36. gaia · Feminismoa eta genero-ikuspegia

Beraz, emakumeen hezkuntza osoak gizonei buruzkoa izan behar du. Haiei atsegin ematea, haientzat baliagarri izatea, haiengandik maitatuak eta ohoratuak izatea, txikitan haztea, handitan zaintzea, aholku ematea, kontsolatzea, bizitza atsegin eta gozo egitea: horra hor emakumeen betebeharrak garai guztietan.

—Jean-Jacques Rousseau, Emile, edo hezkuntzari buruz (1762), V. liburua · Clauderen itzulpena, frantsesetik

«Hezi itzazue emakumeak gizonak bezala —dio Rousseauk—, eta zenbat eta antz handiagoa izan gure sexuarekin, orduan eta botere gutxiago izango dute gure gainean». Horixe da, hain zuzen, nire asmoa. Ez dut nahi gizonen gaineko boterea izan dezaten, beren buruaren gainekoa baizik.

—Mary Wollstonecraft, Emakumearen eskubideen aldarrikapena (1792), IV. kap. · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Feminismoa konpromiso intelektual bat da, eta mugimendu politiko, sozial eta kultural bat, helburu duena sexismo-mota oro desagerraraztea eta emakumeentzat justizia lortzea, emakumeek gizartean pairatzen dituzten zapalkuntza sistemikoa eta diskriminazioa ezabatuz.

Errealitateari buruzko ikuspegi oso zabala da, eta, halako gisa, jarrera filosofiko, ideia eta ekintza-modu askoren bidez adierazten da. Hau da, ez dago filosofia feminista bat edo ideia-zerrenda zehatz bat, ikuspegi filosofiko feminista bat baizik. Ikuspegi hori aplikatzeak gai berriak eta betiko gaiak lantzeko modu berriak sartu ditu Filosofian.

Ideia feministak aurki ditzakegu, gutxienez, Platonengandik aurrera, baina mugimendua eta haren aldarrikapenak azken garaiotan biziagotu dira. Abiapuntua XVIII. mendeko Ilustrazioan jarriko dugu, feminismo garaikidearen aurrekoan, eta pentsamendu feministaren funtsezko figura batzuk eta ondoz ondoko olatuen ezaugarri orokorrak aipatuko ditugu.

XIX. eta XX. mendeetako pentsamendu feministaren etapak olatu izenez ezagutzen dira1, eta, horrela, feminismo ilustratu batez eta hiru olaturekiko feminismo garaikide batez hitz egin dezakegu2.

§142 · Feminismo ilustratua

Herritarrak beren adin-nagusitasunerantz eta autonomiarantz aurreraraztea xede zuen Arrazoimenaren erabilerak jabetzea ekarri zuen: emakumeak, gizonezkoen aldean, egoera desberdin eta bidegabean bizi ziren.

Feminismoaren hasierako aldi horretan Olympe de Gouges eta Mary Wollstonecraft nabarmentzen dira, nahiz eta bi gizonezko hauek ere emakumearen eskubideak defendatu zituzten.

Jeremy Bentham (1748-1832). Gizonaren eta herritarraren eskubideen adierazpenaren kritika bat (1789) obran sexuen arteko berdintasuna defendatu zuen, emakumeen sufragio-eskubidearen, dibortzio-eskubidearen eta kargu politikoak betetzeko eskubidearen alde agertuz.

Argudioa bere utilitarismoak berak ematen zion: moralki kontatzen duena plazera eta mina sentitzeko gaitasuna bada —eta ez arrazoia, indarra edo sexua—, emakume baten sufrimenduak gizonezko batenak adina pisatzen du zehatz-mehatz, eta emakumea zoriontasun orokorraren kalkulutik kanpo uztea ez da bidegabea bakarrik: metodo-akats bat da. Bide beretik, homosexualitatea despenalizatzeko eskatu zuen, eta animaliak kontsiderazio moralean sartu zituen: sentiberatasuna dagoen tokian, kontuan hartu beharreko norbait dago.

Nicolas de Condorcet (1743-1794). Emakumeak herritartasun-eskubidera onartzeaz (1790) idatzian ere defendatu zituen emakumeen berdintasuna, haien sufragio-eskubidea eta esklabotzaren abolizioa.

Haren argudioa deseroso bezain sinplea da: edo eskubideak arrazoian oinarritzen dira, eta orduan emakumeek badituzte, arrazoitzen dutelako; edo ez dira arrazoian oinarritzen, eta orduan ez ditu inork. Emakumeak okerrago prestatuta zeudela alegatzen zionari erantzuten zion hezkuntzarik gabe utzi izanaren ondorioa deskribatzen ari zela, eta kausa gisa aurkezten. Iraultza bete-betean idatzi zuen, eta preso hil zen 1794an, Asanblea haren proposamena serio hartzera iritsi gabe.

Olympe de Gouges (1748-1793). Emakumearen eta emakume herritarraren eskubideen adierazpena idatzi zuen 1791n, ordura arteko Giza Eskubideen sorrera-dokumentuetan3 emakumeak ez zirelako sartzen. De Gougesek emakumeen emantzipazioa proposatu zuen, eskubide-berdintasunaren eta gizonen eta emakumeen arteko erabateko lege-parekatzearen bidez. Hona haren idatziaren hitzaurrea, non gizonezkoei buruzko terminoak termino femeninoez ordezkatzen baititu:

Amek, alabek, ahizpek, nazioaren ordezkariek, asanblea nazional gisa era ditzaten eskatzen dute. Kontuan harturik emakumearen eskubideen ezjakintasuna, ahanztura edo mespretxua direla gaitz publikoen eta gobernuen ustelkeriaren kausa bakarrak, azaltzea erabaki dute […] Emakumea aske jaiotzen da, aske irauten du eta aske hiltzen da, eskubideetan gizonaren berdin.

Adierazpen osoa irakur dezakezu. Oso laburra da, zuzentzen duen jatorrizkoa bezala.

Mary Wollstonecraft (1759-1797). Idazle eta filosofo britainiarra, Emakumearen eskubideen aldarrikapena (1792) idatzi zuen Talleyrand-Périgordi erantzuteko: politikari horrek Frantziako Iraultzan (1789) defendatu zuen emakumeek etxeko hezkuntza soilik jaso behar zutela4.

Wollstonecraftek gizarteko neurri bikoitzei eraso zien, eta gizonezkoei leporatu zien emakumeengan gehiegizko emotibitatea sustatzea5.

Emakumeen hezkuntza. Ustezko sentiberatasun-gehiegikeria horren izenean, eta Arrazoimenaren defentsa gorabehera, ilustratuek, oro har, uste zuten emakumeak ahulak zirela eta pentsamendu arrazionalerako gai ez zirela.

Wollstonecraftek defendatu zuen ez bakarrik emakumeak pentsamendu arrazionalerako gai zirela —azken batean, egia bat eta bera da guztiontzat—, baizik eta arrazionalki hezi behar zirela. Bestela, ezin izango zuten ezagutzan aurrera egin, eta gizartea endekatu egingo zen, emakume hezien ekarpenik gabe. Horrela, emakumeak arinkeriarako hezi izan dira edo, are, Jean-Jacques Rousseauk esan zuen bezala, gizonezkoaren plazererako hezi izan dira6. Ezagutza eta hezkuntza baloratu beharrean, gizarteak txikitatik irakatsi die emakumeei edertasuna dutela arma, eta beren itxura lantzen ahalegindu behar dutela, beste inolako lorpenik bilatu gabe.

Wollstonecraften arabera, emakumeak beren senarren bidelagunak izan daitezke, eta ez emazteak soilik; lanbide-karrera bati ekin diezaiokete (ekin ahal izan beharko liokete), hala nahi badute, tradizioz femeninoak diren lanbideez harago.

Haurren hezkuntzak hezkidetza izan beharko luke, neskek eta mutilek hezkuntza bera jasota, eta espiritu bera eraman beharko litzateke ezkontzetara ere. Hezkuntza idealak izan behar du «adimenaren ariketa bat, gorputza indartzeko eta bihotza eratzeko ondoen kalkulatua. Edo, beste hitz batzuetan esanda, gizabanakoari independente egingo duten bertute-azturak eskuratzen utziko diona». Hemen gizabanakoak emakumeak eta gizonezkoak hartzen ditu, ez gizonezkoak bakarrik. Gako-terminoak bertutearen lanketa eta independentzia pertsonala dira.

Gizarte-rol bereiziak emakumeentzat eta gizonentzat. Bere garairako ideia aurreratuak izan arren, Wollstonecraftek eutsi egiten dio gizonen eta emakumeen arteko gizarte-rol bereizien banaketari, izaera desberdinak dituztelakoan. Bereziki, salatzen du gizonezkoek ez dutela beren egin eta praktikatu behar sentiberatasun femeninoa; hala egingo balute, emakumeen gizarte-espazioa okupatuko lukete, emakumeak gizartera zabaltzea eragotziz.

Wollstonecraft asko kritikatu izan da bere klase-posizioagatik —burgesiakoa zen, eta klase ertainarena jotzen zuen egoera «naturalentzat»—, baina ekarpen izugarriak egin zizkion feminismoari, eta, tamalez, gaiari buruzko beste obra handi bat idatzi baino lehen hil zen; beraz, ez dugu jakingo nola hobetu zitzakeen bere argudioak7.

§143 · Lehen olatua

Mugimendu feministaren lehen olatua XIX. mendean hasi zen, eta XX. mendearen hasierara arte luzatu zen.

Haren aldarrikapenak batez ere legezkoak dira, eta emakumeen boto-eskubidea edo emakumeen sufragioa lortzean zentratu ziren; baina genero-neurri bikoitzak abolitzearen alde ere egin zuten, eta emakumeen hezkuntza-eskubidearen alde borrokatu ziren.

Seneca Falls, dena hasi zen lekua. Mugimenduak jaiotza-agiria du, datarekin eta herriarekin: 1848ko uztailaren 19an eta 20an, Seneca Fallsen, New York estatuan. Hirurehun bat lagun bildu ziren, eta, bigarren egunean, haietako ehunek —hirurogeita zortzi emakumek eta hogeita hamabi gizonezkok— Sentimenduen Adierazpena sinatu zuten, Elizabeth Cady Stantonek (1815-1902) Lucretia Mottekin eta M’Clintock familiarekin idatzia, 1776ko Independentziaren Adierazpena kalkatuz eta lerro erabakigarrian zuzenduz: «Egia hauek berez nabariak direla diogu: gizon eta emakume guztiak berdin sortuak direla; beren Sortzaileak zenbait eskubide besterenezinez hornitu dituela»8. Olympe de Gougesek mende erdi lehenago Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpenarekin egindako keinu bera da, eta ez da kasualitatea: testu batek guztien berdintasuna aldarrikatzen duenean, eta gero «guztiak» batzuk baino ez zirela agertzen denean, hori salatzeko biderik eraginkorrena hitza bere horretan hartzea da. Bozkatu ziren hamabi ebazpenetatik, bederatzigarrena, sufragioarena, izan zen aho batez onartu ez zen bakarra: gehiengo urriz atera zen, eta Frederick Douglassek (1818-1895), esklabo jaioak, Stantonekin batera defendatu ondoren.

Zer zen neurri bikoitza. Komeni da kasu zehatz bat ikustea, «genero-neurri bikoitza» horrek, horrela esanda, ez baitu gauza handirik esaten. 1864 eta 1869 artean, Parlamentu britainiarrak Gaixotasun Kutsakorren Legeak onartu zituen: goarnizioa edo portua zuten hirietan, poliziak atxilotu egin zezakeen prostituzioan aritzeaz susmatzen zuen edozein emakume, eta nahitaezko mediku-azterketa bat eginarazi; gaixorik bazegoen, hiru hilabetera arte geratzen zen barneratuta, eta bederatzira arte 1869tik aurrera. Emakumea kutsatu zuten gizonezkoei ez zitzaien azterketarik egiten, ez eta barneratzen ere. Josephine Butlerrek (1828-1906) tresna bidezko bortxaketa deitu zion hari —esapidea emakumeei beraiei entzuna zuen—, legeak indargabetzeko elkarte bat sortu zuen beste batzuekin 1869an, legeak 1883an etetea lortu zuen, eta 1886an indargabetzea, hamazazpi urteko kanpainaren ondoren. Horra neurri bikoitza bere formarik garbienean: jokabide bera eta bi ondorio desberdin, nork praktikatzen duen.

Lehen olatuko feministak oso askotarikoak izan ziren, eta imajina daitekeen bezain urrun dauden bi kasuk ematen dute neurria.

Frances Willard (1839-1898). 1879tik hil arte, Woman’s Christian Temperance Union erakundeko presidentea izan zen; erakunde hura zen, XIX. mendearen amaieran, Estatu Batuetako emakume-erakunderik handiena. Metodista zen, eta bere eskariak etxeko eta erlijiozko klabean aurkezten zituen; hala, alboko ate batetik iritsi zen sufragismora: alkoholak etxeak suntsitzen bazituen, eta emakumeak baziren hori pairatzen zutenak, orduan emakumeek botoa behar zuten beren etxea defendatzeko. Home protection deitu zion, etxearen babesa. Errepara iezaiozu jokaldiari, estrategia politikoaren ikasgai bat baita: eskubiderik eztabaidatuena eskatu zuen inork ukatzen ez zion etxeko rolean bermatuta, eta funtzionatu egin zion. Prezioa ere izan zuen, eta mugimenduaren barruko norbaitek seinalatu zuen: Ida B. Wells kazetariak (1862-1931), hegoaldeko beltzen lintxamenduak dokumentatzen zituenak, publikoki salatu zuen 1894an, haien aurrean isilik gelditzeagatik eta 1890eko elkarrizketa batean —Hegoaldean alkoholaren debekua defendatzen zuen hartan— gizonezko beltz arriskutsuaren estereotipoa errepikatu izanagatik. Willardek inolako aurreiritzi arrazialik ez zuela erantzun zuen, eta haren erakundeak lintxamenduaren aurkako ebazpenak onartu zituen urte hartan bertan, Wellsek salatzen zuenaren mamian sartu gabe. Eztabaida latza izan zen, eta ez zen itxi.

Táhirih (1814 inguru-1852). Qazvinen jaio zen, Persian, legelari erlijiosoen familia batean, eta poeta eta teologoa izan zen. 1848an, Badashteko bileran, belorik gabe aurkeztu zen gizonezkoen asanblea baten aurrean, eta hitz egin zuen. Gaur nekez neur daiteke hark zer esan nahi zuen; orduan, bi debeku hausten zituen kolpe batez: emakume batek jendaurrean hitz egitearena eta bere burua erakustearena. 1850etik atxilotuta zegoen Teheranen, eta han exekutatu zuten, ezkutuan, gauez, 1852ko abuztuan; bābí kontakizunen arabera, bere beloarekin itota9. Programa baten antza duten azken hitz batzuk egozten zaizkio, dokumentatuta ez badaude ere: hil nazakezue nahi duzuenean, baina ezingo duzue emakumeen emantzipazioa geldiarazi.

Jada ez gaude figura bakarti batzuk nabarmentzen diren gutxiengo-mugimendu baten aurrean, nazioarteko eskalako baten aurrean baizik, kontaezin ahala emakume beren eskubideen alde borrokan zituela. Jarrera, aldarrikapen eta erakunde ugari izan zen; haien artean, suffragetteen mugimendua nabarmendu zen, manifestazioetara, protestetara eta gose-grebetara jo baitzuten, aldarrikapen-modu lasaiagoak zituzten sufragisten mugimenduaren aldean.

1866ko ekainaren 7an, John Stuart Millek (1806-1873) emakumeen sufragioaren aldeko lehen eskaera masiboa aurkeztu zuen Parlamentu britainiarrean, 1.499 izen inprimaturekin; bozkatzera ere ez zen iritsi. Eta 1867ko maiatzaren 20an, hauteskunde-legean «gizonezkoa» «pertsona» hitzaz ordezteko haren zuzenketa gainditua izan zen: 196 boto aurka, 73 alde. Poliki-poliki, hala ere, nazio handiak emakumeen sufragioa ezartzen joan ziren; besteak beste: Zeelanda Berria, 1893an; Australia, 1902an10; Danimarka, 1915ean; Portugal, 1911n, 1931n eta 1976an; Norvegia, 1913an; Kanada, 1917tik aurrera; Espainia, izatez 1931n hauteskunde bakar batzuetan, eta 1977tik aurrera, Francoren diktaduraren amaieraren ondoren.

Lehen olatuko feminismoaren amaiera. Emakumeen sufragioa eta hezkuntza hainbat naziotan ezartzen joan ziren neurrian, lehen olatuko feminismoa bere helbururik handienak lortzen joan zen, eta indarra galtzen hasi zen. Gainera, Lehen Mundu Gerrak (1914-1918) uneko lehentasunak aldatu zituen, gerra-ahaleginak premiazko bihurtuta. Gerra Handiaren ondoren, zailtasun ekonomikoek mugimendu feministaren finantzaketa murriztu zuten.

§144 · Simone de Beauvoirren ekarpenak feminismoari

Simone de Beauvoir feminismoaren Historia jasotzeko olatuen irizpidetik ihes egiten duten figuretako bat da. Luzaroan, berak uko egin zion bere burua feministatzat jotzeari, beldur baitzen horrek kaxoi intelektual batean sartzea eta bere pentsamenduari muga jartzea ekarriko ote zizkion. Hala ere, bigarren olatuko feminismoan izan zuen eragina halakoa izan zen, non azkenean onartu baitzuen bera ere mugimenduaren parte zela.

Horrela, kronologikoki, De Beauvoir lehen olatuaren eta bigarrenaren arteko etenaldian kokatzen da, baina, bigarren olatuaren aurrekari argia denez, esan genezake, beharbada, haren aitzindarietako bat izan zela, edo haren lehen ordezkarietako bat. Nolanahi ere, De Beauvoirrek 1949an idatzi zuen Bigarren sexua, eta bigarren olatua 1960ko hamarkadaren hasieran iritsi zen.

Simone de Beauvoirrek feminismoari egindako ekarpenak —ez bigarren olatukoari bakarrik, baizik eta Bigarren sexua argitaratu zenetik gaur arteko feminismoari— honako hauek dira, besteak beste:

Bigarren sexua. Askoren ustez, bigarren olatuaren sorrera-obra. Gorago ikusi dugun bezala, De Beauvoirrek defendatzen du emakumea Bestetzat hartua izan dela, eta horrek haren mendeetako zapalkuntza ahalbidetu eta justifikatu duela; horregatik da beharrezkoa haren askapena.

Obran, De Beauvoirrek sexuaren gizarte-eraikuntza seinalatzen du; hau da, arauen, balioen eta gizarte- eta kultura-usadioen bidez eratzen dela. Gaur, De Beauvoiren argudioari jarraituz, edo hartatik abiatuta beste ondorio batzuetara eramanez, feminista askoren ustez generoa gizarte-eraikuntza bat da; generoa espektro bat da, eta ez kategoria binario bat; eta beharrezkoa da genero-kategoria beste zapalkuntza-kategoria batzuekin konbinatzea: feminismo intersekzionala deitzen dioguna.

Emakumearen ustezko gutxiagotasuna haren sozializazioan oinarritzeak, eta ez naturan, fokua jartzen du, jada ez emakume indibidual bakoitzarengan, baizik eta genero-desberdintasuna eragiten laguntzen duten faktore sistemiko eta kulturaletan.

Obra honetan, gainera, De Beauvoirrek feminismo existentzialista sortzen du, zeinak emakume izatearen esperientzia arakatzen baitu, baita emakumeei beren burua definitzeko eta beren bizi-esanahia sortzeko askatasuna nola ukatzen zaien ere.

Bigarren sexuan, De Beauvoirrek emakumeen arteko elkartasuna ere proposatzen du: emakumeek beren egoeraz jabetu behar dute, gizonezkoekiko berdintasuna lortzeko, baina gizonezko bihurtu gabe. Ideia horrek oihartzuna du gaur egungo sororitatearen ikusmoldean11. Bigarren olatuan, sororitatea klase bereko emakumeen ahizpatasun gisa ulertzen zen, baina hirugarren olatuaren ondoren, 1990etik aurrera, zabaldu egin zen, intersekzionalitatearen kontzeptuarekin konbinatuta: sororitatea ez zela parekoen artean bakarrik eman behar, emakume guztien artean baizik, arraza-, klase- edo sexu-orientazio bereizketarik gabe.

343en Manifestua. De Beauvoirrek ez zuen filosofia espekulatibo hutsa bakarrik egin —emakumeak gizartean duen rola aztertuz, zapalkuntza eta injustizia salatuz eta askapena proposatuz—: bidegabekeria hori ezabatzeko irtenbideetan ere aktiboki parte hartu zuen.

Horren adibide ona da 343en Manifestua, Le Nouvel Observateur aldizkarian argitaratua 1971ko apirilaren 5ean. De Beauvoirrek idatzi zuen manifestu hori, eta 343 emakumek sinatu zuten. Sinadura haiek emakume haien adierazpen publiko bat ziren: abortatu egin zutela; hori legez kanpokoa zen Frantzian, eta kartzelara eraman zitzakeen12.

Manifestua testu honekin irekitzen da:

Milioi bat emakumek abortatzen dute urtero Frantzian. Baldintza arriskutsuetan egiten dute, kondenatuta dauden klandestinitatearengatik, ebakuntza hori, mediku-kontrolpean eginda, sinpleenetako bat denean. Isiltasunean murgilarazten dira milioika emakume horiek. Nik adierazten dut haietako bat naizela. Abortatu egin dudala adierazten dut. Antisorgailuetarako sarbide librea aldarrikatzen dugun bezala, abortu librea aldarrikatzen dugu.

Manifestuak eragin erabakigarria izan zuen haurdunaldia borondatez eteteari eta jaiotza-kontrolari buruzko Frantziako legeetan.

Horrela, Simone de Beauvoiren ideiek eragin izugarria izan zuten mugimendu feministan, eta indar horri eusten dio gaur egun ere: irakurria eta eztabaidatua izaten jarraitzen du, eta, batzuetan, gaizki ulertua, edo bera ados egongo ez zatekeen aldarrikapenak legitimatzeko erabilia. Laburbilduz: figura konplexua eta kontraesan handikoa, baina, horrexegatik beragatik, etengabe iradokitzailea eta pentsamenduaren eragilea.

§145 · Bigarren olatua

Feminismoaren bigarren olatua edo bigarren olatuko feminismoa mugimendu feministaren fase bat izan zen, XX. mendeko hirurogeiko urteen amaieran Europan eta AEBetan sortua, eta laurogeiko urteen amaierara arte iraun zuena.

Lehen olatuak gizonen eta emakumeen arteko desberdintasuna eragiten zuten lege- eta eskubide-oztopoei egindako kritikatik harago joan zen, eta emakumeen esperientzia pertsonaletan eta teoria feministaren garapenean zentratu zen.

Bigarren olatua sortu zen, neurri batean behintzat, Bigarren Mundu Gerran (MG) borrokatzera joandako gizonezko estatubatuarrak etxera itzuli zirenean13. II. MGko urteetan, emakume asko tradizioz maskulinoak ziren lanetan sartuak ziren, gizonezkoen faltagatik, soldadutzara deituak baitzituzten. Horrela, emakumeak fabriketara eta industriara joan ziren lanera. Soldaduak itzultzearekin eta gerra-ahaleginak eskatzen zuen industria-produkzioaren beharrak amaitzearekin, emakume haiek berriro enpleguaren eremutik kanporatu zituzten, eta etxeko espaziora eta zereginetara baztertu.

Ulertzekoa denez, II. MGan independentzia eta autonomia (halako bat) izan ondoren, emakumeek ez zuten etxekoandre-rol tipikoetara itzuli nahi izan.

Bigarren olatuaren garapenak feminismoaren hiru zatiketa handitara eraman zuen:

  1. Liberala. Gehiengoarena izan zen, eta izaera praktiko nabarmena izan zuen. Haren helburua zen emakume gehiago integratzea botere-egituretan, eta haientzat sarbide berbera lortzea tradizioz gizonezkoek menderatutako postuetara. Gizonen eta emakumeen parekidetasuna lortu nahi zuten gizartearen ordena guztietan.
  2. Erradikala. Gizarte existentea patriarkaltzat jotzen zuten —hierarkiko eta autoritariotzat—, eta ez zuten eredu hori betikotu nahi; beraz, gizartea aldatu eta berregituratu nahi dute, ez-hierarkikoa eta antiautoritarioa izan dadin.
  3. Kulturala edo diferentziarena. Gizonak eta emakumeak berdinak direlako ideia baztertzen zuen, eta nolakotasun femeninoak ospatzea defendatzen: esaterako, harreman afektiboez gehiago arduratzea eta besteenganako kezka. Nolakotasun horiek desberdintasun biologikoez harago doaz. Aniztasun handiagoa barne hartzearen alde egin zuten. Erradikalak bezala, liberalaren aurka zegoen, hark emakumeak gizonezko bihurtzeko asmoa zuelakoan. Aitzitik, gehiengoaren mugimenduak esentzialista eta baztertzailea izatea kritikatu zion diferentziarenari.

Bigarren olatuko feminista nabarmenetako batzuk hauek izan ziren:

Betty Friedan (1921-2006). Aditu askoren arabera, bigarren olatua Betty Friedan feminista liberalaren Feminitatearen mistika 1963an argitaratzearekin hasi zen.

Obra horretan, Friedanek seinalatzen du garaiko klase ertaineko emakume estatubatuarrek «izenik ez duen ondoeza» pairatzen zutela, eta haren jatorria «feminitatearen mistika» zela. II. MGaren ondoren soldaduak etxera itzuli eta emakumeak fabriketatik eta tradizioz maskulinoak ziren lanetatik kanporatu ondoren, gizarteak etxekoandrearen ideal femenino bat (bir)sortu zuen, kanpoan lan egiten duen eta familiarentzat ogibidea irabazten duen gizonezkoaren aurrez aurre. Friedanen arabera, komunikabideek eta hezkuntzak mezu hau bidaltzen zieten emakumeei: haien patua ezkontza, ugalketa eta seme-alaben hazkuntza zirela, eta, horretarako, goi-mailako hezkuntza eta lanbide-proiektuak utzi behar zituztela. Friedanek berak psikologiako lanbide-karrera bat utzi zuen ama izateko. Emakumea emazte eta ama gisa idealizatze horretan —haren jarduera etxeko eremura mugatzen duen horretan— datza «feminitatearen mistika».

Gainera, Friedanek Emakumeen Erakunde Nazionala (National Organization for Women edo NOW) sortu zuen beste batzuekin batera, eta zuzendu egin zuen, 1966an. 1970ean, berdintasunaren aldeko emakumeen greba antolatu zuen, eta arrakastatsua izan zen. Haren azken lanek beste gai batzuk jorratu zituzten, hala nola emakume adinduak, eta adinkeria delakoa sexismoarekin eta beste diskriminazio-modu batzuekin nola gurutzatzen den14.

Kate Millett (1934-2017) feminista erradikal estatubatuarra izan zen, eta bigarren olatuko feminismoan eragin zuen 1970eko Sexu-politika (Sexual Politics) obrarekin.

Millettek patriarkatu terminoa ezagun egin zuen; harekin adierazten zuen nola instituzionalizatu ziren dominazio eta botere maskulinoak, eta nola legitimatu zuten emakumeen zapalkuntza Mendebaldeko gizarteetan, ondorio sakonak izanik emakumeen bizitzetarako. Instituzionalizazio horrek literatura eta artea ere ukitzen zituen; horren adibide historikoak eta garaikideak ematen ditu, eta kritikatu egiten ditu. Horrela, emakumeen mendekotasuna auzi politikoa da, eta, halakoa den aldetik, ekintza kolektiboa behar du irauli ahal izateko.

Gloria Steinem (1934-) kazetari, idazle eta aktibista iparramerikarra da. Ms. aldizkaria sortu zuen, gai sorta zabala hartzen duen plataforma bat ahots feministentzat. Oso eragin handikoa izan zen joan den mendeko hirurogeiko eta hirurogeita hamarreko urteetan, 1960ko eta 70eko hamarkadetako Women’s Liberation Movement mugimenduan parte hartu zuelako, eta aktibo jarraitu du zahartzaroan sartuta ere. Emakumeen eskubideen aldeko ekimen ugaritan parte hartu du, eta sari asko jaso ditu; besteak beste, Obamak ezarri zion askatasunaren domina presidentziala.

«Ameriketako Estatu Batuetako emakumeei deia» izeneko hitzaldi batean mezu hau zabaldu zuen; bertan ikusten dugu kezkatuta zegoela bai emakumeen eskubideengatik, bai arrazakeriagatik eta klasismoagatik, eta ulertzen zuela gizarte-eraldaketaren proiektua neurri izugarrikoa zela:

Hau ez da erreforma soil bat. Benetan iraultza bat da. Sexua eta arraza, desberdintasun errazak eta ikusgaiak direnez, izan dira gizakiak goragoko eta beheragoko taldetan antolatzeko modu nagusiak, baita sistema honek oraindik behar duen eskulan merkean antolatzekoak ere. Gizarte batez ari gara, non ez baita paperik izango, aukeratutakoak edo irabazitakoak baino. Benetan, humanismoaz ari gara.

—Gloria Steinem, «Ameriketako Estatu Batuetako emakumeei deia», Washington D. C., 1971ko uztailaren 10a

Beste behin, hau ohartarazi zigun:

guztiontzako —gizon zein emakume— lehen arazoa ez da ikastea, desikastea baizik. Igaro berri diren mende batzuetako herri-jakinduriaz beteta gaude, eta izutu egiten gaitu hari uko egiteak.

—Gloria Steinem, egotzia (transkripziorik ez da aurkitu)

§146 · Hirugarren olatua

Feminismoaren hirugarren olatua 1990eko hamarkadaren hasieran hasi zen, 60ko eta 70eko urteetan —bigarren olatuan— jaiotako emakumeekin. Mugimendu feministaren fase bat da, non ikuspegien, jarreren eta interesen aniztasuna nabarmen handitzen baita. Hirugarren olatua Internet zabaltzearekin batera dator; horrek audientzia global batera iristea ahalbidetzen die haren pentsalariei, eta horrek, aldi berean, haien helburuak zabaltzen ditu.

Hirugarren olatuak aurre egin behar izan zion funtsezko arazoetako bat izan zen bigarrenaren lorpenak jada eginda eman zirela, eta askorentzat feminismoa jada ez zela hain garrantzitsua ageri, edo, are, ez zela beharrezkoa.

Hirugarren olatuaren ezaugarriak dira:

  • Intersekzionalitatea: ikuspegi honek aitortzen du generoa beste gizarte-identitate batzuekin gurutzatzen dela, hala nola arrazarekin, klasearekin eta sexualitatearekin. Emakume baten alderdi horiek guztiak kontuan hartu behar ditugu, ulertzeko nola eragiten dieten zapalkuntzazko edo pribilegiozko haren bizipen pertsonalei.
  • Sexu-baiezpena edo sexu-positibotasuna: emakumeen sexualitatea ospatzen du, sexuaren eta plazeraren inguruko tabu eta murrizketa tradizionalen aurrez aurre.
  • Gorputz-positibotasuna: edertasun-estandar tradizionalak auzitan jartzen edo baztertzen ditu, eta gorputz-aniztasun handiagoa eta haren onarpena hartzen ditu barne.
  • Globalismo feminista: emakumeen desberdintasuna fenomeno globala dela jotzen du, emakume guztiei eragiten diena kultura-forma desberdinen pean.
  • Antiesentzialismoa: auzitan jartzen du feminitate-esperientzia bakar bat dagoenik, eta emakume guztiek interes edo ikuspegi berberak izan behar dituztenik.

Judith Butler (1956-)15. Ezaugarri horietako batzuk Judith Butlerren feminismoan islatzen dira, berezko zenbait ezaugarrirekin batera.

  • Generoa performatiboa da16, 1988ko Egintza performatiboak eta generoaren eraketa saiakeran ezartzen duen bezala. Horrekin, Butlerrek esan nahi du generoa ez dela funtsezko nolakotasun bat (antiesentzialismoa), gizabanakoaren osagai bat, baizik eta gizartean hartzen dugun rol edo antzerki-pertsonaia bat; gizarteak pasatzen digu emakume edo gizon izatearen «gidoia». Horrela, emakume edo gizon izatea paper bat antzeztearen baliokidea da; hala, emakume edo gizon gara papera interpretatzean eta interpretatzen dugulako. Antzerki-aktoreak badaki antzezten ari dela, eta, egiteari uzten dion unean, pertsonaia izateari utziko diola; horretan dago aldea haren eta bere generoa antzezten duen pertsonaren artean.

    Horrela, gure generoa etengabe ekoizten dugu hizkuntzaren, jokabidearen eta gizarte-arauen bidez.

  • Generoa ez da binarioa. Butlerrek ukatu egiten du sexuaren —biologiko eta naturaltzat ulertua— eta generoaren —gizarte-artifiziotzat ulertua— arteko bereizketa. Sexua bera gizarte-ideia bat da, heterosexualitate normatibo batetik abiatzen dena. Horrela, ukatzen du bi sexu kontrajarri eta osagarri daudenik: genero-espektro bat dago, eta han generoa alde batetik bestera joan daiteke.

  • Heteronormatibitatearen kritika. Heterosexualitatea ez da, Butlerren arabera, izateko modu «natural» edo normal bakarra; sexu- eta genero-identitateen aniztasun zabala dago, gehiengoaren heterosexualitateaz harago.

  • Intersekzionalitatea. Garrantzitsua da ulertzea generoa nola gurutzatzen den arrazarekin, klasearekin eta beste kategoria batzuekin, genero-esperientziak hobeto ulertzeko.

Queer ikuspegia. Sexua eta generoa erabat gizarte- eta kultura-kontutzat hartzen dituenez, Butler queer pentsamenduan kokatzen da, eta haren lehen proposatzaileetako bat izan zen. Generoa eta sexualitatea ez dira identitate finko eta egonkorrak, ez eta naturak ezarriak ere: sozialki eraikiak eta performatiboak dira. Gainera, ez-binarioak dira, ez baitira «arra eta emea» eta «heterosexuala eta homosexuala» bikoteetara mugatzen —hori, gainera, zapaltzailea da—, dinamikoak eta jariakorrak baizik.

Kritikak. Butlerrek bi objekzio jaso ditu, eta komeni da ez nahastea. Lehena formazkoa da: hain modu korapilatsuan idazten du, non 1998an Philosophy and Literature aldizkariak bere prosa akademiko txarraren lehiaketako lehen saria eman baitzion aurreko urteko esaldi batengatik. Anekdota irudi dakizuke, eta ez da erabat: filosofia arrazoiak emanez egiten bada, bere burua ulertaraztea lortzen ez duenak arazo bat du bere ofizioarekin berarekin. Bigarrena mamizkoa da, eta feminismoaren barrutik dator. Martha Nussbaumek (1947-) leporatu zion, politika generoa nola errepresentatzen dugun aztertzeko eremura eramatean, ukitu gabe uzten duela emakumeen bizitzan benetan pisatzen duena: soldata, legea, indarkeria17. Butlerrek erantzungo luke pentsatzeko erabiltzen dituen kategoriak aztertzen ez dituenak aurkariaren armekin borrokatzen amaitzen duela.

Ikusi dituzun distopiek beren burua halakotzat iragartzen dute; benetakoek, ez: munduetan onena bezala aurkeztu ziren, eta jende konbentzitua izan zuten barruan. Badakizu jada nondik aztertzen den gizarte bat: nondik datorren boterea, nola banatzen duen, nor uzten duen kanpoan. Eta okerrena falta da: barruan bizi denak ikusten ez badu, zuk nondik ikusten duzu? Ikas ezazu naturala iruditzen zaizunaz susmo txarra hartzen: horixe bera egin beharko duzu norbaitek azaltzen dizunean zeri begiratzea merezi duen.

Itzul zaitez orain unitatea irekitzean idatzi zenuen gizartera, zein laukitan eroriko zinen jakin gabe idatzi zenuen hartara. Berdin idatziko zenuke? Eta, batez ere, gauza bati errepara iezaiozu: berriro irakurtzean zer gehitu duzun, orduan bururatu ez zitzaizuna.

Unitatea galdera batekin ixten duzu, bertan irakurri duzun guztiaren azpian egon dena: nondik ateratzen duen gizarteak norbaiti nola bizi behar duen esateko eskubidea. Giza eskubideek erantzuten diote inolako Estatuk ukitu ezin duena zerrendatuz; kontraktualistek, itunera nola iritsi zen kontatuz; hirugarren olatuak identitateen gainean planteatzen du, gehien erretzen duen tokian. Unitatea ixten duen irakurgaiak ez dio Butlerri erantzuten, eta anakronismoa litzateke hari hori esanaraztea: eskaintzen duena irizpide bat da, bakarra, jakiteko gizartea noiz sar daitekeen tartean eta noiz ez. Haren egilea gai honetan bertan ikusi duzu jada, 1866ko sufragio-eskaera Parlamentura eramaten. Eta alboan izango duzu irizpide horrek eskatzen duela dirudiena, Espainiara iristeko hirurogeita bost urte behar izan zituena: emakume bat zutik Parlamentuan, besteentzat botoa aldarrikatzen, Ganberaren gehiengoaren aurka eta bertan zegoen beste diputatu emakume bakarraren aurka.

  1. Olatu izendapena ez zen 1968ra arte sortu, Martha Weinman Learrek hirurogeiko urteetako feminismoarentzat bigarren olatua asmatu zuenean eta, errebotean, aurrekoarentzat lehen olatua. Sailkapen eztabaidatua da: ez ditu pentsalari feminista guztiak hartzen, asko ez datoz bat olatu jakin batekin, eta olatu bateko ordezkariek hurrengoan ere jarduten dute. Hala ere, hiru terminoak erabilera arruntekoak dira, eta Historia modu egituratuan azaltzeko balio digute. Har itzazu gida ireki gisa.↩︎

  2. Badira laugarren olatu batez hitz egiten duten autoreak ere, baina epigrafe honen helburua Simone de Beauvoiren pentsamendua eta haren eragina ulertzen laguntzen digun testuingurua ematea da, ez feminismoaren Historia zehatz-mehatz egitea.↩︎

  3. Virginiako Eskubideen Adierazpena (1776) eta Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena (1789), De Gougesek salatu eta zuzentzen duena.↩︎

  4. Alegia, femeninotzat jotako lanak egiteko hezi behar zirela, eta ez zutela hezkuntza orokorrik jaso behar, ezta, are gutxiago, unibertsitate-hezkuntzarik.↩︎

  5. Gehiegizko emotibitate horrek egiten zituen emakumeak histeriarako joerakoak, garaiko usteen arabera. XIX. mendean, histeria emakumeengan diagnostika zitekeen gaixotasun fisikotzat jotzen zen. XX. mendean buruko gaixotasuntzat jo zen, eta gaur egun ez da gaixotasuntzat jotzen, alborapen baten ondoriozko diagnostiko okertzat baizik. Hori bai: oraindik bada «histerikoa» erabiltzen duenik emakumeei eraso egiteko eta haiek iraintzeko.↩︎

  6. Argudio horrek, jakina, sumindu egin zuen Mary Wollstonecraft, eta aurka egin zion. Are gehiago, pentsalari ilustratu handienetako batengandik zetorrelako: filosofia politikoan funtsezkoa eta demokraziaren defendatzailea.↩︎

  7. Ezin diot eutsi aipatzeari Mary Wollstonecraft Mary Shelleyren ama izan zela: hil baino hamaika egun lehenago erditu zen hartaz. Mary Shelley izan zen —bai, hark idatzia, emakume batek— zientzia-fikzioaren eleberri aitzindari baten egilea, ziur ezaguna duzuna: Frankenstein (1818).↩︎

  8. Clauderen itzulpena, ingelesetik zuzenean; 1848ko testua jabari publikoan dago.↩︎

  9. Táhirihren jarduera 1852an modu bortitzean amaitu bazen ere, Mahsa Aminiren heriotzarekiko paraleloa —Irango poliziak eragindakoa— mingarriro argia da, are gehiago 2022ko irailean gertatu zelako. «Hiyaba gaizki jantzita eramateagatik» haren heriotzara eraman zuen errepresioaren aurkako protestek 2022an eta 2023an zehar jarraitu zuten.↩︎

  10. Ez, bide batez, emakume aborigenentzat: haiek 1962ra arte ez zuten izan.↩︎

  11. Bitxia bada ere, gaztelaniazko «sororidad» terminoaren lehen erabilera Miguel de Unamunorena da, literato eta filosofo bilbotar ospetsuarena, 1921ekoa: «Fraternal eta fraternidad fraterretik datoz —anaia—, eta Antigona soror zen, ahizpa. Eta komeniko litzateke, agian, sororidad eta sororal hitzez mintzatzea, emakumeen arteko ahizpatasunaz» («Sororidad. Ángeles y abejas», Caras y Caretas, Buenos Aires, 1921eko martxoa; letra inprimatuko lehen erabilera da, eta eskura dagoen transkripzioa bi hitzetan bereizten da hemen aipatzen den testutik). RAEk ez zuen terminoa 2018ra arte onartu.↩︎

  12. Keinua Espainian errepikatu zen 1979an: mila eta hirurehun emakumek baino gehiagok publikoki aitortu zuten abortatu egin zutela, Basauriko hamaika auziperatuen alde, abortua hemen artean delitua zenean.↩︎

  13. Feminismoaren historia labur honetan bada desoreka bat AEBetako feminismoaren alde, historia hau olatutan planteatzetik beretik: olatuak, funtsean, herrialde anglosaxoien eremuko mugimendu feministaren garapenari dagozkio. Zalantzarik gabe, baziren mugimendu feministak beste herrialde batzuetan, baina AEBek XX. mendearen bigarren erdian izan zuten —eta gaur ere baduten— kultura-eragina izugarria da.↩︎

  14. Hemen De Beauvoiren obrarekiko paraleloa ikus dezakegu: hark ere zahartzaroaren auzia jorratu zuen bere ibilbidearen bigarren zatian, ikusi dugun bezala.↩︎

  15. Bitxia bada ere, Butler Hannah Arendt irakaslea da European Graduate Schoolen.↩︎

  16. Ezaguna izango duzu performance termino artistikoa: zerbait egitean datzan jarduera artistiko bat da. Zerbait performatiboa izateak esan nahi du egintza bat dela, baita antzezpen bat ere, izaten den zerbaiten aurrez aurre.↩︎

  17. Nussbaum, M. C. (1999, 22 de febrero). The professor of parody. The New Republic. https://newrepublic.com/article/150687/professor-parody↩︎