Irakurgaia · Descartes eta Bacon

Fitxa. René Descartesek (1596-1650) 1641ean argitaratu zituen sei Meditazio metafisikoak, latinez idatziak, lehen pertsonan eta sei egunetan banatuta: ez dira tratatu bat, irakurleak berarekin batera egin beharreko ariketa bat baizik. Lehen biek, ondoren datozenek, jakintzat zuen guztia eraisten dute, zer gelditzen den zutik ikusteko. Bi hamarkada lehenago, Francis Baconek (1561-1626) —Ingalaterrako lord kantzilerra, eroskeria-salaketa batek eraitsi zuen arte— Novum Organum (1620) argitaratua zuen: «organo berri» bat, hau da, pentsatzeko tresna bat, Aristotelesena ordezkatzeko. Biek gauza bera nahi dute, adimena erabili aurretik garbitzea, eta ez dute gauza beraz mesfidatzen. Desadostasun hori da unitate honetan ikasi duzuna (§55).

Itzulpena. Biak latinetik zuzenean egindako itzulpenak dira, eskuliburu honetarako eginak, eta liburuaren gainerakoaren lizentzia berarekin argitaratzen dira1. Meditazioek badute, gainera, 1647ko frantsesezko bertsio bat, Descartesek berak berrikusia: osorik erkatu da, eta latinak ez bezala dioen tokietan oharrean abisatzen da. Euskaraz bada Descartesen itzulpen argitaratu bat, Klasikoak bildumakoa, baina hark ere puntu erabakigarri batzuetan frantsesezko bertsio horri jarraitzen dio, ez latinari. Kortxeteek […] kendutakoa markatzen dute.

Zalantza eta zutik gelditzen dena. Descartes bakarrik itxi da, egiteko besterik ez duen egun batean, sinesten duen guztia behingoz eraisteko asmoz. Ez dabil zalantza bila: bila dabilena da zer geldituko den zutik, ezertaz gehiago zalantzarik egin ezin duenean.

Orain arte egiazkoentzat onartu dudan guztia zentzumenetatik edo zentzumenen bidez jaso dut; eta egiaztatu dut horiek batzuetan engainatu egiten dutela, eta zuhurren kontua da behin bakarrik bada ere engainatu gaituztenez sekula erabat ez fidatzea.

Baina beharbada, zentzumenek gauza txikietan eta urrunekoetan batzuetan engainatzen bagaituzte ere, badira beste asko inola ere zalantzan jarri ezin direnak, haietatik beretatik atereak izan arren: ni orain hemen nagoela, sutondoan eserita, neguko txabusinaz jantzita, paper hau eskuez ukitzen dudala, eta horrelakoak. Zer arrazoirekin uka nezake esku hauek eta gorputz oso hau nireak direla? Non eta ez dudan neure burua alderatzen auskalo zer erorekin: horiei behazun beltzetik ateratako lurrun setati batek hain hondatuta dauka burmuina, non etengabe baieztatzen baitute erregeak direla, txiro-txiroak izanik; edo purpuraz jantzita daudela, biluzik daudela; edo burua buztinezkoa dutela, edo oso-osorik kalabazak direla, edo beirazkoak direla. Baina horiek burutik eginda daude, eta ni ez nintzateke gutxiago burutik eginda agertuko, haien eredua neure buruari aplikatuko banio.

Ederki, bai: ni ez banintz bezala gauez lo egin ohi duen gizaki bat, ametsetan gauza horiexek berak igarotzen dituena, eta are sinesgaitzagoak ere batzuetan. Zenbat aldiz konbentzitzen nauen gaueko atsedenak betikoaz —hemen nagoela, txabusinaz jantzita, sutondoan eserita—, egiaz izaren artean etzanda nagoenean, arroparik gabe! Eta hala ere orain begi erne-erneez begiratzen diot paper honi; mugitzen dudan buru hau ez dago lokartuta; esku hau jakinaren gainean eta nahita luzatzen dut, eta sentitu egiten dut: lo dagoenari ez zaizkio hain gauza bereiziak gertatzen. Ez banu gogoratuko bezala beste batzuetan ere antzeko pentsamenduek ametsetan ziria sartu didatela. Eta arreta handiagoz pentsatzen dudanean, hain garbi ikusten dut esna egotea lotatik inolako seinale ziurrez ezin dela bereizi, non harri eta zur gelditzen bainaiz; eta harridura horrexek berak ia erabat konbentzitzen nau lotan nagoela. […]

Hemendik aterako dugu beharbada ondorio hau: fisika, astronomia, medikuntza eta gauza konposatuen azterketaren mende dauden gainerako jakintzak zalantzazkoak direla; baina aritmetikak, geometriak eta haien gisakoek, gauza bakunenez eta orokorrenez baino ez baitihardute, badutela zerbait ziurra eta zalantzarik gabea. Zeren, lo nagoela nahiz esna nagoela, bik eta hiruk batera bost egiten baitute, eta karratuak ez baitu lau alde baino gehiago. […]

Eta hala ere, iltzatuta dago nire gogoan sineste zahar bat: badela Jainko bat dena dezakeena, eta naizen bezalakoa sortu nauena. Nondik dakit nik ez ote duen egin lurrik batere ez izatea, ez zerurik, ez gauza hedaturik, ez irudirik, ez handitasunik, ez lekurik, eta hala ere hori guztia, orain ikusten dudan bezalaxe, existitzen zaidala iruditzea? Eta are gehiago: batzuetan epaitzen dudan bezala besteak oker dabiltzala ezin hobeto dakitela uste duten horretan bertan, nola dakit ez ote nauen ni ere okerrarazi, bi eta hiru batzen ditudan bakoitzean, edo karratuaren aldeak zenbatzen ditudanean? […]

Suposatuko dut, beraz, ez dagoela Jainko on-onik, egiaren iturri, baizik eta jeinu gaizto bat, aldi berean guztiz ahaltsua eta maltzurra, bere trebezia guztia ni engainatzen jarri duena. Egintzat emango dut zerua, airea, lurra, koloreak, irudiak eta hotsak amets-jolasak baino ez direla, haien bidez zelatak jarri baitizkio nire sinesberatasunari. Neure burua hartuko dut eskurik ez banu bezala, ez begirik, ez haragirik, ez odolik, ez inolako zentzumenik, baizik eta hori guztia badudalako uste faltsua dudala. Meditazio honetan iltzatuta iraungo dut, temati; eta horrela, egiazko ezer ezagutzea nire esku ez badago ere, nire esku dago behintzat faltsuari baiezkorik ez ematea.

[Bigarren meditazioa.] […] Baina konbentzitu naiz munduan ez dagoela ezertxo ere: ez zerurik, ez lurrik, ez gogorik, ez gorputzik. Ez ote naiz orduan konbentzitu ni ere ez naizela existitzen? Inola ere ez: ni, ziur, banintzen, zerbaitez konbentzitu banaiz. Baina bada auskalo zer engainatzaile, guztiz ahaltsua eta guztiz maltzurra, nahita beti engainatzen nauena. Beraz, zalantzarik batere gabe, ni ere banaiz, engainatzen banau; eta engaina nazala ahal duen guztia: ez du sekula lortuko ni ezer ez izatea, zerbait naizela pentsatzen dudan artean. Halako moldez non, dena behar baino gehiago ere haztatuta, azkenean ezarri behar baita esaldi hau, ni naiz, ni existitzen naiz, nahitaez egiazkoa dela, ahoskatzen dudan edo gogoan hartzen dudan bakoitzean. […]

Eta zer, arimari egozten nizkionez? Elikatzea, ibiltzea? Gorputzik ez dudanez jada, horiek ere asmazio hutsa dira. Sentitzea? Hori ere ez da gorputzik gabe gertatzen, eta ametsetan gauza asko eta asko sentitu ditudala iruditu zait, gero ohartu bainaiz ez nituela sentitu. Pentsatzea? Hemen aurkitzen dut: pentsatzea bada2; hau bakarrik ezin didate erauzi. Ni naiz, ni existitzen naiz: ziurra da. Baina zenbat denboraz? Pentsatzen dudan bitartean; zeren gerta bailiteke, pentsatzeari erabat utziko banio, existitzeari ere oso-osorik une berean uztea. Ez dut orain onartzen nahitaez egiazkoa ez den ezer: ez naiz, zehatz hitz eginda, pentsatzen duen gauza bat baizik, hau da, gogamen bat, edo gogo bat, edo adimen bat, edo arrazoimen bat, lehen esanahia ezagutzen ez nien hitzak. […]

Baina zer naiz, orduan? Pentsatzen duen gauza bat. Eta zer da hori? Zalantza egiten duen gauza bat, ulertzen duena, baieztatzen duena, ukatzen duena, nahi duena, nahi ez duena, irudikatzen ere baduena, eta sentitzen duena.

—Descartes, Meditazio metafisikoak I eta II, AT VII 18-28 · Clauderen itzulpena, latinetik

Lau idoloak. Bacon ez da ixten: guztientzat idazten du, zenbakitutako aforismotan, eta auzitegiko aulkian jartzen duena ez da dakiguna, dakiguneko aparatua baizik. Kolpean izendatzen ditu hasteko, eta gero banan-banan doa.

39. Lau dira giza adimenak setiatzen dituzten idolo motak. Irakatsi ahal izateko, izenak jarri dizkiet: lehen motari tribuaren idoloak deitzen diot; bigarrenari, haitzuloaren idoloak; hirugarrenari, foroaren idoloak; laugarrenari, antzerkiaren idoloak.

41. Tribuaren idoloak giza izaeran bertan daude oinarrituta, gizakien tribuan edo leinuan. Izan ere, faltsua da esatea giza zentzumena dela gauzen neurria; aitzitik, hautemate guztiak, bai zentzumenarenak bai gogoarenak, gizakiaren neurrira dira, eta ez unibertsoaren neurrira. Eta giza adimena ispilu oker bat bezalakoa da, gauzen izpien aurrean jarria: bere natura gauzen naturarekin nahasten du, eta horrela okertu eta galdu egiten du.

42. Haitzuloaren idoloak gizabanakoaren idoloak dira. Izan ere, bakoitzak badu, giza izaerak komun dituen okerrez gain, halako kobazulo edo haitzulo propio bat, naturaren argia hautsi eta usteltzen diona: dela bakoitzaren berezko izaeragatik, dela hezkuntzagatik eta besteekiko hartu-emanagatik, dela irakurri dituen liburuengatik eta gurtzen eta miresten dituenen autoritateagatik. […] Horregatik esan zuen ondo Heraklitok gizakiek euren mundu txikietan bilatzen dituztela zientziak, eta ez handienean, guztiena den horretan.

43. Badira idolo batzuk, halaber, kontratu batetik bezala eta giza generoaren bizitza komunetik jaioak, eta foroaren idoloak deitzen ditugu, gizakiek han duten merkataritzagatik eta hartu-emanagatik. Izan ere, gizakiak hitzaren bidez elkartzen dira, eta hitzak jende arruntak ulertzen duenaren arabera ezartzen dira. Horrela, hitzen ezarpen txar eta zentzugabeak era harrigarrietan setiatzen du adimena, eta jakintsuek babes gisa erabili ohi dituzten definizioek eta azalpenek ez dute kontua inola ere konpontzen. Hitzek, besterik gabe, indarkeria egiten diote adimenari, dena nahaspilatzen dute, eta eztabaida huts eta ezin konta ahaletara eta asmakeria hutsetara eramaten dituzte gizakiak herrestan.

44. Badira, azkenik, idolo batzuk gizakien gogora filosofien dogma ezberdinetatik migratu dutenak, eta baita frogabide-lege okerretatik ere; horiei antzerkiaren idoloak deitzen diegu, zeren, onartu edo asmatu diren adina filosofia, beste horrenbeste alegia konposatu eta antzeztu direla epaitzen baitugu, eta fikziozko eta eszenatokiko munduak fabrikatu dituztela. […]

46. Giza adimenak, behin gustuko izan zuen hartan —dela onartuta dagoelako eta sinetsi egiten delako, dela atsegin duelako—, gainerako guztia herrestan eramaten du hari babes ematera eta harekin bat etortzera; eta kontra ateratzen diren kasuen indarra eta kopurua handiagoak izanda ere, edo ez ditu behatzen, edo mespretxatu egiten ditu, edo bereizketak eginez baztertu eta errefusatu egiten ditu. […] Horregatik erantzun zuen ondo hark: tenplu batean, naufragio batetik onik ateratzeagatik botoa bete zutenen taula erakutsiz, galderaz estutzen zuten, ea aitortzen zuen azkenean jainkoen boterea; eta hark berriro galdetu zuen: «Eta non daude margotuta, botoa egin eta gero, ito zirenak?». Berdin balio du ia sineskeria orotarako, astrologiarako, ametsetarako, zantzuetarako eta gainerakoetarako: gizakiek, hutsalkeria horiekin liluratuta, gauza betetzen den kasuei erreparatzen diete, eta huts egiten duen tokian, askoz maizago gertatu arren, oharkabean uzten dute. […] Eta giza adimenaren berezko eta betiko errua da baiezkoarekin ezezkoarekin baino gehiago mugitzea eta berotzea, bien aurrean berdin agertu beharko lukeenean; eta are gehiago: edozein axioma egiazko ezartzean, handiagoa da ezezko kasuaren indarra. […]

95. Zientziak landu dituztenak edo enpirikoak edo dogmatikoak izan dira. Enpirikoek, inurriaren erara, pilatu besterik ez dute egiten, eta pilatutakoa erabili; arrazionalek, armiarmen erara, euren baitatik ateratzen dute euren sarea. Erleak, aldiz, tarteko modu bat du: baratzeko eta landako loreetatik ateratzen du materia, baina bere ahalmen batez eraldatu eta digeritu egiten du. Ez da bestelakoa filosofiaren benetako lana: ez da bakarrik edo batez ere gogoaren indarretan oinarritzen, eta ez du oroimenean ukitu gabe gordetzen historia naturalak eta esperimentu mekanikoek eskaintzen dioten materia, aldatuta eta adimenean landuta baizik. Beraz, bi ahalmen horien arteko —esperimentalaren eta arrazionalaren arteko— aliantza estuago eta ohoretsuago batetik, gaurdaino egin ez denetik, on handia dago espero izateko.

—Bacon, Novum Organum I, 39., 41.-44., 46. eta 95. aforismoak · Clauderen itzulpena, latinetik

Irakurketarako laguntza. Bi testuetako sei esamolde, eztabaidatzen hasi aurretik argi izatea komeni direnak.

Toki berera apuntatzen ez duten bi mesfidantza. Bi testuak zorua kenduz hasten dira, eta horregatik ematen dute direna baino antzekoagoak. Descartes zentzumenez mesfidatzen da —deklaratzen duen lehena da dena haietatik etorri zitzaiola eta gezurra esan diotela— eta haren salbazioa arrazoi-ekintza bat da: bada pentsamendu bat faltsua izan ezin dena, jainko batek hala proposatuta ere. Bacon justu besteaz mesfidatzen da. Idoloak ez dira zentzumenen erruak: adimenaren deformazioak dira, ispilu okerrarenak, eta dituenak arrazoitzean bertan ditu. Descartesek arrazoi balu, konponbidea gehiago eta hobeto pentsatzea litzateke; eta gehiago eta hobeto pentsatzea da, hain zuzen, Baconek gaixotasuntzat duena. Ezer konparatu aurretik, erabaki bi diagnostikoetatik zein sinesten duzun zuk.

Descartesen zalantza ez da eszeptizismoa. Eszeptikoak zalantza egiten du zalantzan gelditzeko: iritzia etetea du ondorio, ez tresna (§56). Descartesek zalantza egiten du zalantza egiteari uzteko, eta esan egiten du: ez dabil faltsua zer den bila, puntu irmo baten bila baizik, bakar bat, gainean berreraikitzeko. Horregatik puzten du nahita —eroak, ametsa, jeinu gaiztoa— eta horregatik jasotzen du zalantza, bila zebilena aurkitu bezain laster. Iraungitze-data duen zalantza bat da, eta haren balio guztia iraungitzea iristearen mende dago. Baconen idoloak, aldiz, ez dira sekula iraungitzen: ez dira sendatzen, kontrapisua jartzen zaie.

Bacon eta tenpluko taulak. 46. aforismoak hiru mende aurrerapenaz deskribatzen du beste izen batekin ezagutzen duzun zerbait (§59): arrazoia ematen diguna bilatzen dugula, eta kentzen diguna ez dugula ikusten. Baina errepara nola frogatzen duen, hor baitago onena: ito zirenak non zeuden galdetu zuenak ez du sinesmena eztabaidatzen, lagina eztabaidatzen du. Tenpluko taulak bizirik atera zirenenak dira; botoa eginda hondoratu zirenek ez zuten taularik margotu. Eta hortik ateratzen da metodoaz ikasi zenuenarekin zubi egiten duen esaldia: axioma egiazko bat ezartzean gehiago pisatzen duela ezezko kasuak baiezkoak baino (§62). Hori Bacon da zientzia modernoa lerro bakar batean fundatzen, eta baita Bacon ere arazo osoa airean uzten.

Lana. Bi irakurgaiek bloke bakarra partekatzen dute, hemen ariketa konparazioa bera baita. Lehen bi galderak ulermenezkoak dira; hurrengo biek argudio bakoitza nola eraikita dagoen aztertzea eskatzen dizute; azken biek, beste toki batera eramatea eta busti zaitezen.

  1. Descartesen zalantza hiru bultzadatan doa aurrera: zentzumenak, ametsa eta jeinu gaiztoa. Esan bakoitzak zer eraisten duen eta bakoitzaren ondoren zerk irauten duen zutik, eta adierazi hiruetatik zein behar den aritmetika botatzeko.
  2. Lau idoloak ez datoz toki beretik. Azaldu nondik ateratzen den bakoitza eta norekin partekatzen duzun: zein duzun gizaki izateagatik, zein hizkuntza bat hitz egiteagatik, zein irakurri duzuna irakurri izanagatik, eta zein ez duen zuk beste inork.
  3. Bi testuek deklaratzen dute zertaz ez den fidatu behar. Aurkitu bakoitzean hori esaten duten esaldia, eta azaldu zerekin gelditzen den egile bakoitza, mesfidantza horren ondoren lan egiteko. Bietako bat, besteak bota berri duenarekin gelditzen da.
  4. Descartes gau batez ixten da bakarrik; foroaren idoloak, aldiz, «kontratu batetik bezala eta bizitza komunetik» jaiotzen dira, eta azken aforismoko erleak ez du materia bere baitatik ateratzen. Galdetu zeure buruari bakar batek libra ote dezakeen bere burua Baconen idoloetatik, eta talde batek egin ote lezakeen Descartesen meditazioa. Erantzun biei, eta esan aldeak zer irakasten dizun bi gaitzetako bakoitza zuzentzeko moduaz.
  5. Badakizu jada zentzumenak azter daitezkeela, eta neur daitezkeen moduetan huts egiten dutela (§49). Balio al dio horrek ezertarako Descartesi, ala haren argudioak berdin eusten dio? Kontuz erantzutean: errepara zer beharko litzatekeen zentzumenek huts egiten dutela jakiteko.
  6. Baconek dio adimena gehiago hunkitzen dela arrazoia ematen dionarekin kentzen dionarekin baino, eta horregatik ez dela hartaz fidatzen; Descartes salbatzen da guztiari eusten dion ideia bat dagoelako, eta hori ikusteko ez du adimena besterik erabiltzen. Izan al daitezke bi gauzak batera: norberaren buruaz susmo txarra izatea eta zerbait nabaria dela fidatzea? Hartu alde bat eta defendatu zuk zeuk ikusi duzun kasu batekin. Eskaini gutxienez esaldi bat zeure jarreraren kontrako objekziorik onenari, eta ez baztertu arin-arin: erantzun, edo aitortu ezin diozula erantzun.

  1. Descartesen latina Adam, C. eta Tannery, P. (arg.). (1904). Œuvres de Descartes, VII. lib. Cerf edizioaren orrialdekatzearen arabera aipatzen da, erabilera unibertsalekoa baita. Baconena, I. liburuko aforismo-zenbakiaren arabera; erreferentziazko edizioa: Spedding, J., Ellis, R. L. eta Heath, D. D. (arg.). (1857). The Works of Francis Bacon, I. lib. Longman.↩︎

  2. 1647ko frantsesezko bertsioak hemen «pentsamendua niri dagokidan atributu bat da» dio, latina baino otzanago: cogitatio est horrek pentsatzea badela baino ez du baieztatzen, oraindik esan gabe norena den. Orrialde batzuk lehenago, gainera, eroen kalabazak pegar bihurtzen ditu, eta buztinezko burua kendu. Descartesek berak berrikusi zuen bertsio hori, biak dira, beraz, bereak; hemen itzultzen dena lehena da.↩︎