35. gaia · Utopiak eta distopiak

Utopia barne hartzen ez duen munduko mapa batek ez du begiratu bat bera ere merezi, kanpoan uzten baitu Gizateria beti lehorreratzen den herrialde bakarra. Eta han lehorreratzen denean, ingurura begiratzen du, eta, herrialde hobe bat ikusirik, berriro itsasoratzen da. Aurrerabidea utopiak gauzatzea da.

—Oscar Wilde, The Soul of Man under Socialism (Gizakiaren arima sozialismoaren pean, 1891) · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Lan egin ezazu gaitz konkretuak ezabatzearen alde, ez ongi abstraktuak gauzatzearen alde. … Ez zaitzatela mundu eder baten ametsek aldendu hemen eta orain sufritzen duten gizakien aldarrikapenetatik.

—Karl Popper, «Utopia and Violence» («Utopia eta indarkeria», 1947), Conjectures and Refutations (Aierumenak eta errefutazioak) liburuan · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Gutxitan da hain egokia «esanetik eginera, tarte handia dago» dioen errefrau kixotarra, filosofia politikoaren planteamendu idealen eta gobernantzaren errealitatearen arteko distantziari aplikatzen zaionean bezain. Errealitatea amaigabe konplexua da, eta gobernu idealen proposamenek ezin dituzte aurreikusi inplikatutako guztien izaera, jokabidea eta inguruabarrak; are gutxiago gizarte bateko kide guztien arteko elkarrekintzak eta haien garapen historikoa.

§140 · Utopiak

Zer da utopia bat. Hitza Thomas Morek (1478-1535) asmatu zuen bere liburuari izenburua jartzeko; liburua latinez idatzi zuen, eta Lovainan argitaratu zen 1516an, Erasmoren bitartekaritzaz. Izena ez da kasuala, oso burutsua baizik: grezierazko ou («ez») eta topos («leku») hitzekin osatzen da. Utopia bat, hitzez hitz, ez-leku bat da, inon ez dagoen toki bat. Baina Morek liburuaren beraren barruan utzi zuen txistearen giltza: Anemolio izeneko bati egozten dizkion bertso batzuetan esaten da uharteak Eutopia beharko lukeela izena, «leku ona» alegia. Latinez biek ia berdin egiten dute hots, eta anbiguotasuna nahita dago: imajina daitekeen onena, inon ez dagoena ere bada. Eta kontuz: Morek hitza asmatu zuen, ez utopismoa; hori askoz zaharragoa da. Utopia deitzen diogu, beraz, primeran antolatutako gizarte baten deskribapen xehatuari, ideal gisa proposatzen denari, jakinda ez dela existitzen eta ez dela existituko. Eta hor dago izenak berak aitortzen duen tranpa: tokia existitzen ez bada, zertarako nekatu hura hain xehetasun handiz deskribatzen?

Hala ere, ideal on batek, gauzaezina izanda ere, benetako funtzio bikoitz garrantzitsu bat bete dezake:

  • Kritika: errealitatea beste errealitate garaiago batekin alderatzea, eredu gisa balio diezagun.
  • Aldaketarako bulkada: etorkizun hobe bat lortzeko jardutera mugiaraztea, itxaropena ematea.

Diskurtso filosofiko teorikoak oso zailak eta idorrak izan daitezkeenez, pentsalariak eta filosofoak literaturaz baliatu dira beren gizarte ezin hobeto antolatuen proposamenak modu atsegin eta eskuragarriagoan azaltzeko. Hona hemen adibiderik onenetako batzuk:

  • Platonek (427-347 o.a.a.), Errepublikan1, o.a.a. IV. mendean eta elkarrizketa moduan idatzia, hiru estamentutan oinarritutako antolaketa sozial eta politiko bat proposatzen digu; estamentu bakoitza beren funtzioetarako bereziki egokiak diren arimak dituzten gizabanakoek osatzen dute:

    • Ekoizleak, gizartearen mantenu materialaz arduratzen direnak; neurritasunaren bertuteak gidatu behar ditu.
    • Zaindariak, hura defendatzen eta arautzen dutenak, ausardia ezaugarri dutela.
    • Agintariak, hura zuzentzen dutenak, jakinduriak mugituta.

    Estamentu bakoitzeko kideek beren funtzioa betetzen dutenean eta beren bertute bereizgarria gauzatzen dutenean, gizarte harmonikoa sortzen da, eta hura, beraz, justua da.

    Inoiz praktikan jarri ez bada ere, Platonen proposamen politikoek eragin izugarria izan dute beste filosofo politiko batzuen planteamenduetan. Gobernatu nahi dutenek —gobernatzeko moralki gaituta ez dauden handinahiek— ala jakintsu uzkurrek gobernatu behar ote duten auzi zentrala oso galdera gaurkoa da oraindik ere.

  • Thomas Morek, Utopian (1516), bere garaiko gizartea kritikatzen duen eleberri bat idazten du, eta jabetza pribaturik gabeko gizarte bat aintzat hartzera gonbidatzen gaitu: bertan denak komunean eta berdintasunean bizi dira, eta guztien onaren alde lan egiten dute. Horretarako, Utopia fikziozko uhartean kokatzen gaitu Morek; handik dator hitza, ikusi berri duzun bezala.

  • Tommaso Campanellak (1568-1639), La città del Sole lanean (Eguzkiaren hiria; 1602an idatzia eta 1623an argitaratua), berriro elkarrizketa moduan eta berriro uharte batean kokatuta, utopia bat planteatzen du: herritar guztiek duintasun bera dute, denek lanbide guztiak ezagutzen dituzte, eta bakoitzak gaitasunik onena duen hura betetzen du. Ez dago jopurik. Balio negatibo bakarra ezer ez egitea da, garaiko nobleen jarreraren salaketa argian. Eguneko lau lan-ordu baino ez dira beharko; ondasun guztiak komunak dira.

  • Francis Baconek (1561-1626), New Atlantis lanean (Atlantida Berria; 1626, hil ondorengoa), Bensalem fikziozko lurraldera garamatza. Obra izugarri aberatsa da, eta norberaren hobekuntzan, familian eta, gauza guztien gainetik, ezagutzan oinarritutako gizarte bat proposatzen du. Ez alferrik, gaur egun metodo zientifikotzat dugunaren lehen proposatzaileetako bat izan zen Bacon, eta horixe zen Bensalemek bere arazoak konpontzeko eta aurrera egiteko zuen bidea.

  • H. G. Wellsek (1866-1946), A Modern Utopia lanean (Utopia moderno bat, 1905), etorkizun bat aurkezten du, non munduko gobernu bat baitago eta aurrerapen teknologiko eta sozialek pobrezia, gaixotasuna eta gerra ezabatu baitituzte.

    Wellsen munduak hizkuntza bakarra du, moneta bakarra eta zirkulazio-askatasuna. Jabetza pertsonala onartzen da, baina lurra eta natura-baliabide guztiak munduko Estatuarenak dira, hura baita lurzoruaren jabe bakarra. Balio-patroia energia-unitateak dira; horrenbestez, enplegua etengabe lekualdatzen da energia merkea den tokietara. Eta mekanizazioa gizakia lan fisikotik askatuz doa, nahiz eta Estatuak azken instantziako enplegatzailea izaten jarraitzen duen.

§141 · Distopiak

Ikus dezakezunez, antzinako eta oraintsuko utopiak etorkizuneko gizarte hobe baten ikuspegi argi eta garbi positibo eta baikorrak dira. XX. mendean zehar, ordea, H. G. Wellsena bezalako zenbait utopiarekin batera, distopiak nagusitu ziren, hau da, ikuspegi negatibo eta ezkorrak. Aurrerapen teknologikoak bere eragozpenak eta desabantailak erakutsi ditu —adibidez, bonba atomikoak eta gerra-teknologia oro har—, eta XX. eta XXI. mendeak ez dira etorkizunaren ikuspegirik positiboenen2 antzekoak; aitzitik, biztanleria erabat mendean hartzen duten gobernu autokratikoak3, desindibiduazioa eta deshumanizazioa aurreikusten dituzte. Etorkizun ideal bat modelatzea baino gehiago, ohartarazi egin nahi digute zer etorkizun zain dugun, orain arte bezala jokatzen jarraitzen badugu edo ustekabean etorritako hondamendiren bat kudeatzen asmatzen ez badugu.

XX. mendeko distopia eragin handienekoak honako hauek dira:

  • Yevgeny Zamyatinek (1884-1937), My lanean (Gu; 1920an idatzia, 1924an argitaratua eta SESBen debekatua 1988ra arte), etorkizuneko gizarte bat deskribatzen du, non Estatuak, «Ongileak» menderatuak, erabat zaintzen baititu herritarrak eta desadostasun oro erreprimitzen baitu. Haren planteamenduak, 1984n eragin handia izan zuenak, deskribatu ditugun utopiak ditu oinarri, eta itxuraz zoriontsua den gizarte bat aurkezten du, baina gero inondik inora ere hala ez dena.

    Estatu Bakarra kristalezko eta altzairuzko hiri bat da, harresi batek mundu basatitik bereizia. Bertako biztanleek ez dute izenik, zenbakia baizik; ordutegi finkoarekin eta denen bistan bizi dira, bizitza pribaturik gabe, eta «ni»-ak bere lekua utzi dio «gu»-ari. Narratzaileak, D-503k, izarrarteko ontzi bat eraikitzen du, unibertsoari arrazoiaren uztarri dohatsua eramateko xedez… harik eta maitemintzen den arte; izan ere, mundu horretan maitemintzea bera errebelatzea da, eta sexu-instintua askatasun-desira da. Estatuak buruzagiak zapaltzen ditu eta D-503 operatzen du, baina harresia erori da eta hiriaren mendebaldean borrokan jarraitzen dute; eleberria, beraz, erabaki gabe ixten da: azken esaldia, arrazoiak garaitu behar duela dioena, fantasia erauzi berri dioten norbaitek idazten du. Eta harresiaz haraindi gizaki basatiek jarraitzen dute, matxino berriak sorraraziko dituztenak; izan ere, ez dago, eta ez da inoiz egongo, azken iraultzarik.

  • Aldous Huxleyk (1894-1963), Bai mundu berrian (1932), etorkizun bat planteatzen du, non ugalketa-teknologiak genetikoki manipulatzen eta hazten baititu gizakiak, gizarte-estamentu desberdinetan egoki daitezen, gizartea harmonikoa eta itxuraz zoriontsua izan dadin. Baina, bidean, familia, artea, literatura, erlijioa, filosofia, maitasuna eta zientzia librea suntsitzen dira —Munduko Estatuak teknika gorde eta hobetzen du, baina ikerketa, bere agintarietako baten hitzetan, «kateaturik eta muturrekoa jarrita» mantentzen du—, eta horrek gizarte deshumanizatu bat sortzen du.

  • George Orwellek (1903-1950), 1984n (1949), etorkizun bat4 planteatzen du, non Estatuaren gizarte-kontrola erabatekoa baita. Estatuak informazioa manipulatzen du, herritarrak zaintzen ditu, haien bizitzaren alderdi guztiak kontrolatzen ditu eta balizko sedizio oro erreprimitzen du. Eleberri horretatik datoz kontzeptu ezagun-ezagun hauek:

    • Anaia Handia (jatorrizkoan Big Brother): propaganda-pantailetan etengabe mezuak igortzen agertzen den buruzagi handia da, baina inork ez du pertsonalki ezagutzen. Zenbait buruzagi totalitariorengan dago inspiratuta.
    • Pentsamendu Polizia gobernu-agentzia bat da, «pentsamendu-delituak» (jatorrizkoan thoughtcrime) zigortzeko eginkizuna duena; 1984n egin daitezkeen deliturik okerrenak dira horiek, buruzagiarekiko erabateko atxikimendua ahultzen dutelako.
    • Newspeak edo «hizkera berria» 1984ko gizartean hitz egiten den hizkuntza da, premisa honen pean: hizkuntza kontrolatzeak pentsamendua kontrolatzea ahalbidetzen du. Termino zaharrak beste berri batzuekin eta neologismoekin ordezkatzen dira, aipatutako «pentsamendu-delituak» esaterako. «Askatasun» terminoa gaurko konnotazioez gabetzea lortzen bada, herritarrek askatasunean ez pentsatzea lortuko da.

  • Ray Bradburyk (1920-2012), Fahrenheit 451n (1953), izenburuan jartzen ditu, hari esan ziotenez, papera erretzen deneko 232,8 °C-ak —zifra gutxi gorabeherakoa da, paperaren su-hartzea dezente aldatzen baita eta zertxobait gorago egon ohi baita, baina izenburuak ez zuen fisika-datu bat izan nahi—; izan ere, berak irudikatzen duen etorkizuneko gizarteak liburu guztiak erretzen ditu, pentsamendu kritikoa ezabatzeko eta herritarrak entretenimendu hutsalarekin distraitzeko.

  • Margaret Atwoodek (1939-), Neskamearen ipuinan (1985), etorkizuneko gizarte bat aurkezten du, non AEBetako estatu-kolpe batek legitimazio erlijiosoko erregimen bat ezartzen baitu; erregimenak kastatan banatzen du gizartea eta ugalketa erabat kontrolatzen du, geratzen diren emakume emankor bakanak zerbitzu- eta ugalketa-esklabotzara kondenatuz. Planteamendua honako hau da:

    Talde teokratiko batek, Jakoben Semeek, presidentea eta Kongresua hiltzen ditu, eta atentatuaren errua fanatiko islamikoei egozten die faltsuki; armadak, orduan, salbuespen-egoera deklaratzen du eta Konstituzioa indargabetzen, eta Ameriketako Estatu Batuak Gileadeko Errepublika izatera pasatzen dira. Indarkeriatik babesteko aitzakiarekin, autoritarismoak gora egiten du eta eskubideak beherantz murrizten dira: prentsa-askatasuna eta emakumeen eskubideak desagertzen dira, eta emakumeak kastatan banatuta geratzen dira, elkarren aurka jarrita, beldurraren eta susmoaren bidez. «Neskamea» bere obulutegietara murriztutako emakume bat da, erregimenak bere buruari ezarri dion jaiotza-tasari eusteko beharrezko ontzi bat.

Postapokaliptikoak. XXI. mendean, gustu handia dugu serie eta film postapokaliptikoetarako; beste distopia-mota bat dira, eta gehienetan honelakoen ondorengo etorkizunak planteatzen dituzte: epidemia handiak (28 Days Later, I Am Legend, The Last of Us), hondamendi naturalak (Volcano), klima-aldaketak (The Day After Tomorrow), roboten iraultzak (I, Robot, The Matrix), porrot egindako gizarte-iraultzak (The Hunger Games, dagoeneko aipatutako Neskamearen ipuina), istripu nuklear larriak eta baita zonbien inbasioak ere (The Walking Dead, World War Z) edo estralurtarrenak (The War of the Worlds); edo, besterik gabe, etorkizuneko gizarte distopikoak planteatzen dituzte (The Island, Divergent). Serie eta film horietako batzuk entretenimendu hutseko produktuen adibideak dira, hondamendietarako eta dramarako dugun gustua kapitalizatzen dutenak; beste batzuek, ordea, etorkizuneko gizarte distopikoen ikuspegi landuak planteatzen dizkigute, gaurko gure gizarteaz gogoeta egiteko bide ematen digutenak. Horietako batzuk ikustea gomendatzen dizut, filosofia politikoa ikasteak ematen dizun ikuspegitik. Bitxia bada ere, aurrerapen zientifiko eta teknologiko txundigarrien garaiotan, urriak dira ikuspegi utopikoak eta etorkizun hobe baten promesak. Ezagutzen baduzu bakarren bat, esadazu.

  1. Filosofiaren Historiako testu kapital hori nolabaiteko patxadaz aztertzen dugu Batxilergoko bigarren mailako izen bereko irakasgaian.↩︎

  2. Nabarmentzekoa da, hala ere, munduko gizarteak nabarmen hobetu direla eta hobetzen jarraitzen dutela, Steven Pinkerrek (1954-) The Better Angels of Our Nature lanean (Gure izaeraren aingeru hobeak, 2011) argudiatzen duen bezala.↩︎

  3. V for Vendettaren jatorrizko eleberri grafikoa edo film-bertsioa gomendatzen dizkizut: oso eskuragarria eta entretenigarria da, eta bertan landu ditugun filosofia politikoko kontzeptu asko identifikatu ahal izango dituzu. Kontuan izan jarraian aipatzen ditudan distopia gehienak bi mundu-gerren, nazismoaren eta komunismo sobietarraren ondorengoak direla.↩︎

  4. Harentzat, eleberria argitaratu eta hurrengo urtean hil baitzen, 1984 etorkizuna zen. 1945ean, Orwellek Abereen etxaldea argitaratua zuen: beste eleberri distopiko bat, SESBek Stalinen agindupean zuen erregimen autokratikoa kritikatzen zuena, eta protagonistatzat etxalde bateko txerriak dituena, beren nekazariaren aurka matxinatzen direnak.↩︎