37. gaia · Artea, edertasuna eta gustua

Poetek edo baliagarri izan nahi dute, edo atsegin eman, edo bizitzarako atsegin eta egoki diren gauzak batera esan. […] Boto guztiak eramaten ditu baliagarria gozoarekin nahasten duenak, irakurleari atsegin emanez eta, aldi berean, hura ohartaraziz.

—Horazio, Ars poetica, 333-334 eta 343-344 · Clauderen itzulpena, latinetik

Ez dago liburu-morala-edo-inmorala-ren antzeko gauzarik. Liburuak ondo idatziak edo gaizki idatziak egoten dira. Hori da dena. […] Gizonaren bizimodu morala artistaren lan-gaiaren parte bat da; artearen moralitatea berriz, bitarteko ez-perfekto baten erabilkera perfektoan datza.

—Oscar Wilde, Dorian Grayren erretratuaren hitzaurrea (1891) · Bittor Hidalgoren itzulpena (Elkar, 1986)

§147 · Zer den estetika eta zer galdera egiten dituen

Estetika edertasuna eta, hedaduraz, artea aztertzen dituen Filosofiaren adarra da.

Estetikak honelako galderak egiten dizkio bere buruari; baliagarriak izango zaizkizu Filosofiaren adar honen esparrua mugatzeko:

Edertasunaz

  • Zer da edertasuna?
  • Zein dira balio estetikoak?
  • Subjektiboa da edertasuna, ala unibertsala?

Arteaz

  • Zertarako balio du arteak? Zein da haren funtzioa, baldin badu?
  • Ezagutzarik ematen al du arteak? Eta egiarik?
  • Nork erabakitzen du artelanaren esanahia: artistak, behatzaileak, testuinguruak, ala hiruren nahasketa batek?
  • Garrantzitsua al da artea bizitza pertsonalean eta sozialean? Zergatik?
  • Moralki ona izan behar al du arteak, edo asmo moralizatzailea izan?
  • Beti ederra izan behar al du arteak, ala itsustasuna adieraz dezake, arte izateari utzi gabe?
  • Edozer adieraz al daiteke artearen bidez, ala baditu adierazpen artistikoak muga moralak?

Gustuaz

  • Zerk zehazten du gustua?
  • Norberaren lehenespena da, ala kultur faktoreek eta ikasitakoek baldintzatua dago, ala sortzetikoa da?
  • Balio al du gustuak edertasuna epaitzeko?

§148 · Estetikoak kulturaren beste esparru batzuekin duen lotura

Ederrak eta harmoniatsuak kultur osagai nabarmena dute. Argudia dezakegu sozializazioaren bidez jasotzen ditugun edertasun-eredu desberdinen bitartez ikasten dugula zer den ederra. Hala ere, giza esperientziaren ia beste edozein esparrutan bezala, balioespen estetikoa gure konfigurazio biologikoaren mugen barruan aritzen da.

Badakigu jada kultura belaunaldi batek hurrengoari uzten dizkion ideia, balio eta tresnen multzoa dela, eta ez dugula nahastu behar Kulturarekin —K larriz—: pintura, eskultura, arte grafikoak, musika, literatura eta abar. Kasu honetan biez ari gara, Kultura baita estetikarekin lotura zuzena duen kulturaren partea. Estetikak artean duen garrantzia begi-bistakoa da; batzuek defendatuko lukete arte orok irizpide estetikoei jarraitzen diela eta jarraitu behar diela —edertasuna eta proportzioa, esaterako—, eta artearen funtzio bakarra kalitate estetiko handiko obrak sortzea dela.

Badira, hala ere, kulturaren beste arlo batzuk, non estetikak, bere kabuz nahiz artearen bitartez, garrantzi handia baitu.

Espiritualtasuna eta erlijioa beti baliatu izan dira erritualak eta arteak duten iradokitzeko gaitasun handiaz. Ekintza errepikatuek eta sinboloek era plastikoan adieraz eta komunika ditzakete ideia konplexuak. Esanezina1, sakratua eta transzendentea koadroetan eta eskulturetan gauza daitezke; musikak kontzientzia-egoera aldatuetan sartzen lagun dezake, non hautematea aldatu egiten baita; tenpluetako arkitekturak bildutasunean lagun dezake eta artelanak hartu, bera ere berez arte izateaz gainera.

Identitate kulturala, subkulturala edo taldekoa janzkeraren, gorputz-apainketaren eta espazio komunen diseinuaren bidez marka daiteke, funtsezko osagai estetiko batekin. Horren adibide dira sikhen turbanteak, henna-tatuajeak, kristauek lepotik zintzilikatzen dituzten gurutzeak edo estetika emo, punk zein hip-hopekoak. Esanahi sinbolikoak dituzte, baina, aldi berean, edertasun-ideal jakin batzuk irudikatu nahi dituzte, edo haien aurka protesta egin.

Politikak eta ideologiak ezaugarri batzuk partekatzen dituzte erlijioarekin, identitatearekin eta gizarte-taldeekin, eta, horregatik, haiek ere arteaz eta estetikaz baliatu izan dira kohesioa, identifikazioa eta fakzio, alderdi eta kolektiboen arteko bereizketa sortzeko. Dimentsio estetiko argiko banderak, kartelak, monumentuak eta beste objektu batzuk komunikazio politikoaren zerbitzura jartzen dira, eta esanahiz betetzen dituzte koloreak —gorri edo berde izatea—, formak eta espazioak.

Kontsumo-gizartean estetika nonahikoa da, batez ere modaren eta diseinu industrialaren bidez. Proportzio eta kolore jakin batzuetako produktuak gustatzen zaizkigu, gizarte-estatusa adierazten dutenak eta erabiltzeko atseginak direnak. Gure mugikorretako aplikazioetatik hasi eta gure arropa edo autoetaraino, produktu guztiak diseinatzen eta fabrikatzen dira produktuaren erabilgarritasun hutsa gainditzen duten irizpide estetikoekin. Batzuetan estetika funtzionaltasunaren gainetik jartzen da, eta badira produktu-kategoria osoak eraginkortasun edo erabilgarritasun txikiagokoak direnak, politago egin nahi dituztelako besterik gabe.

§149 · Etika eta estetika: artearen eginkizun politikoa

Arteak badu dimentsio etiko bat, gizartean eragiten duelako. Artea giza gogamenaren eta giza ekintzaren emaitzarik gorenetakoa da. Artistak mundua bere mundua irudikatzen du era askotara, eta guri eskaintzen digu; horrela, munduaz dugun hautematean eragiten du, ikusteko eta begiratzeko era berriak iradokiz… edo daudenak betikotuz, haiek erreproduzituz. Arteak balio dezake errealitate gutxi ezagutuak ikusarazteko, gobernu totalitarioen zentsurari iskin egiteko, ikusleek injustizien kontzientzia har dezaten… edo balio aberkoiak, militaristak eta gizarte-eliteenak indartzeko, eta baita gizarteko ondoeza indargabetzeko ere, entretenimenduaren bidez edo herritarren arreta desbideratuz. Beraz, arteak eragin kontserbadorea edo eragin disruptiboa izan dezake mundua ulertzeko gure eran, inplikazio etiko eta sozial sakonekin.

Gizarte-egiturak mantentzeko eta indartzeko funtzioaren adibide izan daitezke buruzagi politikoen efigieak eta koadroak, faraoietatik hasi eta XX. mendeko buruzagi totalitarioen nortasun-kultuetaraino. Erromatarren garaipen-arkuak, katedral gotikoak edo gorteko erretratuak asmo politikoko irudikapen idealizatuaren adibideak dira denak, boterearen erakusgarri eta hura betikotzeko tresna.

Artea gizarte-salaketa gisa eta kontzientziak esnatzeko bide gisa erabiltzearen adibide dira Picassoren Guernica; protesta-kantua frankismo garaian; Margaret Atwooden eleberria, politikari buruzko atalean aipatu duguna, Neskamearen ipuina (§141); edo Banksy izenarekin sinatzen duen artista anonimoaren esku-hartzeak.

Bai asmo kontserbadorea, bai gizartea aldatu nahi duena, obra artistikoetan gauzatzen dira, eta obra horien eragina, zalantzarik gabe, bete-betean sartzen da esfera moralean. Hau da, artelan bat moralki ontzat edo txartzat jo dezakegu, haren gizarte-eraginaren arabera. Hori ez da gauza bera esatea arte orok moralki ona izan behar duela. Etika eta estetika bereiz manten ditzakegu artea egiten dugunean, puntu bateraino; baina auzi etikoak lantzen ditugunean, ezin ditugu alde batera utzi artearen inplikazio etikoak.

Asmoa eta ondorioak. Gauza bat da artistaren asmoa, eta beste bat haren obrak testuinguru jakinetan sortzen dituen benetako ondorioak. Artistak, hala nahi izan arren, ez du aldebakarrez erabakitzen bere obra nola interpretatzen den, zer eragin duen errealitatean edo nola eragiten duen beste leku eta garai batzuetan ikusia denean. Gaurko gure esperientziaren ikuspegitik, ez dugu berdin balioesten enperadore erromatar baten ospakizun militarrerako egindako obra bat —Konstantinorena, esaterako, 315. urtekoa— eta Ipar Koreako erregimena goresteko 1982an egindako beste bat —Piongyangeko Garaipen Arkua, Kim Il-sungen omenez—. Denbora-distantziak murriztu egin dezake, edo desagerrarazi ere bai, artelan baten interpretazio kritikoa.

Artistaren erantzukizuna eta ikuslearena. Bada erantzukizun moral bat artistarengan, baina baita ikuslearengan ere: ez da obra begiratzen duen hartzaile pasibo hutsa; estetikoki nahiz moralki erreakzionatzen du haren aurrean, onartuz, arbuiatuz, eta haren proposamenaren aurrean jardunez ala ez.

Originala, kopia eta faltsifikazioa. Beste kontu batez ere arduratzen da estetika: ea artelan originalak estatus ontologiko berezia duen kopien eta faltsifikazioen aldean, batetik, eta, bestetik, ea horrek inplikazio etikorik duen.

Beste era batera esanda: artistaren jatorrizko obra —Leonardo da Vinciren Gioconda, esaterako— zehazki berdina eta gauza bera al da kopia faltsutu perfektu baten aldean? Ba al da hartan berezi egiten duen zerbait, egiazkoago, autentikoago egiten duenik?

Eta: moralki zuzena al da obrak kopiatzea eta originaltzat pasaraztea? Beheragokoa al da obra bat, beste baten faltsifikazioa delako?2

§150 · Edertasuna eta gustua

Edertasuna eta ongia, ongia eta edertasuna. Artea esparru moraltzat jotzen dugun arren, azaltzen ari garen bezala, gaur egun edertasuna ontasunetik bereizi dugu: beharbada pentsatuko dugu ona ederra dela, baina ez dugu uste ederra ona denik. Ez zen, ordea, beti horrela izan.

Platon Atenaskoak berak (427-347 o.a.a.) mesfidantza zien poesiari eta pinturari, itxurak imitatzen dituztelako eta arimaren parterik txarrena elikatzen dutelako (§151). Baina defendatzen zuen bazela Edertasunaren Forma bat, adimenaren bidez atzeman genezakeena, betierekoa, aldaezina, perfektua, objektiboa eta unibertsala zena eta, batez ere, gure zentzumenez behatzen dugun edertasun ororen kausa. Edertasuna ez zuen objektuen ezaugarri gisa ulertzen, Forma gisa baizik, eta, beraz, absolutu gisa. Entitate independente bat da, bere baitan subsistitzen duena, eta objektu ederrak haren isla dira. Ederra eta ona estu lotuta geratzen dira horrela: ederrak onerantz erakartzen du. Forma bera diren ala ez, auzi eztabaidatua da —Oturuntzan Diotima «ederra» eta «ona» elkarren ordez erabiltzera ere iristen da; Errepublikako Ongia, berriz, «esentziaz haraindi» geratzen da—, baina zerbait bai segitzen da: gerta daitekeela gorputz eder bat arima zeken batekin; ederrak erakarri egiten du, ez du bermatzen3. Hain da garrantzitsua Edertasuna, non errealitatearen oinarriaren eta egituraren parte baita. Are gehiago: ikusten uzten den Forma bakarra da —justizia eta jakinduria ez dira begien aurrean agertzen; edertasuna bai, eta gorputzetan distiratzen du—, eta horregatik erakartzen gaitu iman batek bezala maitasunaren bidez, Formen ezagutzara goratzen gaitu, eta goraino iristen denak benetako bertutea sortzen du.

Guretzat, gaur egun, edertasunak ez du inplikazio transzendente hori: objektuan dagoen zerbait da, edo, gehienez ere, gure begiradan eta gure balioespenean dagoena. Baina oraindik geratzen da gure hizkuntzan ekintza on bat, aldi berean, ederra dela agerian uzten duen arrastoa: «gauza ederra egin duzu halakoren alde»; gaixo bat zaintzeak edo langile zapalduentzat baldintza hobeak lortzeak ez digu kontzientzia morala bakarrik ukitzen: badu zerbait ederretik, harmoniatsutik, justutik ere.

Ez ederra bakarrik. Gaiaren sarrerak galdetzen zuen zein diren balio estetikoak, eta komeni da aurrera egin baino lehen erantzutea. Edertasuna da nabarmenena, baina ez da bakarra, eta ez du eremua agortzen. Sublimea deitzen diogu neurrigabea izateagatik zirrara eragiten digunari —ekaitz bati, itsaslabar bati, izarrez betetako zeru bati—, eta ez da zehazki ederra, plazera eta ondoeza nahasten baititu (§152). Dotorea deitzen diogu zerbait zaila itxurazko ahaleginik gabe ebazten duenari, eta xarmagarria, hunkigarria, kezkagarria edo izugarria obra batean balioesten ditugun eta edertasunera murrizten uzten ez diren beste hainbat ezaugarriri. Eta hor dago itsustasuna, ez dena balio estetikoaren gabezia, balio estetiko propio bat baizik: koadro bat nahita izan daiteke itsusia, eta ona izan, hain zuzen, horrexegatik; eta badira obra batzuk gaitzat izua dutenak. Izan ere, azken bi mendeetako artearen zati on bat gaizki ulertzen da ederra izatea eskatzen bazaio.

Gustua: benetan ez dago eztabaidatzerik? Zenbat buru, hainbat aburu, dio esaerak —alegia, gustu kontuan ez dagoela ezer erabakitzerik—, eta, jarraian, bizitza osoa ematen dugu gustuez eztabaidatzen. Merezi du zergatia argitzea, esaerak eta jokabideak ezin baitute biek batera arrazoia izan.

Hasi bereizten maiz nahasten ditugun bi gauza. Erregaliza gustatzen zaidala esaten badizut, eta zuri nazka ematen dizula, ez dago ezer eztabaidatzeko: ez dugu ezer baieztatu erregalizari buruz, geuri buruz baizik, eta biok izan dezakegu arrazoia aldi berean. Baina film bat ona dela diozunean, edo abesti bat maisulan bat dela, beste zerbait egiten ari zara: besteek ere hala ikus dezaten eskatzen duzu, molestatu egiten zaitu hala ez ikusteak, eta, zergatia galdetzen badizute, arrazoiak ematen dituzu, haientzat ere arrazoi gisa eskaintzen dituzunak, ez zeure buruari buruzko aitorpen gisa. Aurrenekoari lehenespena deituko diogu; bigarrenari, judizio estetikoa. Aldea ez dago objektuan, ezta hura sentitzen duzun indarrean ere, esatean zer erreklamatzen duzun: horretan dago.

Aldakortasunaren argudioa. Edertasuna erabat subjektiboa dela defendatzeko kasua berdin eraikitzen da beti: jendeak desadostasun handiak ditu ederrari buruz, pertsonen artean, garaien artean eta kulturen artean; edertasuna gauzen propietate bat balitz, ez genuke horrenbeste desadostasun izango; beraz, edertasuna begiratzen duenarengan dago, ez begiratuan.

Argudioak burdinazkoa dirudi, eta ez da, bere pisu guztia bigarren premisan baitatza, eta hori ez baita datu bat, suposizio bat baizik. Lehen Mundu Gerra zerk eragin zuen, edo diabetiko bati zer dieta komeni zaion: horiei buruz ere desadostasun handiak daude, eta gogorrak, eta inori ez zaio bururatzen ondorioztatzea historia edo medikuntza gustu pertsonalaren kontuak direnik. Bada gehiago: «ederra» hitzak «niri atsegin zait» besterik esan nahi ez balu, bi pertsona ez lirateke inoiz elkarren kontra ariko, bakoitza bere buruaz ari bailitzateke. Subjektibista horrek badu irtenbidea —esango du talka egiten dutenak jarrerak direla, ez baieztapenak—, baina kosta egiten zaio azaltzea zergatik den eztabaida hori benetako eztabaida baten hain antzekoa: arrazoiekin, zuzenketekin eta iritziz aldatzen den jendearekin4. Eta aldakortasuna, gainera, puztu egiten da: gure judizioek neurri nabarmenean egiten dute bat, eta arraroa litzateke, edo maltzurra, norbaitek ukatzea arrosa perfektu bat edo egunsenti bat ederrak direla5. Kasu zailetan ez gara ados jartzen, eta horiexetaz ari gara hizketan, hain zuzen.

Gustua hezi egiten da, eta hor hasten da arazoa. Inor ez da jaiotzen disko on bat txar batetik bereizten dakiela. Asko entzunez ikasten da, konparatuz eta erratuz, dastatzen edo irakurtzen ikasten den bezala. Eta errepara iezaiozu garrantzirik gabea ez den xehetasun bati: zure gustua aldatzen denean, ez duzu edonolako aldaketa gisa bizi, hobekuntza gisa baizik; «lehen ez nintzen enteratzen» esaten duzu, ez «lehen beste gauza bat gustatzen zitzaidan». «Ez nintzen enteratzen» hori aitorpen izugarria da, esan gabe baitoa bazegoela zertaz enteratu.

Orain tranpa, seriosa baita. Esaten badugu gustu ona hezita dagoenarena dela, eta gero esaten badugu hezita daudela gustu ona dutenak, bira osoa eman dugu lekutik atera gabe6. Ez baztertu objekzioa arinkeriaz: zer den gustu ona erabakitzen duena izan ohi da, gainera, hura inposatzeko boterea duena.

Ardo-upela. Bada kasu bat non gustuari buruzko desadostasun bat erabakitzen uzten baita, eta David Humek (1711-1776) kontatzen du «Gustuaren araua»n (1757), Don Kixoteri lapurtuta. Santxo beste ezkutari batekin ari da eztabaidan, ea ardoaz aditua den ala ez.

«Arrazoiz», esaten dio Santxok sudur handiko ezkutariari, «diot nik ardo kontuan judizioa dudala: gure familian jarauntsizko dohaina da. Nire bi ahaide deitu zituzten behin upel bati buruzko iritzia ematera; bikaintzat jotzen zen, zaharra eta uzta onekoa zelako. Batak dastatu egiten du, aztertu, eta, hausnarketa helduaren ondoren, ardoa ona litzatekeela ebazten du, hartan sumatzen zuen larru-zapore arin batengatik ez balitz. Besteak, ardura berberak hartuta, ardoaren aldeko epaia ematen du hark ere, baina erraz bereizten zuen burdina-zapore baten erreserbarekin. Ezin duzue imajinatu zenbat barre egin zieten biei beren judizioagatik. Baina nork egin zuen barre azkenean? Upela hustutzean, giltza zahar bat aurkitu zen hondoan, larruzko uhal bat lotuta zuela».

—David Hume, «Gustuaren araua» (1757) · Clauderen itzulpena, ingelesetik7

Errepara iezaiozu istorioak zer frogatzen duen eta zer ez. Frogatzen du bi ahaideak ez zebiltzala burutik eginda: bazegoen benetan zerbait upelean, besteek sumatzen ez zutena, eta haien judizioa ez zen beren mania bat, gaitasun bat baizik; Humek gustuaren fintasuna deitzen dio, eta honetan datza: osagai bakar bat ere ez itzurtzea, eta bakoitza zein den jakitea. Baina arrazoi oso zehatz batengatik frogatzen du: azkenean upela hustu egin zen, eta giltza agertu. Ardoa amaitu egiten da, eta hondoa ikusi egiten da. Desadostasuna koadro bati edo abesti bati buruzkoa denean, ez dago husteko upelik, eta hor dago atal honen guztiaren zailtasuna. Segi irakurtzen galdera hau buruan duzula: estetikan, zerk egin lezake giltzaren papera?

Besteren ahotik ez da epaitzen. Bada alde bitxi bat gustuaren eta gainerako ia guztiaren artean. Jakin dezakezu Tokio erraldoia dela joan gabe, eta jakin dezakezu botika batek funtzionatzen duela hartu gabe: besteren testigantzak ezagutza transmititzen dizu. Estetikan horrek ez du guztiz funtzionatzen. Sinets diezaiokezu lagun bati filma ona dela, baina ikusi ez baduzu, ez zaude hura epaitzeko moduan, eta nabaritu egiten zaizu saiatu orduko. Richard Wollheimek ezagutza zuzenaren printzipioa (acquaintance principle) deitu zion eskakizun horri: balio estetikoaren judizioek objektuaren esperientzia zuzenean oinarritu behar dute, eta ez dira pertsona batetik bestera transmititzen, oso muga estuen barruan izan ezik8.

Orduan, arbitrarioa da? Gustua ikasi egiten da, baina horrek ez du arbitrario bihurtzen: zure hizkuntza ere ikasi zenuen, eta ezin duzu gaur arratsaldean erabaki «mahai» hitzak beste zerbait esan nahi duela. Zerbait ikastea, beti, zerbaiten mende jartzea da. Komeni dena, bai, mesfidatzea da edertasuna biologian oinarritzea agintzen duten lasterbideez9: bada zer gusta dakigukeen mugatzen duen hautemate-substratu bat, baina ez du esaten zerk behar duen gustatu.

Eta kontsolamendurako balio badizu: elkarrizketa ixteko denek aipatzen duten latinezko formula —de gustibus non est disputandum, «gustuez ez dago eztabaidatzerik»— ez da agertzen antzinako autore bakar batengan ere: latin berantiarra da, iturri klasiko ezagunik gabea10. Nortzuek hartu zuten arazoa serio, eta zer erantzun zuten: horixe dator jarraian (§152).

  1. Hitzez adierazi ezin dena.↩︎

  2. Bereiz ditzagun kopia, halakotzat aitortua, ariketa bat izan daitekeena, eta faltsifikazioa, beti engainatzeko asmoa duena, normalean faltsifikatzailearen irabazirako.↩︎

  3. Bermatuko balu, Oturuntzako maitasunaren eskailera soberan legoke: ez legoke zertan igo gorputz ederretatik arimetara, legeetara eta jakintzetara.↩︎

  4. Objekzioa aspaldikoa da: G. E. Moorek formulatu zuen moralaren subjektibismoaren aurka Ethics-en (1912), eta ordutik bada literatura oso bat, inor oker egon gabe benetako desadostasuna nola egon daitekeen azaltzeari eskainia.↩︎

  5. Adibidea Crispin Sartwellena da, Stanford Encyclopedia of Philosophyko «Beauty» sarreran.↩︎

  6. Humeren irtenbideari egiten zaion objekzio klasikoa da —S. G. Brownek formulatu zuen jada 1938an— eta bibliografia propioa du, Peter Kivy zirkulua hausten saiatu zenetik: «Hume’s Standard of Taste: Breaking the Circle» (British Journal of Aesthetics, 1967). Beste bide batetik, antzeko diagnostiko batera iritsi zen Pierre Bourdieu La Distinction-en (1979): gustu «legitimoa» kultura-kapitala dutenena da, eta klase-marka gisa funtzionatzen du.↩︎

  7. Humek pasartea buruz eta ingelesez kontatzen du; beraz, hemen Hume itzultzen da, ez Cervantes. Jatorrizkoan —Don Kixote II, 13— bi ahaideak mojones dira, ofizioko dastatzaileak; ardoak burdina- eta cordobán-zaporea du, larru fina baita hori; eta hondoan agertzen dena «una llave pequeña, pendiente de una correa de cordobán» da.↩︎

  8. Art and Its Objects, 2. arg., Cambridge University Press, 1980, 233. or. Geroko eztabaidak asko ñabartu du —bada besterik gabe arbuiatzen duenik, Malcolm Budd esaterako—, eta ez dago adostasunik zein bertsiok irauten duen bizirik.↩︎

  9. Gehien errepikatzen diren unibertsal estetikoek gaizki eusten diote egiaztapenari: aurpegi simetrikoekiko lehenespena esperimentuaren diseinuaren araberakoa dela dirudi, eta «sabanaren hipotesia» delakoak ebidentzia eztabaidatua eta kontrako emaitzak ditu —bietatik bada literatura, bi noranzkoetan—; eta urrezko proportzioa edertasunaren giltza delakoa hamarkadak daramatzan mito dokumentatua da: Markowsky, G. (1992). Misconceptions about the Golden Ratio. The College Mathematics Journal, 23(1), 2-19.↩︎

  10. Antzinatean dagoen parekoena ez da edertasunaz ari orokorrean, poeten banitateaz baizik: Zizeronek dio «genero horretan, ez dakit zergatik, beste batzuetan baino gehiago, bakoitzari berea iruditzen zaiola eder» (Tusculanae disputationes, V, 63).↩︎