizko tresna (bakar) bat daukagu, irizpide- eta balio-multzo bat, Lur osoko herrialdeen eta jendearen arteko bizikidetza haren gainean finkatzeko, gaur egun dituzten betetze-maila eta kritikak gorabehera.

Giza eskubideak moralaren, etikaren eta zuzenbidearen arteko mugako gaia dira, irizpide etikoak eta arau moralak nahiz zuzenbide-arauak jasotzen baitituzte.

Oinarrizko balioak, GEAUren «Hitzaurrean» aipatzen direnez, giza duintasuna eta berdintasuna dira:

Kontuan izanik munduko askatasuna, justizia eta bakea giza familiako kide guztien berezko duintasunean eta eskubide berdin eta ukaezinetan oinarritzen direla.

Aldarrikapen osoak testu honen esparrua nabarmen gainditzen du, baina biziki gomendatzen dizut irakur dezazun. Jarraian, eskubide garrantzitsuenetako batzuk aipatuko ditut:

• 1. artikuluak jasotzen ditu guztiok jaiotze hutsagatik —hau da, gizaki izate hutsagatik— ditugun askatasuna eta berdintasuna: «Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute». Hemen ikus dezakezu gizaki izatearen funtsezko ezaugarrietako bat arrazoimena dela⁶; horretan tematzen ari naiz ikasturte osoan, eta horixe da Filosofiaren zutabea. Kontzientziaz ere hornituta egotea da etikako gai honen oinarria.
• 2. artikuluak unibertsaltasunaren defentsa berrindartzen du. Ondoren datorren zatia ederra da, eta, ia poetikoki, elkarrengandik bereizteko eta banantzeko erabiltzen ditugun hesietako asko ezabatzen tematzen da: «Gizaki orori dagozkio Aldarrikapen honetan adierazitako eskubide eta askatasunak, eta ez da inor bereziko arraza, larru-kolorea, sexua, hizkuntza, erlijioa, politikako edo bestelako iritzia, sorterria edo gizarteko jatorria, ekonomi maila, jaiotza edo beste inolako gorabeheragatik. Ez zaio begiratuko gainera, pertsona zein herrialde edo lurraldetakoa den; ezta hango politikari, legeei edo nazioarteko egoerari, nahiz eta herri hori burujabea izan, besteren zainpeko lurraldea, autonomiarik gabea edo nola-halako burujabetasun-mugak dituena».
• 3.-7. artikuluek oinarrizko giza eskubideak ezartzen dituzte:
  • «3. artikulua: Norbanako guztiek dute bizitzeko, aske izateko eta segurtasunerako eskubidea.
  • 4. artikulua: Inor ez da izango besteren esklabu edo uztarpeko; debekatuta dago esklabutza eta esklabuen salerosketa oro.
  • 5. artikulua: Ezin daiteke inor torturatu, ezta inori zigor edo tratu txar, anker eta lotsarazlerik eman ere.
  • 6. artikulua: Edozein gizon-emakumek du, nonahi, lege-nortasundun dela aitor diezaioten eskubidea.
  • 7. artikulua: Gizon-emakume guztiak berdinak dira legearen aurrean eta denek dute, bereizkeriarik gabe, legezko babesa izateko eskubidea. Denek dute Aldarrikapen hau hausten duen edozein bereizkeriaren aurka eta bereizkeria horren eragileen aurka babes berbera izateko eskubidea».

Gainerako giza eskubideak ere oso garrantzitsuak dira, baina lege-kontuetan sakontzen dute. Hala ere, ezin diot eutsi beste bi artikulu aipatzeko gogoari, Filosofiarako eta etikarako duten zuzeneko garrantziagatik eta gizakiok nolakoak garen esaten dutenagatik:

• «18. artikulua: Pertsona orok pentsamendu-kontzientzi eta erlijio-askatasunerako eskubidea du; eskubide horren barne da erlijio edo sinesmena aldatzeko askatasuna eta baita norbere erlijioa edo sinesmena bakarka nahiz taldean, jendaurrean edo pribatuan irakaskuntzaz, ihardueraz, kultuz eta aginduak gordez azaltzeko askatasuna ere.
• 19. artikulua: Gizabanako guztiek dute eritzi- eta adierazpen-askatasuna. Eskubide horrek barne hartzen du erlijioa eta sinismena aldatzeko askatasuna⁷ eta bakoitzaren eritziengatik inork ez gogaitzeko eskubidea, ikerketak egitekoa eta informazioa eta eritziak mugarik gabe eta nolanahiko adierazpidez jaso eta zabaltzekoa».

Eta beste bat, 26. artikulua, institutu honetan egiten dugunarekin zuzen-zuzenean lotua:

1. Pertsona orok du hezkuntza-eskubidea. Hezkuntza dohainekoa izango da oinarrizko ikasketei dagokienez behintzat. Oinarrizko ikasketak egitea derrigorrezkoa izango da; heziketa teknikoa eta lanbiderakoa, orokorra; eta denek izango dute goimailako ikasketak egiteko aukera bera, norberaren merezimenduen arabera.
2. Hezkuntzaren helburua giza nortasuna guztiz garatzea izango da eta giza eskubideen eta oinarrizko askatasunen errespetua indartzea; herrialde, arraza eta erlijio guztien arteko elkar-ulertze, jasankortasun eta adiskidetasunaren alde egingo du; eta Nazio Batuen iharduna bultzatuko du, bakeak iraun dezan.

Eta orain kritika, gai honek hasieran agindu zuena. Irekitzean esan nuen giza eskubideek oraindik ere herrialde askoren kritika eta baita arbuioa ere jasotzen dituztela. Hitza betetzea dagokit, eta komeni da nahasian ibili ohi diren bi objekzio bereiztea: bata gobernuek sinatzen dute, eta bestea, zaharragoa eta deserosoagoa, filosofoek.

Norentzat unibertsalak? Lehenengoak dio giza eskubideak leku batean idatzi zirela eta guztion ondare gisa aurkezten direla. Ez da kexa lauso bat: badauzka dokumentuak, datarekin. 1990eko abuztuan, Konferentzia Islamikoaren Erakundeak islameko giza eskubideen aldarrikapen bat onartu zuen Kairon, eta haren azken bi artikuluek aurreko guztia shariaren mende jartzen dute. 1993ko martxoaren amaieran, Vienako Mundu Konferentzia baino aste batzuk lehenago, Bangkoken bildutako Asiako estatuetako ministro eta ordezkariek testu bat onetsi zuten; testuak aitortzen du giza eskubideak berez unibertsalak direla, baina «nazioarteko arauak ezartzeko prozesu dinamiko eta eboluzionatzaile baten testuinguruan hartu behar direla kontuan, gogoan izanik nazio- eta eskualde-berezitasunen eta askotariko ondare historiko, kultural eta erlijiosoen garrantzia». Vienak ekainean erantzun zuen, oraindik indarrean dagoen formularekin: berezitasun horiek gogoan izan behar dira, baina, hala ere, «eskubide eta askatasun horien izaera unibertsalak ez du zalantzarik onartzen». Funtsezko eztabaida beste izen batekin ezagutzen duzu jada: unibertsalismoaren eta erlatibismo kulturalaren artekoa da (§37).

Bi aldeetatik mozten duen araua. Eskubide bat leku batean formulatu izanak ez du esaten leku guztietan balio duen; eta estatu batek ez betetzeak ez du esaten baliozkoa den. Lehenengoak ideia baten jatorria nahasten du haren balioarekin; bigarrenak, dagoena egon behar lukeenarekin. Lehen argudioa giza eskubideak baztertzeko erabiltzen duenak ezin du bigarrena erabili beste zerbait defendatzeko, bere buruarekin kontraesanean erori gabe. Eta alderantziz: NBEk sinatu zituelako ontzat ematen dituena egitate batean oinarritzen ari da, ez arrazoi batean.

Nondik ateratzen dira eskubideak? Bigarren objekzioa ez du gobernu deseroso batek sinatzen: mendebaldeko tradizioko filosofoek beraiek sinatzen dute. Eskubideak ez baditu Estatuak ematen, ezta jainko batek ere, zertan oinarritzen dira? Jeremy Benthamek (1748-1832) —hark defendatu zuen emakumeak bototik kanpo uztea aurreiritzi hutsean baino ez zela oinarritzen, eta hark idatzi zuen, argitaratzera iritsi gabe, homosexualitatea despenalizatzeko lehen defentsa sistematikoa; alegia, edozer, erreakzionario bat izan ezik— Anarchical Fallacies-en (Falazia anarkikoak) idatzi zuen berezko eskubideak «zentzugabekeria hutsa» direla, eta «berezko eskubide preskribaezinak, zentzugabekeria erretorikoa, zentzugabekeria zankoen gainean»: eskubidea lege batek babesten duena da, eta gainerakoa, nahi hutsa⁸. Jada XX. mendean, Alasdair MacIntyrek (1929-2025) After Virtue-n (Bertutearen ondoren) errematatu zuen: «ez dago halako eskubiderik, eta haietan sinestea sorginetan eta unikornioetan sinestea bezalakoa da». Aldarrikapenaren jendeak eman zuen erantzuna nahita apala izan zen. Jacques Maritainek (1882-1973) idatzi zion sarrera UNESCOk 1947 eta 1948 artean mundu osoko pentsalariei egindako kontsulta jaso zuen liburukiari, eta han eszena bat kontatzen du: norbait harritu egin zen ideologia etsaituen defendatzaileek eskubide-zerrenda bera adostu izanaz, eta hau erantzun zioten: «bai, ados gaude eskubideetan, baldin eta inork galdetzen ez badigu zergatik»⁹. Erantzun politikoa da, ez filosofikoa, eta bata bestetik bereiztea da, hain zuzen, ikasturte osoan ikasten ari zarena.

Aldarrikatzea ez da betetzea. Geratzen da objekziorik xumeena, eta baita gehien mintzen duena ere: zerrenda bikaina da, eta mundua ez da haren antzekoa. Ez dago auzitegirik estatu bat Aldarrikapena ez betetzeagatik epaitzen duenik, ez baita itun bat; behartzen duten bederatziek aztertzen eta txostenak egiten dituzten batzordeak dituzte, ez kartzelak. Errepara iezaiozu, hala ere, txikia ez den xehetasun bati: gaur egun ez dago torturatzen duela aitortzen duen gobernurik; ukatu egiten du. Eta ukatzea neurgailua onartzea da. Horrekin uzten dizut galdera, onenetakoa baita: eskubide batek balio du sinatu zutelako, betetzen delako, ala beste arrazoiren batengatik?

§119 · Giza eskubideen belaunaldiak

Giza eskubideen garapena ez zen GEAUrekin gelditu, ikusi dugunez. Giza eskubideen belaunaldiak bereizi ohi dira: giza eskubideen zabalkuntza- eta sakontze-mailak dira. Normalean hiru identifikatzen dira, baina etorkizunean gehiago izango dira¹⁰.

Sailkapena Karel Vašák (1929-2015) jurista txekiar-frantsesak proposatu zuen, The UNESCO Courier aldizkariko artikulu batean, 1977ko azaroan, eta handik gutxira Frantziako Iraultzaren hiru leloei lotu zien¹¹. Belaunaldi bakoitzak lelo bati erantzuten dio.

Lehen belaunaldia: askatasuna. Eskubide zibil eta politikoak dira: bizitza, osotasuna, kontzientzia- eta adierazpen-askatasuna, botoa, bidezko epaiketa. Defentsa-eskubideak edo eskubide negatiboak deitzen zaie, botereari eskatzen diotena, batez ere, aldentzea delako —epaiketarik gabe kartzelara ez zaitzala eraman, ez zaitzala zentsuratu, zure etxean ez dadila sartu—. Badaukazu horren izen teknikoa, eta unitate honetakoa da: askatasun negatiboa da (§126).

Bigarren belaunaldia: berdintasuna. Eskubide ekonomiko, sozial eta kulturalak dira: lana, hezkuntza, osasungintza, etxebizitza, gizarte-segurantza. Hemen ez da aski Estatua aldentzea; egin dezan behar da, antola dezan eta ordain dezan. Askatasun positiboaren lurraldea da, beraz.

Hirugarren belaunaldia: senidetasuna. Laurogeiko hamarkadako doktrina juridikoan agertzen dira, eta elkartasunaren ideiaren pean biltzen dira: bakea, garapena, ingurumen osasungarria, gizateriaren ondare komuna. Guztiek dute komunean bat bera ere ezin dela muga baten barruan bermatu: ez dago bere biztanleei aire garbia bere kabuz eman diezaiekeen estaturik.

Sailkapenak estaltzen duen eztabaida. Lehen bi belaunaldiak gaizki konpontzea ez da istripu bat. Batez ere eskubide zibil eta politikoak defendatzen dituenak ekonomiko eta sozialei egotzi ohi die benetako eskubideak ez izatea, Estatuak ezin dituelako ase beste norbaiti zerbait exijitu gabe, eta hori lehen belaunaldiko eskubide bat murriztea litzatekeelako bigarren belaunaldiko bat ordaintzeko. Eta bada objekzio bat sailkapenari berari egina, komeni zaizu ezagutzea, erabiltzen dugun arren: zuzenbidearen historialariek Vašáki leporatzen diote giza eskubideen historia osoa Frantziako eta Estatu Batuetako egutegiaren arabera ordenatu izana, beste leku batzuetan gertatutakoa kanpoan utzita, eta han bertan ere bereizita ez zegoena bereizi izana: 1793ko Frantziako Adierazpenak jada aitortzen zituen asistentzia publikoa eta irakaskuntza, eskuliburuko eskubide sozialak direnak¹². Erabiltzen dugu edozein eskuliburutan eta edozein azterketatan aurkituko duzun sailkapena delako, ez azken hitza delako.

§120 · Animalien eskubideak

Giza eskubideen garapenaren zati batek animaliei eragiten die. Ikusi genuen jada Darwinek eta Wallacek hautespen naturalaren bidezko eboluzioa proposatu zutenetik argi geratu zela gizakion eta gainerako izaki bizidunen arteko lotura. Guztiok gaude elementu berberez osatuta eta eboluzio-faktore berberen mende: zoria, herentzia genetikoa eta ingurumen-presioa. Ikasturtean zehar ahalegin handia egin dut Homo sapiensa gainerakoetatik bereizten, arrazoitzeko duen gaitasun apartekoaren gainean, izaki bizidun guztion natura komun hori gorabehera; baina horrek ez du esan nahi animaliak kontsiderazio etiko berezi baten objektu izan ezin direnik.

Animalien eskubideen defendatzaile askorentzat, haien kontsiderazio bereziaren irizpidea —landare batenaz edo harri batenaz bestelakoa— ez da guk bezala arrazoitu dezaketen ala ez, sufritzeko gaitasuna dutela baizik. Giza balio moral bat da animaliak sufritzen dutela kontuan hartuta tratatzea eta sufrimendu hori saihestea, ahal den neurrian. Batzuek diote animaliek duintasuna eta berezko balioa dutela, eta hortik eratortzen dela tratamendu etikorako eskubidea.

Imajina dezakezunez, gaia izugarri zabala da. Zerbait aipatu genuen etika aplikatua landu genuenean, gorago. Jarraian, gaietako eta animalien tratamendu etikoari buruzko arazoetako batzuk zerrendatuko ditut, haien ongizatearen kontsiderazioa eta bizi-baldintzak barne:

• Abeltzaintza intentsiboaren kritika, animalien pilaketagatik eta bizi eta hiltzen dituzten moduagatik.
• Animalia-esperimentazioa industria farmakologikoan eta kosmetikoan.
• Ankerkeria ikuskizunetan: zezenketak, zirkuak edo zoologikoak.
• Animaliak beren larruagatik soilik erabiltzea.
• Ekosistemen eta habitat naturalen suntsiketa.
• Konpainiako animaliak: maskoten hazkuntza eta tratu arduratsua.
• Legez kanpoko trafikoa, trofeo-ehiza, desagertzeko arriskuan dauden espezieen babesa.
• Giza elikadura eta beganismoa.

Tximino handien proiektua. Pentsalari batzuk urrats bat harago doaz, eta defendatzen dute ez bakarrik natura eta animaliak babestu behar ditugula, baizik eta, gutxienez, zenbait espezie eskubideen subjektu ere badirela.

Zenbait espeziek, mina sentitzeko gaitasunaz gain, adimen bat dute gizakiarenarekin parekagarria ez bada ere, beste batzuena baino askoz garatuagoa. Tximino handiak, bereziki, gure antzekoak dira zentzu askotan, gure adarretik hurbilen dauden adar ebolutiboen ondorengoak baitira. Peter Singerren, Richard Dawkinsen eta Jane Goodallen arabera, besteak beste, txinpantzeek, gorilek eta orangutanek gizakion eskubide berberak izan beharko lituzkete, baldin eta bizitza kognitibo aberats eta garatuak badituzte. Hala balitz, gatibu dauden tximino handiak askatu egin beharko lirateke, ez litzateke haiekin esperimentatu behar, eta haien eskubideak NBE mailan aitortu beharko lirateke.

---

1. Platonek apenas aipatzen ditu esklaboak hiri ideala deskribatzean, eta horregatik eztabaidatu izan da halakorik ba ote zen. Gaur egun nagusi den irakurketak baietz dio (Vlastos, 1968), nahiz eta auzia gero berriro zabaldu den (Calvert, 1987).

2. Hemen sartzen dira bai emakumearen estatusa gizartean greko-erromatar kulturan baino hobeto hartu izana —horregatik nahikoa ona ez zena—, bai Inkisizioa; bai Kreazioa arakatzeko arrazoimena erabiltzeko askatasuna, bai Galileoren kondena, Lurra higitzen dela esateagatik.

3. Natura-egoera aurrerago definituko dugu, gizarte-kontratuaren teoria politikoak lantzen ditugunean.

4. Hau da, ezin direla besterendu, ezin dizkigula inork kendu.

5. Nazio Batuen Giza Eskubideetarako Goi Komisarioaren Bulegoa. The core international human rights instruments and their monitoring bodies. https://www.ohchr.org/en/core-international-human-rights-instruments-and-their-monitoring-bodies (2026ko abuztuaren 19an kontsultatua).

6. Euskarazko testu ofizialak ezaguera dio gaztelaniazko «razón» eta ingelesezko reason itzultzeko («ezaguera eta kontzientzia dutenez gero»); iruzkin honek arrazoimena darabil, liburuki osoko terminoa. Biek gauza bera izendatzen dute.

7. Klausula hori ez dago 1948ko jatorrizkoan, ez gaztelaniazko eta ingelesezko bertsioetan: 18. artikuluarena da, eta euskarazko bertsio ofizialak hona arrastaka dakar. Ortografia ere estandarraren aurrekoa da (eritzi, sinismen). OACDHn gordailututako testua denez, hitzez hitz aipatzen dugu.

8. Bentham, J. (1843). Anarchical fallacies. In J. Bowring (arg.), The works of Jeremy Bentham, II. bolumena. 1791 eta 1795 artean idatzia, Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpenaren aurka.

9. Maritain, J. (1949). Introduction. In UNESCO, Human rights: comments and interpretations, 9. or. Pasadizoa hemen jasota: Etinson, A. (2024). Human rights. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/rights-human/

10. Adibide bizi bat Declaración Universal de Derechos Humanos Emergentes delakoa da (giza eskubide sortu berrien aldarrikapen unibertsala), 2004an Bartzelonako Fòrum Universal de les Cultures foroan idatzia, 2007an Monterreyn onetsia eta Institut de Drets Humans de Catalunya erakundeak bultzatua. Ez du 1948koa ordezkatu nahi, osatu baizik, gizarte zibiletik —GKEak, mugimendu sozialak, hiriak—, globalizazioaren erronken aurrean.

11. Vašák, K. (1977, azaroa). A 30-year struggle: the sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights. The UNESCO Courier. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000048063

12. Macklem, P. (2015). Human rights in international law: three generations or one? London Review of International Law, 3(1), 61-92. Sailkapenaren gainerako objekzioen balantze bat: Domaradzki, S., Khvostova, M. eta Pupovac, D. (2019). Karel Vasak’s generations of rights and the contemporary human rights discourse. Human Rights Review, 20, 423-443.