Irakurgaia · Epikuro eta Menezeori gutuna

Fitxa. Epikuro (341-270 o.a.a.) atenastarra zen familiaz, eta Samosen hazi zen; hogeita hamar urteak beteta Atenasera itzuli zen, eta baratzedun etxe bat erosi zuen han, azkenean eskolari izena emango ziona: Lorategia. Izugarri asko idatzi zuen, eta ia dena galdu da: haren hiru gutun eta maxima-bilduma bat gordetzen baditugu, Diogenes Laerziok osorik kopiatu zituelako da bere Epikuroren bizitzaren barruan, bost mende geroago¹. Hau hiruretan azkena da, eta haren etika osoa laburbiltzen du. Menezeo bati zuzendua da —hartaz ez dakigu besterik—, eta den huraxe bezala irakurtzen da: bere bizitzarekin zer egin jakin nahi duen lagun gazte bati idatzitako gutun bat. Irakur ezazu jakinik egileak ez duela idazten arrazoia edukitzeko, beldur bat sendatzeko baizik; eta sendatu nahi duen beldurra, testuaren zati handi batean, erlijioak sortzen duena dela.

Itzulpena. Clauderena da, grezieratik zuzenean egina eskuliburu honetarako, jabari publikoko testu baten gainean; bertsio hau liburuaren gainerakoaren lizentzia berarekin argitaratzen da. Abiapuntuko testua Diogenes Laerziok bere Filosofoen bizitzaken X. liburuan transmititzen duen gutuna da, 122.etik 135.era bitarteko paragrafoetan. Euskarazko itzulpen argitaratu atestaturik ez du gutunak —ez dago Epikurorik Klasikoak bilduman—, eta, beraz, ez zegoen aprobetxatzeko bertsio librerik. Kortxeteek […] kendutakoa markatzen dute, eta hemen asko da: gutuna dezente luzeagoa da, eta hauek haren zortzi tarte dira.

Epikurok Menezeori, agur.

Inor ez dadila, gaztea delako, filosofatzea geroko utzi; ezta, zaharra delako, filosofatzeaz nekatu ere. Arimaren osasunerako ez da inor iristen ez goizegi ez beranduegi. Filosofatzeko ordua oraindik heldu ez dela esatea, edo jada igaro dela, zoriontsu izateko ordua oraindik heldu ez dela esatea bezala da, edo jada halakorik ez dagoela. Beraz, filosofatu behar dute gazteak eta zaharrak: batak, zahartzean ere gazte iraun dezan ondasunen artean, bizi izandakoaren esker onez; besteak, aldi berean gazte eta zahar izan dadin, datorrenari beldurrik ez izateagatik. Trebatu behar da, orduan, zoriona sortzen duen horretan: hura edukita, dena daukagu; eta, falta denean, dena egiten dugu hura edukitzeko.

Lehenbizikoa: eduki ezazu jainkoa izaki bizidun ustelezin eta zoriontsutzat, grabatua daramagun jainkoaren nozio komunaren arabera, eta ez iezaiozu egotzi haren ustelezintasunari arrotz zaion ezer, ezta haren zorionari ez dagokion ezer ere; sinets ezazu hartaz, aitzitik, zorion hori ustelezintasunarekin batera gorde diezaiokeen guztia. Zeren jainkoak badira: haiez dugun ezagutza nabaria da. Baina ez dira gehiengoak uste dituen bezalakoak, gehiengoak ez baititu mantentzen kontzebitzen dituen bezala. Eta ez da santugabea gehiengoaren jainkoak ezabatzen dituena, jainkoei gehiengoaren iritziak egozten dizkiena baizik. Zeren gehiengoak jainkoez baieztatzen duena ez baita noziorik, suposizio faltsuak baizik: hortik dator jainkoengandik etorraraztea bai kalterik handienak, bai onurarik handienak ere. […]

Ohitu zaitez pentsatzera heriotza ez dela ezer guretzat, ongi oro eta gaizki oro sentsazioan baitaude, eta heriotza sentsazioaren gabetzea baita. Horregatik, heriotza guretzat ezer ez dela jakite zuzenak gozagarri egiten du bizitzaren izaera hilkorra: ez denbora infinitu bat gehitzen diolako, hilezkortasun-irrika kentzen diolako baizik. Ez dago ezer beldurgarririk bizitzean, benetan ulertu duenarentzat ez dagoela ezer beldurgarririk ez bizitzean. Beraz, lelokeria bat esaten du heriotzaren beldur dela dioenak, ez present dagoenean min emango diolako, hura itxarotea mingarri zaiolako baizik: present dagoenean gogaitzen ez duenak alferrik atsekabetzen baitu itxaron bitartean. Gaizkirik izugarriena, beraz, heriotza, ez da ezer guretzat: gu existitzen garen bitartean, heriotza ez baitago present, eta heriotza present dagoenean, gu jada ez baikara existitzen. Ez du zerikusirik, orduan, ez biziekin ez hilekin: batzuentzat ez baita existitzen, eta besteak jada ez baitira existitzen.

Jakintsuak ez dio uko egiten bizitzeari, eta ez da ez bizitzearen beldur: ez zaio bizitza astun, eta ez du gaizkitzat jotzen ez bizitzea. Eta janaritik inola ere ez duen bezala ugariena hautatzen, gozoena baizik, denboratik ere ez du luzeena biltzen, atseginena baizik. […]

Gogoan izan behar da etorkizuna ez dela ez erabat gurea ez erabat ez-gurea, ez dezagun seguru balitz bezala itxaron, ezta hartaz etsi ere ezinezkoa balitz bezala. Eta kalkulatu behar da desiretatik batzuk naturalak direla eta besteak hutsalak; eta naturaletatik batzuk beharrezkoak eta besteak naturalak besterik ez; eta beharrezkoetatik batzuk zorionerako direla beharrezko, besteak gorputzak nekerik izan ez dezan, eta besteak bizitzarako berarako. […]

Atsegina xedea dela diogunean, beraz, ez gara ari galdukerian bizi direnen atseginez, ezta gozamenean datzatenez ere, ez dakitenek, ados ez daudenek edo gaizki ulertzen dutenek uste duten bezala: gorputzean minik ez izateaz eta ariman asaldurarik ez izateaz ari gara. Zeren bizitza atsegina ez baitute sortzen mozkorraldiek eta jai kateatuek […], kalkulu zuhur batek baizik, hautu bakoitzaren eta arbuio bakoitzaren kausak arakatu eta arimen asaldurarik handiena sorrarazten duten iritziak kanporatzen dituenak.

Nor duzu, orduan, hobetzat, jainkoez santuki pentsatzen duena baino, heriotzaren aurrean beti beldurrik gabe dagoena baino […] eta batzuek guztiaren jabe gisa sartzen duten patuaz barre egiten duena baino, esaten baitu, aitzitik, gauza batzuk beharrez gertatzen direla, beste batzuk zoriz eta beste batzuk gure baitan daudela, beharrak ez baitio inori konturik ematen, zoria gauza ezegonkorra baita, eta gure baitan dagoenak jaberik ez baitu, eta horrexegatik jarraitzen baitiote, berez, gaitzespenak eta haren kontrakoak? Hobe litzatekeela jainkoei buruzko mitoari jarraitu, fisikoen patuaren esklabo izan baino: mitoak zirrikitu bat uzten baitio jainkoak ohoratuz haiek baretzeko esperantzari; beharra, aldiz, apelaezina baita. […]

Trebatu zaitez, bada, honetan eta honen antzekoan, egunez eta gauez, zeure buruarekin eta zure antzekoa denarekin, eta inoiz ez zara asaldaturik egongo, ez esna ez ametsetan: jainko bat bezala biziko zara gizakien artean. Zeren ondasun hilezkorren artean bizi den gizakiak ez baitu ezertan ere animalia hilkor baten antzik.

—Epikuro, Menezeori gutuna (Diogenes Laerzio, Bizitzak X 122-135) · Clauderen itzulpena, grezieratik

Irakurketarako laguntza. Testuko bost gauza, eztabaidatzen hasi aurretik argi izatea komeni direnak.

• Nozio komuna. Epikurok dio guztiok daramagula grabatua jainkoaren aurretiazko nozio bat —grezieraz, prólepsis—, edozein eztabaidaren aurretik eratua: izaki bizidun ustelezin eta zoriontsua. Ez da jainkoak existitzen direnaren froga bat; hitzak edonorentzat esan nahi duena da. Hortik ateratzen da haren argudioa, eta horregatik du garrantzia: nozio horri haserrea, mesedeak eta zigorrak eransten dizkiona jada ez da jainko batez ari, beste zerbaitez baizik.
• Gehiengoa. Hoi polloi itzultzen du, «askoak». Ez da klase-mespretxu bat: esaten dena aztertu gabe errepikatzen duena izendatzeko greziarrek darabilten hitza da, eta auzia bere kabuz begiratu duenari kontrajartzen zaio.
• Atsegina. Testuko adiskide faltsurik handiena da. Epikuroren hedoné ez da parranda, gorputzean minik eza eta ariman asaldurarik eza baizik: egoera bat, ez sentsazio bizi bat. Berak esaten du beherago, letra guztiekin, eta hala ere epikureismoa kontrako famarekin igaro zen historiara.
• Fisikoen patua. Heimarméne: naturaren filosofoek —eta batez ere estoikoek— gertatzen den guztiak gertatu beharra zuela azaltzeko erabiltzen zuten kausa beharrezkoen katea. Epikurok dio nahiago duela mitoa hori baino, eta arrazoia ematen du: jainko bati erregutu dakioke; beharrari, ez.
• Gure baitan dagoena. Grezieraz, to par’ hemas: hirugarren laukia, beharraren eta zoriaren ondoan. Errepara iezaiozu nola definitzen duen, hori baita interesgarria: ez du esaten zer den; jaberik ez duela esaten du, eta horregatik onartzen dituela gaitzespena eta goraipamena.

Existitzen diren eta begiratzen ez dizuten jainkoak. Epikuro ez da ateoa, eta komeni da hori argi izatea testua eztabaidatu aurretik: jainkoak existitzen direla eusten dio, eta ukatzea errore bat litzatekeela. Kentzen diena probidentzia da, eta argudio batez kentzen die, ez errebeldiaz: izaki erabat zoriontsu eta ustelezin bat ezin dago haserre, ezta esker oneko ere, ezta sakrifizioak egin diezazkioten zain ere, hori guztia zerbait falta zaionaren seinale baita. Hortik ateratzen da berari axola zitzaion ondorio praktikoa: inork zelatatzen ez bazaitu, erlijioa beldur-iturri izateari uzten dio. Jarrera hau gaiko jarreren koadroan kokatzea dirudien baino gehiago kostatzen da, eta horixe da, hain zuzen, haren interesa (§83).

Berea ez den esaldia. Haren izena daraman argudiorik ospetsuena —«edo gaizkia saihestu nahi du eta ezin du, edo ahal du eta ez du nahi»— ez da gorde Epikuroren testu bakar batean ere, eta Laktantzioren bidez iritsi zaigu, ia seiehun urte geroago (§86). Konpara ezazu hemen idatzi bai egin zuenarekin, eta ikusiko duzu ez doazela bide beretik: trilemak jainko probidente bati erasotzen dio, halakorik ez dagoela ondorioztatzeko; Epikurok onartzen du jainkoak existitzen direla, eta probidentzia kentzen die. Alde horren mende dago irakurgai hau ateo batena izatea ala ez.

Joaten ez den objekzioa. Heriotzari buruzko argudioa akasgabea da haren premisa onartzen baduzu: gaizki batek, izateko, sentitu egin behar dela. Eta justu hortixe sartzen zaio. Zerbait galtzea txarra izan daiteke zuretzat zuk nabaritu gabe —jakin gabe engainatzen dutenari okerrago doakio, ez hobeto—, eta hiltzeak edukiko zenuen guztiaz gabetzen zaitu; erantzun horri gabetzearen argudioa deitzen zaio. Epikurok, edo haren eskolak bederen, kontraerantzun bat dauka prestatua: zure heriotzaren ondorengo denborak beldurra ematen badizu, zergatik ez zizun batere eman zure jaiotzaren aurreko denborak, berdin infinitua zenak eta zeinean zu ere ez baitzeunden?² Bietatik zeinek irabazten duen erabakitzea da, hain zuzen, ariketa.

Lana. Lehen bi galderak ulermenezkoak dira; hurrengo biek argudioa nola eraikita dagoen aztertzea eskatzen dizute; azken biek, beste toki batera eramatea eta busti zaitezen.

1. Epikuroren arabera, zergatik ez da heriotza ezer guretzat? Berreraiki argudioa bi esalditan, eta seinalatu zein den dena haren mende dagoen premisa.
2. Gutunak hiru mailatan sailkatzen ditu desirak. Kopiatu maila horiek eskema batean, eta jarri lauki bakoitzean zeure adibide bat, zure bizitzakoa eta ez Epikurorenekoa.
3. «Ez da santugabea gehiengoaren jainkoak ezabatzen dituena, jainkoei gehiengoaren iritziak egozten dizkiena baizik». Zertan oinarritzen da akusazioa horrela iraultzeko? Errepara iezaiozu zer den jainko bat, haren arabera, baten bat existitzen ote den eztabaidatu aurretik.
4. Amaiera aldera, dio nahiago lukeela jainkoei buruzko mitoari jarraitu, patuaren mende jarri baino, eta arrazoia ematen du. Zein da? Azaldu zergatik den, harentzat, beldurgarriagoa kausa-kate bat, erregutu dakiokeen jainko bat baino.
5. Denbora eta aldaketa aztertzean, determinismoa eta indeterminismoa bereizi genituen (§80). Epikurok hiru laukitan banatzen du gertatzen dena: beharra, zoria eta gu. Non kokatuko zenuke? Eta esan zer falta zaion banaketa horri erantzun bat izateko, eta ez zerrenda bat bakarrik.
6. Gutunak agintzen du, hau egiten baduzu, «jainko bat bezala biziko» zarela «gizakien artean»: filosofiak, orduan, beldur izateari uzteko balio du. Konbentzitzen zaitu filosofiak zertarako balio duen ideia horrek? Hartu alde bat eta defendatu. Eskaini gutxienez esaldi bat zeure jarreraren kontrako objekziorik onenari, eta ez baztertu arin-arin: erantzun, edo aitortu ezin diozula erantzun.

---

1. Konstan, D. (2026). Epicurus. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/epicurus/

2. Simetriaren argudioa Lukreziok garatzen du (o.a.a. 99 inguru - o.a.a. 55 inguru), De rerum naturaren III. liburuan: begira ezazu atzera, dio, eta ikusiko duzu joandako betierak, gu jaio aurrekoak, ez gaituela ezertan ukitu.