27. gaia · Betebeharraren etikak eta etika kontsekuentzialistak

Joka ezazu halako moldez non gizatasuna, zure pertsonarengan nahiz beste edozeinenean, beti aldi berean xede gisa tratatuko baituzu, eta inoiz ez soilik bitarteko gisa.

—Immanuel Kant, Ohituren metafisikaren oinarritzea, AA IV, 429 · Clauderen itzulpena, alemanetik

Batu bitez alde batetik plazer guztien balio guztiak, eta bestetik oinaze guztienak. Balantzea plazeraren aldera erortzen bada, horrek emango du ekintzaren joera ona, oro har; oinazearen aldera erortzen bada, txarra.

—Jeremy Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, IV, 5 · Clauderen itzulpena, ingelesetik

§103 · Betebeharraren etikak edo etika deontologikoak

Betebeharraren teoria etikoek irizpide bat edo batzuk ezartzen dituzte portaera moralaren oinarri gisa1: betebeharrak edo obligazioak. Betebeharrak agintzen du zein ekintza egin behar ditugun eta zein ez, ekintza horien ondorioekiko independentzia (nolabaiteko) batez, zeren etika deontologikoentzat ekintzek berez baitute balioa, ongi gehiago zein gutxiago sortu. Betebeharrera hurbiltzeko bi modu desberdin aztertuko ditugu: John Locke filosofo enpirista britainiarraren eskubideen ikuskera, eta inperatibo kategoriko kantiarra.

Debekuak eta baimenak. Komeni da ikustea zer forma duen honelako etika batek, ez baita agindu-zerrenda bat eta kito. Bi pieza oso desberdin ditu: batzuek agindu egiten dute, eta besteek utzi. Batzuk debekuak dira: gertatzen dena gertatzen dela egin ezin dituzun gauzak, hala nola errugabe bat hiltzea edo norbait torturatzea. Eta besteak baimenak dira: ez zaude behartuta zure bizitzako minutu bakoitza ahalik eta ongirik handiena sortzera eskaintzera; beraz, gustuko duzuna ikas dezakezu, zeureak besteak baino lehen zaindu eta zeure proiektuak izan. Errepara iezaiozu honi: bigarren multzo hori da, hain zuzen, etika kontsekuentzialistek nekez eman dezaketena, eta horixe da deontologia erakargarri egiten duten arrazoietako bat: zeure bizitza egiten uzten dizu.

Betebeharraren paradoxa. Orain dator arazoa, eta serioa da. Errugabe bat hiltzea txarra bada, ez al dira bost hilketa bakarra baino okerragoak? Eta hala badira, zergatik ezin dut errugabe bat hil, beste batek bost hil ditzan eragozteko? Deontologiak dio ezin dudala, eta zergatia azaldu behar du, azaltzean kontsekuentzialista bihurtu gabe. Haren erantzuna da debekuak ez direla maximizatu beharreko helburuak, zuri egitea zilegi zaizunaren mugak baizik: nik egiten dudan gaizkia ez da trukagarria beste batek egiten duenarekin, kontu osoan berdin batzen badute ere. Horregatik, horrela arrazoitzen duten betebeharraren etikei egilearengan zentratuak esaten zaie. Ez dira bakarrak: bada beste familia bat fokua biktimarengan jartzen duena, eta ez jokatzen duenarengan —kontuan hartzen dena bitarteko gisa erabilia ez izateko zure eskubidea da, agindua nork agindu duela ere—, eta horixe da orain Lockerekin ikusiko duzuna.

Egiten duzuna eta gertatzen uzten duzuna. Hortik ateratzen da konturatu gabe egunero erabiltzen duzun bereizketa bat: ez da gauza bera norbait trenbidera bultzatzea eta soka bat ez botatzea dagoeneko erori denari. Bi kasuetan hil egiten da, eta, hala ere, ia mundu guztiak desberdin epaitzen ditu bi gauzak. Harekin ahaidetua dago efektu bikoitzaren doktrina delakoa, aurreikusitako baina bilatu gabeko kalte bat onartzen duena —armagintza-fabrika bat bonbardatzen duen pilotua, auzokoak hilko direla jakinda— eta kalte berbera debekatzen duena aukeratutako bitartekoa denean, hala nola auzoa bonbardatzen duena hildakoek etsaiaren morala hautsi dezaten. Hildako kopuru bera, eta ia inork ez ditu bi kasuak berdin epaitzen.

Eta erantzun beharreko objekzioa. Eta gezurra esateak mila pertsona salbatuko balitu? Debekuari kosta ahala kosta eustea fanatismoa iruditzen zaigu. Kantek begirik kliskatu gabe esan zuen: egin bedi justizia, mundua galtzen bada ere. Eta kritikoek itzultzen diote hori dela gehiago arduratzea eskuak garbi izateaz jendeari gertatzen zaionaz baino. Bi erantzun daude. Bata, ondorio tragikoa onartzea: badira egiten ez diren gauzak, eta kito; horixe da Kanten bidea. Bestea, atalase-deontologia deitua: debekuek balio dute ondorioek halako neurri bat hartu arte, eta hortik aurrera amore ematen dute. Zentzuzkoa dirudi, harik eta galdetzen duzun arte non dagoen zehazki atalasea. Inork ez du jakin esaten2.

§104 · Eskubideen teoria: John Locke

John Lockek (1632-1704) defendatzen zuen Jainkoak ezarriak zituela bizitzarako, askatasunerako eta jabetza pribaturako berezko eskubideak; beraz, pertsonok ez dugu inoren bizitza, osasuna, askatasuna edo ondasunak kaltetu behar. Lockek eragin izugarria izan zuen AEBetako Independentziaren Adierazpenean jasotako eskubide-zerrendan; Thomas Jeffersonek idatzitako adierazpen hark oinarrizko eskubide hauek jaso zituen: bizitza, askatasuna eta zoriontasunaren bilaketa. Jeffersonen eta eskubideen beste teoriko batzuen ustez, Lockek ezarritako eskubideetatik beste batzuk ondoriozta zitezkeen, hala nola mugitzeko eskubidea, adierazpen-askatasuna eta erlijio-adierazpena.

Eskubideen teoriek ezaugarri hauek izan ohi dituzte:

  1. Eskubideak berezkoak dira, ez baititu asmatu ez gizarte batek, ez gobernu batek ere.
  2. Unibertsalak dira, ez baitira herrialde batetik bestera aldatzen.
  3. Guztientzat berdinak dira, sexua, arraza edo desgaitasunak gorabehera.
  4. Besterenezinak dira, hau da, ezin dugu erabaki haiei uko egitea edo beste pertsona bati lagatzea. Adibidez: ezin diot neure burua esklabo gisa saldu beste pertsona bati.

Nondik ateratzen diren eskubide horiek. Begi-bistako galdera da zergatik behar lukeen egon edozein lege baino lehenagoko eskubiderik, eta Lockek gaur deseroso gertatzen den erantzun bat du: badaude, existitzen delako lege natural bat, mundu guztiarentzat, edonon eta inork aldarrikatu beharrik gabe balio duen egia moralen multzo bat, arrazoi hutsez aurkitzen duguna; komeni da jakitea, hala ere, bera ez zela inoiz iritsi osorik deduzitzera, eta idatziz aitortu zuela artean inork ez zuela lortu. Eta nondik ateratzen du lege naturalak bere indarra? Jainkoaren obra garela eta, beraz, haren jabetza: horregatik ezin dugu geure burua suntsitu, ezta besteak suntsitu ere, zurea ez dena hautsi ezin duzun bezalaxe. Hortik lau betebehar ateratzen dira, Lockeren arabera: zeure bizitzari eustea, eta ez uztea zeure borondatez; besteena zaintzea, zurea jokoan ez dagoenean; inori bizitza ez kentzea, berak espresuki idazten duen salbuespen batekin, delitu egin duenarekin justizia egitea alegia; eta inoren askatasuna, osasuna, osotasuna eta ondasunak ez kaltetzea.

Jabetza, eta haren bi mugak. Lockek xehetasunik handienaz garatzen duen eskubidea hirugarrena da, eta haren argudioa sinplea eta indartsua da: lurra eta haren fruituak guztionak dira, baina zure gorputza zurea da; beraz, zurea da zure gorputzaren lana ere; eta zure lana zerbait komunekin nahasten duzunean —sagar bat bildu, soro bat goldatu—, pilo komunetik atera eta zeure egiten duzu. Baina ezin duzu dena zeureganatu. Lockek bi baldintza jartzen ditu, edo hiru, begi-bistakoa kontatzen bada: lana zurea izatea, eta ez beste batena. Lehena da ez dakizula usteldu: inork ez du eskubiderik erabil dezakeena baino gehiago metatzeko. Bigarrena, zorrotzagoa: besteentzat nahikoa eta bezain ona geratzea. Errepara iezaiozu zer gertatzen zaion lehenari dirua asmatu bezain laster, hor uzten baitio haren teoriak babesten zuela zirudiena babesteari: urrea ez da usteltzen; beraz, metaketa berezko mugarik gabe geratzen da. Eta Locke ez da eskandalizatzen: dioenez, dirua onartzean, gizakiek isilbidez onetsi dute lurraren jabetza desberdina. Onespen horrek onespen gisa balio ote duen, eta bigarren mugak lehenari bizirik irauten ote dion, horixe da haren irakurleak ordutik eztabaidatzen ari direna.

Bi objekzio, ezagutzea komeni. Lehena begi-bistakoa da: berezko eskubideak Jainkoaren kreaturak izatean oinarritzen badira, zer geratzen zaio sinesten ez duenari? Batzuek erantzuten dute teologia aldamioa besterik ez dela, eta eraikinak hura gabe ere zutik dirauela; eta beste batzuek kontrakoa diote: bertsio laiko bakar batek ere ez duela oraindik lortu pertsonen arteko berdintasuna hark bezain ondo oinarritzea, eta hori arazo ireki bat dela, ez xehetasun historiko bat3. Bigarrena historikoa da, eta eraginak nola irakurtzen diren ikasteko lekzio bat: askotan errepikatzen da Independentziaren Adierazpena Locke dela beste hitz batzuekin, eta Jeffersonek berak (1743-1826) jarri zituen gauzak bere lekuan, 1825eko gutun batez. Han idatzi zuenez, ez zuen ezer originalik egin nahi izan, ezta idazki jakin batetik kopiatu ere: testuaren autoritate guztia «garaian bat zetozen sentimenduetan» zetzan, elkarrizketetan, gutunetan, saiakeretan eta zuzenbide publikoko oinarrizko liburuetan adieraziak, «hala nola Aristoteles, Zizeron, Locke, Sidney eta beste batzuk». Locke hor dago, eta hor egoteak berak zerbait esaten du; baina lau izenetako bat da, eta ez zerrendako lehena ere.

Eta teoria ez doa beti biografiarekin. Gorde ezazu kasu hau, irakurtzen irakasten duten horietakoa baita. Lockek esklabotzaren aurka idatzi zuen eta esklabotzan parte hartu zuen, eta bi gauzak daude dokumentatuta. Teoriaren aldetik: Lehen tratatua esklabotza «gizakiaren egoera hain doilor eta miserablea» deituz irekitzen da —komeni da jakitea, hala ere, han errege absolutu batekiko mendekotasun politikoaz ari dela, ez esklabo-salerosketaz—, eta Bigarrenak esklabotza legitimo bakarra onartzen du: heriotza merezi zuen egintza batengatik bere bizitzarako eskubidea galdu duen bidezko gerra bateko gatibuarena. Errepara iezaiozu orain definizio horrek zer uzten duen kanpoan, ia guztiak uzten baititu kanpoan: inork ezin du bere burua esklabo gisa saldu, ezin baitu eman bere bizitzaren gainean berak ere ez duen botere bat; garailearen boterea ez da iristen ez garaituaren emaztearengana, ez seme-alabengana, ez ondasunetara; eta seme-alabak, idazten du Lockek, «gizaki askeak dira, gurasoei gertatua gertatu». Atlantikoko esklabotza oinordetzazkoa zen, erosia eta saldua, eta ez da kabitzen Lockeren teorian, hiru leku desberdinetatik aldi berean.

Biografiaren aldetik, berriz: Locke Carolinako lord jabeen (Lords Proprietors) idazkaria izan zen, eta bere eskuz idatzi zuen haien Fundamental Constitutions direlakoen (Oinarrizko Konstituzioen) lehen zirriborroa, zeinaren 110. artikuluak gizon aske orori «botere eta aginte absolutuak bere esklabo beltzen gainean» ematen baitizkio; eta Royal African Company konpainiaren akzioak izan zituen, esklabo-salerosketaren konpainiarenak, 1675ean saldu zituen arte. Adituek eztabaidatzen dute horrek zer esan nahi duen, eta ez dira ados jarri: batzuek atxikimendu gisa irakurtzen dute, eta besteek, agintzen zaiona idazten duen idazkari baten lan gisa. Ez dagoena, eta hau bai dela segurua, zuzenketa da: Lockek ez zuen inoiz atzera egin, eta esklabotza arraziala ez da behin ere aipatzen haren obra teoriko osoan4. Teoria bat izan daiteke sinatzen duena baino hobea. Horrek ez du teoria hobetzen, ezta bera zuritzen ere: bi galdera desberdin dira, eta bereiz erantzun behar dira.

§105 · Inperatibo kategoriko kantiarra

Immanuel Kant (1724-1804) inflexio-puntu bat izan zen Filosofiaren historian eta, bereziki, etikarenean. Haren ustez, berea baino lehenagoko etika guztiak etika enpirikoak edo materialak ziren, helburu jakin batzuk edo ondasun jakin batzuk lortzera bideratuta zeudelako. Honelakoak esaten dituzte: «zoriontsu izan nahi baduzu, egin X, Y edo Z». Baina norbaitek esaten badit ez duela zoriontsu izan nahi, zer argudio geratzen zait moralki joka dezan konbentzitzeko? Horrelako inperatiboak edo aginduak hipotetikoak dira, desira jakin batzuk izatearen mende daudelako. Horregatik, Kanten arabera, etika materialek ezin dute lege eta judizio moral unibertsalik ezarri.

Horren aurrez aurre, Kantek etika formal gisa ezaugarritu zuen berea: ekintza moral oro epaitzeko irizpide bakarra adierazten duena, inperatibo kategorikoa. Agindu bat izaten jarraitzen du, baina beti bete behar da, egilearen desirak gorabehera. Hau esaten digu: «X egin behar duzu». Eta kito.

Betebeharragatik jokatu, ez soilik betebeharraren arabera. Ikusteko dago oraindik nondik ateratzen duen Kantek ekintza baten balio morala, eta haren erantzuna erabatekoa da: ez dago ezer munduan, ezta mundutik kanpo ere, murrizketarik gabe on dei daitekeenik, borondate on bat izan ezik. Adimena, adorea, iraunkortasuna edo aberastasuna bikainak dira borondate on bati laguntzen diotenean, eta benetan arriskutsuak txar bati laguntzen diotenean; doilor azkar eta saiatu batek doilor baldar batek baino kalte askoz handiagoa egiten du. Baldintzarik gabe balio duen bakarra da zor dena nahi izatea, zor delako.

Eta dendari batengan lurreratzen du. Imajinatu merkatari bat, erosketak bakarrik egitera doan haur bati inoiz gehiegi kobratzen ez diona. Haren jokabidea akatsgabea da, baina galdetu zeure buruari zergatik eusten dion. Gehiegi kobratzen ez badu komeni zaiolako —auzoak hitz egiten duelako, bezeroak galtzeak hondatuko lukeelako—, orduan betebeharraren arabera jokatzen du, eta haren zintzotasunak haren interesak balio duen huraxe balio du zehazki, xentimo bat ere ez gehiago: engainatzea komeni zaion egunean, engainatu egingo du. Gehiegi kobratzen ez duenean egin behar ez delako, orduan bakarrik jokatzen du betebeharragatik, eta orduan bakarrik du haren ekintzak balio morala. Errepara iezaiozu ondorioari, horrek bereizten baitu Kant orain arte irakurri duzun ia guztitik: bi pertsonek gauza berbera egin dezakete zehazki, eta haietako bat bakarrik egon daiteke ongi jokatzen.

Bi formula, inperatibo bera. Kantek hainbat modutan enuntziatu zuen, eta guztiek gauza bera diotela defendatu zuen, guri oso desberdin iruditu arren. Bi erabilienak ikusiko dituzu: pertsonak xede gisa tratatzeko agintzen duena, gizatasunaren formula deitua, eta maxima unibertsalizagarrien arabera soilik jokatzeko agintzen duena, lege unibertsalaren formula deitua. Lehena da berehala ezagutzen duzuna; bigarrena da lana egiten duena, erabaki behar denean.

Kantek ezarri zuen pertsonak beti xede gisa tratatu behar ditugula, eta ez bitarteko gisa. Besteak duintasunez tratatu behar ditugula adierazten digu, eta inoiz ez erabili gure helburuak lortzeko tresna gisa, pertsonok berezko balioa dugulako. Pertsona batek balio du pertsona delako, beste edozein zirkunstantzia gorabehera.

Ikusten duzunez, printzipio hau ez da egin edo saihestu beharreko ekintza on eta txarren zerrenda zehatz bat bezalakoa; aitzitik, aurkitzen garen edozein egoeratan zein den ekintza zuzena ezartzeko balio digu. Adibidez, ikaskide baten mugikorra lapurtzen badut, pertsona hori bitarteko huts gisa erabiltzen ari naiz niretzako xede bat lortzeko: nire zoriontasuna edo onura.

Kantek inperatibo kategoriko beraren beste bi formulazio ematen ditu, bata bestearen atzetik:

Joka ezazu soilik halako maxima baten arabera, non aldi berean nahi izan baitezakezu lege unibertsal bihur dadila.

Joka ezazu zure ekintzaren maxima, zure borondatez, naturaren lege unibertsal bihurtu ahal izango balitz bezala.

—Immanuel Kant, Ohituren metafisikaren oinarritzea, AA IV, 421

Honen arabera, jokatu aurretik geure buruari galdetu behar diogu ea uste dugun beste edozein pertsonak, zirkunstantzia hauetan, nik egitera noana bera egin beharko lukeela. Adibidez, gezurra esatera banoa, pentsatu behar dut ea zentzuzkoa iruditzen zaidan besteek gezurra esatea. Berehala iritsiko naiz ondorio honetara: mundu guztiak gezurra esango balu komeni zaion bakoitzean, inork ez liokeela berriro inori sinetsiko, eta gezurra esateak ezertarako balio izateari utziko liokeela; beraz, nik ere ez dut gezurrik esan behar.

Nola probatzen den maxima bat. Egin dezagun prozedura hori astiro, horixe baita erabiltzen den tresna kantiarra. Lehenik, zeure maxima formulatzen duzu, hau da, jarraitzera zoazen araua, eta izan zintzoa enuntziatzean: ez «laguntza eskatuko dut», baizik eta «itzuliko dudala hitzemango dut itzultzeko asmorik ez dudala dakidan diru bat, behar dudalako». Gero unibertsalizatu egiten duzu: imajinatu mundu bat non guztiek gauza bera egingo bailukete egoera berean. Eta, azkenik, egiaztatzen duzu ea zure maximak bizirik irauten dion mundu horri.

Promesa faltsuak ez du bizirik irauten, eta arrazoia dirudiena baino finagoa da. Guztiek betetzeko asmorik gabe hitzemango luketen lekuan, inork ez luke promesarik sinetsiko, eta orduan hitzemateak ez luke jada ezer lortzeko balioko: maximak bere burua suntsitzen du unibertsalizatzean, besteek ez jarraitzea behar duelako. Itzuli gezurraren adibidera eta erreparatu non dagoen zehazki akatsa, lasterbidea tentagarria baita: maxima baztertzen duena ez da ondorioak izugarriak liratekeela guztiok gezurra esango bagenu —hori argudio kontsekuentzialista bat litzateke, Kantek arbuiatu berri duen motakoa—, baizik eta arauak bere burua kontraesaten duela guztientzat balio duen orduko. Maxima bidegabe batek hortixe salatzen du maiz bere burua, ia beti pribilegio bat eskatzen duelako: nik egin ahal izatea, hain zuzen, besteek ez egitea behar dudana.

Legeak zeurea delako behartzen zaitu. Galdera deserosoa geratzen da: nork agintzen du inperatibo hori? Ez Jainkoak, ez Estatuak, ez zure gurasoek. Kantek erantzuten du zeure arrazoiak agintzen duela, eta horri autonomia deitzen dio —norberak bere buruari legea ematea—, legea kanpotik jasotzen duenaren heteronomiaren aurrez aurre. Hortik ateratzen da, azkenean, Kanti beti laguntzen dion hitza: gauza bazara zeure buruari lege morala emateko eta hari obeditzeko zeure gogoaren kontra ere, ez zara tasa daitekeen gauza bat. Gauzek prezioa dute, eta beste baliokide baten truke alda daitezke; pertsonek, Kantek dioenez, duintasuna dute, eta horregatik ez dago ezer haien truke eman litekeenik (§118).

§106 · Etika kontsekuentzialistak edo teleologikoak

Ekintza bat zuzena ala okerra den hausnartzen dugunean, garrantzi handia ematen diegu ekintza horren ondorioei. Esperientziaz dakigu asmo onek, berez, ez dutela emaitzen ontasuna bermatzen. Auto-istripua izan berri duen norbaiten bizitza salbatzeko asmo bikainaz joka dezaket, baina pertsona horren gorputza nola mugitu ez badakit, paralisia eragin diezaioket. Ondorioz, nire ekintzen emaitza praktiko eta errealak hartu behar ditut kontuan, nire xedeez, nire bertuteez edo betebeharraz harago.

Teoria kontsekuentzialistek planteatzen dutena da jokabide morala ekintza horren ondorioen kostu-onura azterketa bati erreparatuz ezartzen dela soil-soilik. Ekintza bat moralki zuzena da haren ondorioak aldekoagoak badira kontrakoak baino. Lehenik, gure egintzen ondorio onak nahiz txarrak zerrendatu behar ditugu. Bigarrenik, zehaztu behar dugu ea ondorio onek txarrek baino pisu edo garrantzi handiagoa duten. Ondorio onek txarrak gainditzen badituzte, ekintza moralki egokia da. Ekintzaren ondorio negatiboek positiboak gainditzen badituzte, orduan ekintza desegokia da.

Ikuspegi etiko honek abantaila handi bat du: egintzen ondorioak ikusi eta egiaztatu egin daitezke, asmoak ez bezala. Horregatik ikas dezakegu esperientziari esker zein diren ekintza onak, intuizioen edo betebehar-zerrenden mende egon beharrean.

Hiru teoria kontsekuentzialista mota daude, ekintzen onuraren objektu gisa nor kontuan hartzea iruditzen zaigun garrantzitsua, horren arabera:

  1. Egoismo etikoa. Ekintza bat moralki zuzena dela dio, haren ondorioak aldekoagoak badira kontrakoak baino ekintza egiten duen egilearentzat soilik.
  2. Altruismo etikoa. Ekintza bat moralki zuzena dela dio, haren ondorioak aldekoagoak badira kontrakoak baino edonorentzat, ekintza egiten duen egilearentzat izan ezik.
  3. Utilitarismoa. Ekintza bat moralki zuzena dela dio, haren ondorioak aldekoagoak badira kontrakoak baino guztientzat.

Ikus dezagun zein litzatekeen ekintza zuzena hiru hurbilketa horien arabera, honako kasu honetan. Emakume bat gidaridun auto alokatu batean bidaiatzen ari da garapen-bidean dagoen herrialde batean barrena, eta istripu bat ikusten du. Haren aurretik doan autoa errepidetik atera eta hainbat itzulipurdi ematen ditu bide-bazterrean. Emakumeak gidariari eskatzen dio gelditzeko, biktimei laguntzeko; baina, hori egin beharrean, gidariak azeleratu egiten du istripuaren lekutik urruntzeko. Berehala azaltzen dio gidariak bidaiariari ezen, bere herrialdean, istripu-biktima bat hiltzen bada, laguntzen dion pertsona —laguntzailea— jotzen dela istripuaren erantzuletzat. Bidaiaria laguntzera geldituko balitz eta istripuaren biktima haren ardurapean hilko balitz, bera litzateke haren heriotzaren erantzule penala. Horregatik geratzen dira, kasu gehienetan, istripuetako biktimak artatu gabe, basamortuko eguraldi gogorraren mende, eta hil egiten dira.

Egoismo etikoaren irizpideari jarraituz, emakumeak —gidariak ohiki egiten duen bezala— kezka bakarra izan behar du: biktima bera laguntzen ari den bitartean hiltzen bada hilketa-karguari aurre egin beharraren balizko ondorio negatiboa. Beraz, jokabide zuzena gelditu gabe aurrera jarraitzea da.

Altruismo etikoaren irizpidearen arabera, bidaiariak besteenganako ondorioez arduratu beharko luke; zehazki, istripuaren biktimarenez. Beraz, jokabide zuzena istripuaren biktima laguntzera gelditzea litzateke.

Azkenik, utilitarismoaren irizpideak adierazten du bidaiariak ondorioak haztatu behar dituela, bai berarentzat, bai biktimarentzat. Erantzuna ez da aurreko bi kasuetan bezain argia, eta zein den ekintza zuzena erabakitzea konplexuagoa da, eta zirkunstantzien araberakoa.

Une bat altruismo etikoarekin. Hiru irizpideetatik, hau da gutxien azaltzen dena eta gertutik begiratzea gehien komeni dena, ezusteko bat gordetzen baitu. Haren araua sinplea da: kontatu ondorioak guztientzat, zuretzat izan ezik. Hitza XIX. mendean asmatu zuen Auguste Comtek (1798-1857), eta ez etiketa bat jartzen duenak bezala: giza arazo handia, haren ustez, berezko ordena iraultzea da, eta besteentzat bizitzen irakastea. Comtek, beraz, defendatu egin zuen. Ia aurkituko ez duzuna da araua bere forma hertsian —kalkulutik zeure burua kanpo uztera behartzen zaituen horretan— defendatu duen filosoforik. Merezi du galdetzea zergatik, erantzunak doktrinak berak baino gehiago irakasten baitu. Egoista etikoari erantzuki hau egiten zaio: norbere burua pribilegiatzea arbitrarioa dela, eta, ezin baduzu azaldu zer duzun zuk berezirik, zure lehentasunak begi urdineko jendea nahiago izateak adina balio duela. Bada, erantzuki hori oso-osorik itzultzen da altruistaren kontra, zeure burua kalkulutik kanpo uztea berdin-berdin baita arbitrarioa. Zure interesak norbaiten interesak dira, eta norbait hori zu zara. Gaineratu altruismo etikoak betetzen zuela zirudien hutsunea —inpartzialtasunarena, nork bere buruari mesede-traturik ez ematearena— dagoeneko utilitarismoak betetzen duela, guztiak pisu berarekin kontatzen baititu, egilea barne. Beraz, hiru zutabeko taula simetrikoagoa da paperean Filosofiaren historian baino5.

§107 · Utilitarismoa: Bentham eta Mill

Batzuetan zaila da ezartzea zein diren ondorio onuragarriak eta zein kaltegarriak. Ondorio guztiak ez dira beti argi eta garbi zeinu batekoak ala bestekoak. Bizitza konplexua da, eta ekintza berak aldi bereko ondorio ugari izan ditzake esparru desberdinetan edo pertsona desberdinentzat. Gainera, irizpide desberdinak izan ditzakegu zer den onura bat eta zer desabantaila bat.

Jeremy Bentham (1748-1832) filosofo utilitarista nabarmena izan zen, ikuspegi horretatik teoria oso bat artikulatu zuen lehena. Haren proposamenak bi alderdi interesgarri ditu guretzat.

Ekintzaren utilitarismoa. Benthamek hasiera batean iradoki zuen egiten dugun egintza bakoitzaren ondorioak ebaluatu behar genituela, moralki zuzentzat edo okertzat jotzeko.

Benthamen kritikoek seinalatzen dute —filosofo utilitaristaren proposamenaren kontrako adibide gisa— aisialdiko jarduerak moralki okerrak liratekeela, gizarteak ez baitu etekinik ateratzen nik arratsaldea Netflixen filmak ikusten pasatzeaz, karitatezko obrak egin beharrean. Baina muturreko hori ez zaigu zentzuzkoa iruditzen.

Benthamen pentsamenduaren beste ondorio kritikatu bat da atea irekitzen diola tortura- edo esklabotza-egintza jakin batzuk moralki onargarriak izateari, gizartearentzat onura garbia ekarriko balute. Adibidez, moralki zuzena al da pertsona bat torturatzea, bonba non jarri duen ager diezagun, leherketaren balizko biktimak salbatzeko asmoz? Ekintzaren utilitarismoari jarraituz, bai.

Arauaren utilitarismoa. John Stuart Mill (1806-1873) bezalako utilitaristek arazo horietako batzuk konpondu zituzten arauaren utilitarismoaren bidez; haren arabera, arau moral bat edo jokabide-arau bat moralki zuzena da, hura hartzearen ondorioak guztientzat aldekoagoak badira kontrakoak baino. Egintza bakoitza bereiz epaitu beharrean, araua epai dezakegu. Horregatik ezar dezakegu lapurtzea gaizki dagoela, lapurretak kontrako ondorioak baititu.

Utilitarismo hedonikoa. Bigarren une batean, Benthamek planteatu zuen gure ekintzek sortzen dituzten plazera eta oinazea neurtu behar ditugula, horiexek baitira jokabide bat moralki zuzena den ala ez zehazteko axola duten ondorio bakarrak. Horri utilitarismo hedoniko deitzen diogu6.

Arazoa da ontzat izan ohi ditugun ondorio guztiak ez direla plazerezkoak. Adiskidetasun-harreman bat sustatzea eta mantentzea ez da une oro plazerezkoa; batzuetan, gustatzen ez zaizkigun gauzak egin behar izaten ditugu horretarako7.

Mill: plazer guztiek ez dute berdin balio. Arazo horrek beste irtenbide bat onartzen du, oharrean irakurri berri dituzun biak baino lehenagokoa denboran, eta horixe da John Stuart Millek hartu zuena. Benthamengandik jasoa zuen zoriontasun handienaren printzipioa —ekintza bat zuzena da zoriontasuna sortzera jotzen duen neurrian, eta okerra kontrakoa sortzera jotzen duen neurrian, eragindako guztien zoriontasuna berdin kontatuta—, eta kalte handia egiten zion objekzio batetik defendatu behar izan zuen: kontatzen duen bakarra plazera bada, utilitarismoa txerriei dagokien doktrina bat da, bizitza ona gehien gozatzen duenarena bihurtzen duelako. Benthamek erraz jarria zien lana kritikoei, defendatu baitzuen, aurreiritziak kenduta, edozein denbora-pasak poesiak adina balio duela, plazer bera sortzen badu8.

Plazera neurria dela ukatu beharrean, Millek haren kantitatea eta kalitatea bereizi zituen. Badira goi-mailako plazerak —adimenarenak, sentimenduenak, irudimenarenak eta zentzu moralarenak— eta behe-mailako plazerak, eta lehenek gehiago balio dute, gozamen gutxiagorekin eta ahalegin handiagoarekin etorri arren. Eta nork ezartzen du zein den zein? Biak esperientziaz ezagutzen dituztenek bakarrik egin dezakete: biak probatu dituzten ia guztiek bat nahiago badute modu iraunkorrean, lan handiagoa kostata ere, lehentasun hori da behar den datu bakarra. Hortik haren esaldirik aipatuena: «Hobe da gizaki asegabe bat izatea, txerri ase bat baino; hobe Sokrates asegabe bat izatea, ergel ase bat baino»9.

Eman buelta bat, ontzat eman aurretik. Millek dio hierarkia biak probatu dituztenen esperientziak ezartzen duela; baina haren adibideko epaileek susmoa pizteko adinako antza dute berarekin: XIX. mendeko ingeles ikasiak dira. Egiazta daitekeen egitate bat al da poesiak partida on batek baino gehiago balio duela, ala talde baten lehentasuna, irizpide mailara jasoa? Auzia itzuli egiten da etikatik politikara pasatu orduko: Millek berak defendatu zuen inori ezin zaiola bere ongia inposatu, eta hori gaizki ezkontzen da bizitzak onenetik txarrenera ordenatzen dituen plazer-taula batekin (§126).

§108 · Egoismo etikoa eta gizarte-kontratuaren teoria

Gorago ikusi dugunez, Thomas Hobbesek (1588-1679) egoismo psikologikoa defendatzen zuen, giza ekintza guztiak egoismoak eragindakoak direla uste duen jarrera metaetikoa.

Hobbesen arabera, guztiok gure interesak asetzea bilatzen dugu, eta horrek guztien guztien aurkako etengabeko gerra-egoera bat dakar, non indartsuenek ahulenez abusatzen baitute, baina non inor ez baitago seguru. Motibazio egoista hutsez, hobeto joango litzaiguke bete beharreko arau moral batzuk balira haiek gabe baino, elkar ez hiltzeko. Egoista izanda ere, gehiago konpentsatzen dit arau batzuen menera makurtzeak —zuk ni ezin nauzula hil, eta nik zu ere ez, diotenak—, «oihaneko lege» horren pean jarraitzeak baino. Gezurrik ez esatea, ez lapurtzea eta ez hiltzea sufrimendu handia aurreztu diezaguketen arauak dira. Baina arau horiek zentzua dute soilik baldin eta badago moduren bat guztiok haiek betetzera behartzeko. Arauak hausten baditugu zigor gaitzakeen indarrez hornitutako agintaritzarik ez dagoen unean, anarkiara itzuliko gara. Horregatik onartzen dugu, egoismo hutsez, arauak ezar ditzakeen agintaritza bat egotea: Estatua. Honetaz xehetasun handiagoz hitz egingo dugu Filosofia politikoa lantzen dugunean (§130).

  1. Deontologiko ere esaten diegu, grezierazko deonetik, betebeharra alegia.↩︎

  2. Alexander, L. eta Moore, M. (2025). Deontological Ethics. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2025 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2025/entries/ethics-deontological/. Efektu bikoitzaz bereziki, McIntyre, A. (2023). Doctrine of Double Effect. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2023 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/double-effect/↩︎

  3. Tuckness, A. (2026). Locke’s Political Philosophy. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2026/entries/locke-political/↩︎

  4. Locke, Second Treatise of Government (1689; Gobernu zibilari buruzko bigarren tratatua), IV 23-24, VII 85 eta XVI 182-189; Fundamental Constitutions of Carolina (1670), 110. art.; Clauderen itzulpenak, ingelesetik. Eztabaidaz: Armitage, D.-k (2004), Political Theory, 32(5), atxikimendu gisa irakurtzen du; Brewer, H.-k (2024), Locke Studies, 24, eskuizkribuen ebidentziak hori berresten ez duela dio.↩︎

  5. Comtek hitza asmatu zuela, hemen: Bourdeau, M. (2026). Auguste Comte. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/spr2026/entries/comte/. Egoismo etikoaren aurkako arbitrariotasun-objekzioa hemen dago: Shaver, R. (2023). Egoism. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2023 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/spr2023/entries/egoism/; hari buelta eman eta altruistari aplikatzea guk hemen ematen dugun pausoa da, ez iturriarena.↩︎

  6. Hedoné hitzak «plazera» esan nahi du grezieraz.↩︎

  7. George Edward Moorek (1873-1958) arazo honetarako irtenbide bat proposatu zuen utilitarismo idealaren bidez; haren arabera, intuitiboki ontzat edo txartzat aitortzen dugun edozein ondorio hartu behar dugu kontuan, eta ez soilik plazerezkoak edo oinazezkoak direnak. Bere aldetik, R. M. Harek (1919-2002) lehentasunen utilitarismoa proposatu zuen, gure lehentasunak asetzen dituen edozein ondorio kontuan hartzen duena.↩︎

  8. Esaldia The Rationale of Reward-en (1825) dago, eta push-pin delakoaz ari da, garaiko haur-joko batez. Gaur jokoa zein zen azaldu behar izateak zerbait esaten du haren tesiaren alde eta zerbait kontra, aldi berean.↩︎

  9. Utilitarianism (1863), II. kapitulua; Clauderen itzulpena, jatorrizko ingelesetik. Millek ohar apur bat tranpati eta oso eraginkor batez errematatzen du argudioa: ergelak edo txerriak kontrakoa uste badute, auziaren beren aldea baino ezagutzen ez dutelako da.↩︎