6. gaia · Disertazio filosofikoa

Izan ere, izugarria da, Fedro, idazkerak daukana, eta egiatan margolaritza bezalakoa da. Haren emaitzak zutik baitaude bizirik bezala; baina, zerbait galdetzen badiezu, erabat handikiro egoten dira isilik. Eta gauza bera hitzak ere.

—Platon, Fedro, 275d · Arrojeriaren itzulpena (Klasikoak, 2005)

Irakurtzeak gizon osoa egiten du; hizketan aritzeak, gizon bizkorra; eta idazteak, gizon zehatza. Eta horregatik, gizon batek gutxi idazten badu, oroimen handia beharko du; gutxi hitz egiten badu, berezko buruargitasuna beharko du; eta gutxi irakurtzen badu, maltzurkeria handia beharko du ez dakiena badakiela itxura egiteko.

—Francis Bacon, «Ikasketez», Entseiuak (1625) · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Gutxitan izango dugu aukera Jürgen Habermasek (1929-2026) proposatutako diskurtsoaren baldintza idealak errespetatzen dituen eztabaida batean parte hartzeko, besterik ez bada ere beharrezko parte-hartzaile guztiek parte hartzeko gai izan eta parte hartu nahi izan beharko luketelako, haren irizpideak eta printzipioak ezagutzeaz gainera (§18).

Askoz litekeenagoa da zuk zeuk bakarrik argudiaketa filosofiko bat egitea, zeurea ez beste jarrera batzuetan jartzen saiatuz egin dezakezun eztabaida beste eztabaidarik gabe. Kasu horretan, oso ondo etorriko zaizu ikasturte honetako entrenamendu filosofikoa.

§19 · Zer den disertazioa eta nola eraikitzen den

Definizioa eta tesia. Disertazio filosofikoa baieztapen, tesi edo arazo filosofiko jakin baten aldeko eta kontrako argudioen azalpen sistematiko eta arrazoitua da, hari buruzko jarrera bat justifikatzeko helburuarekin egina; idealki, gertakari edo gogoeta batzuetatik abiatzen da, ondorio batera iristeko.

Tesi (baieztapen) bat planteatuko diogu geure buruari1, eta hari buruz disertatu beharko dugu.

Disertazioaren urratsak. Disertazioa honetan datza:

  • Tesiari buruz gogoeta egitea, hura ulertzen saiatuz, bai esaten duen horretan, bai ikasturtean agertzen zaigun testuinguru akademikoan.

  • Tesiaren aldeko eta kontrako argudio baliozkoak bilatzea. Ahalegin bera jarri behar duzu bi zeinuetako argudioetan. Gogoan izan disertazio bat dela, ez irakurlea manipulatzeko modu bat zure jarrerez konbentzitzeko. Horretarako, behar adina informatu beharko duzu.

    Aholkua: kontuan izan gaiari buruz gogoeta egiten hasten zarenean argudio bat edo bi aterako zaizkizula berehala. Baliteke argudio horiek guztioi bururatu izana. Hobe da gogoetari denbora pixka bat gehiago eskaintzea eta argudio pertsonalagoak, berriagoak edo ez hain higatuak aurkitzea.

  • Argudio guztiak frogaz hornitzea. Argudioa formulatzeaz gain, justifikatu eta sostengatu egin beharko duzu, informazio estatistikoz, datuz, adibidez edo beste edozein froga-motaz.

  • Aldeko eta kontrako argudioak haztatzea, zure jarrera zein den erabakitzeko. Jarrerak ez du zertan izan proposatutakoa edo kontrakoa; Filosofiaren praktikak ñabartzera eramango gaitu, eta gai konplexu askotan erantzuna, gure jarrera, zirkunstantzien araberakoa izango da2.

  • Zure jarreraren kontrako argudioak kontra-argudioekin gezurtatzea. Zure jarreraren kontrako argudioek zure jarrera sostengatzen dutenek adina konbentzitu ez bazintuzten, zerbaitengatik izango da. Azaldu zertan huts egiten duten edo zergatik diren askiezak. Gogoratu zintzotasunaren printzipioa!

  • Dena modu ordenatuan idatzi batean jasotzea.

Idatziaren egitura. Bere formarik oinarrizkoenean, ateratzen den idatzia oso xumea da, eta egitura hau izango du; puntu bakoitzari paragrafo bat edo batzuk dagozkioke:

  1. Sarrera. Azaldu zein den disertazioaren gaia eta esplizitatu zure jarrera3.
  2. Aldeko argudioak. Azaldu zure jarrera sostengatzen duten bi argudio garrantzitsuenak eta ekarri dagozkien frogak. Paragrafo bat erabil dezakezu argudio baterako eta bere frogetarako, edo argudioa paragrafo batean eman dezakezu eta frogak hurrengoan, uste baduzu horrela argiago geldituko dela4.
  3. Kontrako argudioak. Aurreko puntuan bezala, baina zure jarreraren kontrako argudioak azalduz.
  4. Kontrako argudioen gezurtatzea, kontra-argudioen bidez. Denak hemen bil ditzakezu, edo bakoitza berak gezurtatzen duen kontrako argudioaren atzean jarri; horixe da adibidean egiten ikusiko duzuna.
  5. Ondorioa, non zure jarrera errepikatzen duzun, aurretik honelako formula bat jarrita: «Argudio hauengatik guztiengatik ondorioztatu dut [adierazi zure jarrera]»; jarrera hori sarreran agertzen den bera izango da.

§20 · Adibidezko disertazioa: heriotza-zigorra

Hona hemen disertazio-eredu bat, ikasturte honetan landuko dugun ariketa motan gidatzeko. Puntuz markatutako paragrafoetan zatitu dut, egitura agerian uzteko. Gainera, [honela markatutako] etiketak gehitu ditut, goraxeago azaldu ditugun disertazioaren atalen erreferentziarekin, egitura hobeto ulertzen laguntzeko eta zuk zeuk ere zure disertazioetan erabil ditzazun.

Kontuan izan horrelako disertazio bat azken helburua dela eta asko praktikatu behar dela hura lortzeko. Ariketa bakoitzarekin hobetzen joango zara.

Heriotza-zigorraren kontra

[Gaiaren azalpena] Heriotza-zigorra epaitegi legitimo batek, prozesuko berme guztiak errespetatuta, akusatu bati ezartzen dion kondena da, hura hiltzean datzana. Zirkunstantzia horiek beteko ez balira, ez litzateke heriotza-zigorra izango, hilketa bat edo exekuzio sumario bat baizik. [Jarrera pertsonala] Heriotza-zigorraren kontra nago kasu guztietan.

[Nire jarreraren aldeko lehen argudioa] Heriotza-zigorraren kontra nago, lehenik eta behin, Giza Eskubiderik garrantzitsuenaren kontra egiten duelako, bizitzeko eskubidearen kontra, [Froga] Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 3. artikuluan jasoa5. Estatuak ez luke bere herritarrak hiltzeko eskubiderik izan behar. [Argudioari erantsia] Halaber, delitugilearen erredentzio-aukera alde batera uzten edo ukatzen du6.

[Nire jarreraren aldeko bigarren argudioa] Gainera, beti dago errugabeak exekutatzeko aukera; prozedura judizialetan edo kondena-frogetan hutsak egotekoa; epaile edo epaimahai alboratuak egotekoa, eta prozesuko bermeak ezeztatuko lituzketen beste arazo batzuk. Bizitza, behin kenduta, ezin da itzuli; beraz, kentzea behin betiko ekintza da, atzerabiderik gabea.

[Frogak] Equal Justice Initiativeren arabera, AEBetan 1676 pertsona exekutatu dituzte 1973az geroztik. Epe berean, heriotzara kondenatutako 203 pertsona exoneratu dituzte, hau da, kondena deuseztatuta atera dira korridoretik: zortzi exekutatuko, exoneratu bat7. Eta horiek frogatu ahal izan diren kasuak baino ez dira. Ez dakigu zenbat errugabe exekutatu ote diren.

[Nire jarreraren kontrako lehen argudioa] Aitzitik, heriotza-zigorraren defendatzaileek diote kondena honek balizko kriminalak krimenik larrienak egitetik disuaditzeko balio duela; harrapatzen badituzte heriotza-zigorrari aurre egin beharko diotela jakiteak asko pentsaraziko die delitua egin aurretik.

[Kontra-argudioa] Argudio horrek suposatzen du hiltzera doanak aurretik kontsultatzen duela zer zigor legokiokeen, eta kontuak ateratzen dituela; eta hilketa asko beroan egiten dira, inolako konturik gabe. [Frogak] Datuek ere ez dute disuasioa inondik aurkitzen: 1990az geroztik, eta urte guztietan, heriotza-zigorra duten AEBetako estatuek hilketa gehiago erregistratu dituzte ez dutenek baino —2019an, 5,37 eta 4,17, 100 000 biztanleko—, eta ordena ez da behin ere alderantzikatu8. Horrekin ez dut frogatzen heriotza-zigorrak hilketak eragiten dituenik; zerbait apalagoa frogatzen dut, eta aski dena: egozten zaion disuasio-efektua ez dela inoiz frogatu, eta frogatzea hori baieztatzen duenari dagokiola.

[Nire jarreraren kontrako bigarren argudioa] Gainera, heriotza-zigorrez kondenatu ohi diren krimenak oso larriak dira, eta biktimek justizia eta konpentsazioa behar dituzte horregatik. Zigorrak krimenaren larritasuna berdindu behar du.

[Kontra-argudioa] Mendekua ez da justizia-modu bat. Norbait denbora luzez edo are bizi osorako kartzelatzea zigor oso gogorra da, eta bermatzen du kondenatuak ez duela krimena berriro errepikatuko gizartean. Justiziak kondenatua bergizarteratzen saiatzera mugatu behar du eta, hori ezinezkoa bada, krimen berriak egitea eragoztera.

[Ondorioa] Argudiatu dudan bezala, heriotza-zigorra immorala da, itzulezina eta eraginkortasunik gabea delinkuentzia saihesteko. Beraz, [Jarrera pertsonala] heriotza-zigorraren kontra nago edozein kasutan, eta uste dut gehienezko zigorrak biziartekoa ez den kartzela-kondena beharko lukeela izan9.

§21 · Disertazio kaskar bat, eta zer falta zaion

Goikoa da helburua. Hau da lehen egunean ateratzen dena, eta ez dakart barre egin diezaiozun: denok idazten dugu horrelako bat, eta bestetik bereizten duena ez da talentua, berrikuspen bat baizik. Irakurri osorik diagnostikoari begiratu aurretik, eta apuntatu zeure kabuz zer duen gaizki; gero konparatu.

Derrigorrezko botoaren alde

[1] Derrigorrezko botoa gaur egun asko eztabaidatzen den gaia da. Nire ustez kasuaren araberakoa da, baina nik uste dut nahiko positiboa izango litzatekeela.

[2] Lehenik eta behin, frogatuta dago botoa ematea derrigorrezkoa denean jende askoz gehiagok parte hartzen duela, eta horrek demokrazia adierazgarriagoa egiten du. [3] Gainera, mundu guztiak bozkatzen badu, emaitzek hobeto islatzen dute gizarteak bere osoan nahi duena.

[4] Kontra daudenek diote bozkatzera behartzea diktadura bat dela eta jendeari askatasuna kentzen diola.

[5] Baina nik pentsatzen dut parte-hartzea demokraziaren funtsezko balio bat dela eta defendatu egin behar dela.

[6] Argudio hauengatik guztiengatik ondorioztatu dut botoak derrigorrezkoa izan beharko lukeela, gainera horrela gazteen abstentzioa amaituko litzatekeelako, [7] eta hemen iaz ikusi genuen horrek nora eramaten duen.

Zer gertatzen zaion, eta zer egin gauza bakoitzarekin. Zazpi huts, eta bat ere ez da ortografiakoa.

  1. Sarrerak ez du gaia azaltzen, eta jarrera ez da busti. «Asko eztabaidatzen den gai bat» esateak ez du esaten zer den derrigorrezko botoa, ezta non dagoen ere, eta «kasuaren araberakoa da, baina nik uste dut nahiko positiboa izango litzatekeela» ez da ñabardura bat: ez aukeratzea da. Konpondu honela: definitu esaldi batean zer esan nahi duen hemen «derrigorrezkoak» —isuna?, hautetsontzira joan beharra besterik ez?— eta adierazi zure jarrera norbaitek kontra egin ahal izateko moduan.
  2. Ez dago frogarik: frogaren itxura duen formula bat dago. «Frogatuta dago» esatea, nork eta non frogatu duen esan gabe, autoritatea falta duen autoritate-argudio bat da (§59). Konpondu honela: aipatu herrialdea, datua eta nondik ateratzen duzun; eta ezin baduzu, kendu «frogatuta dago» eta geratu benetan defendatzen duzunarekin.
  3. Bigarren argudioa lehena da berriro. «Jende gehiagok parte hartzen du, beraz adierazgarriagoa da» eta «mundu guztiak bozkatzen badu, emaitzek hobeto islatzen dute gizartea» ideia bera dira beste hitz batzuekin, eta horregatik erortzen dira batera. Konpondu honela: bilatu beste familia bateko argudio bat —moral bat, praktiko bat, historiko bat— eta egiaztatu zutik irauten duela lehena eroriko balitz ere.
  4. Kontrako argudioa galtzeko marraztuta dago. Inork ez du defendatzen ez bozkatzeagatik isuna jartzea diktadura denik. Benetako argudioa finagoa da, eta dezente zailagoa: bozkatzeko eskubidea defendatzen duenak ez bozkatzeko eskubidea ere defendatzen du, abstenitzea zerbait esateko modu bat baita. Bertsio trauskila gezurtatzeak badu izena (§59). Konpondu honela: idatzi kontrako argudioa bere bertsiorik sendoenean, zuri erantzutea kostako litzaizukeen horretan.
  5. Hori ez da kontra-argudio bat: jarrera errepikatua da. «Baina nik pentsatzen dut parte-hartzea funtsezkoa dela» esateak ez du esaten aurrekoak zertan huts egiten duen; lehendik zenioena esaten du berriro, eta ozenago. Konpondu honela: kontra-argudio batek kontrako argudioaren pieza jakin bati erasotzen dio —datuari, puntu batetik hurrengorako urratsari edo ondorioaren irismenari—. Aukeratu zeini, eta esan.
  6. Ondorioak argudio berri bat sartzen du. Gazteen abstentzioa ez da aurretik inon agertu; beraz, azken lerroan sartzen da, frogarik gabe eta inork eztabaidatzeko aukerarik izan gabe. Konpondu honela: argudioa ona bada, igo gorputzera eta landu; ez bada, kendu. Ondorioak jaso egiten du, ez gehitu.
  7. Zuk bakarrik dakizun zerbait jakintzat ematen du. «Hemen iaz ikusi genuen nora eramaten duen» esaldiak klase horretan egon zenarekin funtzionatzen du, eta beste inorekin ez. Konpondu honela: kontatu osorik, edo ez kontatu. Eta huts hau ez da deskuidu tentel bat, zazpietatik ikusten zailena baizik, ikusteko dakizuna ahaztu beharko zenukeelako. Izen propioa du, eta hurrengo atalaren gaia da.

§22 · Ezagutzaren madarikazioa

1990ean, Stanfordeko Unibertsitatean, Elizabeth Newtonek klasean hamar minututan errepika daitekeen esperimentu bat egin zuen. Berrogei bikote osatu zituen: pertsona batek abesti ezagun baten erritmoa jotzen zuen hatzarekin mahai gainean, eta besteak, bizkarrez eserita, zein zen asmatu behar zuen. Abesti bakoitzaren ondoren, jo berri zuenari galdetzen zion zer probabilitate zegoen bikotekideak asmatu izateko. Erantzunen batezbestekoa % 50 izan zen. Ehun eta hogei abestitik hiru asmatu ziren, % 2,5. Eta kontua errematatzen duen datua: estimaziorik baxuena % 10ekoa izan zen; beraz, errealitatea ezkorrenak aurreikusitakoaren azpitik ere geratu zen.

Azalpena xumea da, eta deserosoa. Jotzen duenak ez ditu kolpeak entzuten: abesti osoa entzuten du, bere letra eta instrumentuekin, buruaren barruan jotzen, hatzak konpasa markatzen duen bitartean. Entzuten duenak hots lehor batzuk entzuten ditu. Jotzen duenak ezin dio utzi dakiena entzuteari, eta horregatik ezinezkoa iruditzen zaio besteak ere ez entzutea.

Urtebete lehenago, hiru ekonomialarik —Colin Camerer, George Loewenstein eta Martin Weber— izena jarria zioten horri: ezagutzaren madarikazioa10. Dirua tartean zela neurtu zuten, eta espero baino zerbait okerragoa aurkitu zuten: asmatzeagatik ordaintzeak ez du zuzentzen, eta jendeari zertan huts egin duen esateak, ezta ere. Haien formulazioa da hemen interesatzen zaizuna: madarikazioak zeure trebezia benetan dena baino partekatuagoa irudiarazten dizu.

Non ukitzen zaituen zuri. Disertazio bat idazten duzunean, gaia ikasi berri duzu; beraz, abestia barruan daramazu. Zure irakurleari faltarik handiena egiten dion urratsa, hain zuzen ere, zuri jada urrats iruditzen ez zaizuna da, duela hiru egunetik argi daukazulako; eta asteartean ikasi zenuen hitza ostegunean erabiltzen duzu betikoa balitz bezala. Lehengo adibidearen zazpigarren hutsa ez zen deskuidua: hau zen.

Biharamuneko berrikuspena. Alborapen baten kontra ez du balio kontuz ibiltzea proposatzeak, alborapena hori ez nabaritzean baitatza, hain zuzen. Prozedura bat behar da, eta hau dagoeneko idatzitako testuaren gainean aplikatzen da, ahal dela biharamunean.

  1. Azpimarratu jakintzat eman duzun termino tekniko bakoitza eta datu bakoitza. Banan-banan, galdetu zeure buruari ea zuk bazenekien duela hilabete. Ez zenekiena, azaldu.
  2. Bilatu «bistan denez», «argi dago», «nabarmena denez» eta «mundu guztiak dakien bezala». Marratu hitza eta begiratu zer geratzen den: geratzen dena bere kabuz sostengatzen ez bada, hor argudio bat falta zen, eta hitza hura estaltzen ari zen.
  3. Irakurri zure sarrera eta zure ondorioa segidan, erdiko guztia saltatuta. Oraindik konbentzitzen bazaituzte, mesfidatu: baliteke zure buruko abestia egotea zu konbentzitzen, eta ez idatzita dagoena.
  4. Eman zure klasera joaten ez den norbaiti. Ez eskatu bere iritzia: eskatu konta diezazula zer defendatzen duzun eta zergatik. Itzultzen jakingo ez dizuna da, hain zuzen, idaztera iritsi ez zinena.

Laugarren urratsa Newtonen esperimentua da alderantziz jarrita, zure disertazioa kolpetxoen paperean dela. Lauetatik faltsutu ezin duzun bakarra ere bada.

§23 · Bertrand Russellen hamar agindu filosofikoak

Bertrand Russell (1872-1970) XX. mendeko filosofo, pentsalari eta aktibista eragin handienetako bat izan zen. Geroago bere autobiografian jaso zuen 1951ko artikulu batean, irakasle gisa zuen eginkizunaz gogoeta eginez, bizitzan gidari izateko printzipioen dekalogo hau utzi zigun11.

Agindu hauek irakas-funtzioa baino askoz harago doaz; guztiak aplika ditzakegu filosofatzean. Hemen jartzen ditut, hain zuzen ere, oso ondo laburbiltzen dutelako Filosofia onaren izaera arrazionala, zintzoa eta iraunkortasunik gabea. Gainera, egia eta argudiaketa defendatzen ditu, berreskuratu beharreko irizpideak egia-ostearen, fake news direlakoen eta gure grinarik baxuenei dei egiten dieten diskurtso identitario eta esentzialisten garaian.

  1. Ez egon erabat ziur ezertaz.
  2. Ez pentsatu merezi duenik frogak ezkutatuz aurrera egitea, frogak azkenean argitara ateratzen baitira.
  3. Ez saiatu inoiz pentsamendua adoregabetzen, lortu egingo baituzu.
  4. Oposizioa aurkitzen duzunean, zure senarrarengandik edo seme-alabengandik badator ere, saiatu argudioekin gainditzen eta ez autoritatearekin, autoritatearen mendeko garaipena irreala eta ilusiozkoa baita.
  5. Ez izan errespeturik inoren autoritatearekiko, beti aurkitzen baitira kontrako autoritateak.
  6. Ez erabili boterea kaltegarri iruditzen zaizkizun iritziak ezabatzeko, hala egiten baduzu, haiek ezabatuko baitzaituzte zu.
  7. Ez izan beldurrik zure iritzietan eszentrikoa izateko, gaur onartua den iritzi oro eszentrikoa izan baitzen noizbait.
  8. Aurkitu plazer handiagoa desadostasun adimentsuan adostasun pasiboan baino; izan ere, adimena behar bezala balioesten baduzu, hark honek baino adostasun sakonagoa baitakar.
  9. Izan zorrozki egiazale, egia deserosoa bada ere, deserosoagoa baita hura ezkutatzen saiatzen zarenean.
  10. Ez izan inbidiarik ergelen paradisuan bizi direnen zoriontasunaz, ergel batek bakarrik sinetsiko baitu hori zoriontasuna dela.

Agintzen ez duten hamar aginduak. Erreparatu al diozu formari? Ateo militante batek dekalogo bat idazten du, eta Exodoaren erara idazten du: ez egon, ez pentsatu, ez saiatu inoiz. Txantxak badu mamia. Irakurri berriro lehena: ezertaz erabat ziur egon behar ez baduzu, ezin dituzu beste bederatziak agindu bat obeditzen den bezala obeditu, eztabaidatu gabe obeditzea ziur egoteko modu bat baita. Aztertu baino ezin dituzu egin.

Bederatzi arrazoi, eta bat falta. Itzuli zerrendara, arrazoia sartzen duen «bait-» partikulari bakarrik erreparatuz. Hamarretik bederatzik daramate: ez ezkutatu frogak, argitara aterako baitira; ez errespetatu besteren autoritatea, beti egongo baita kontrako beste bat; ez izan inbidiarik ergelen paradisuan bizi denaz, ergel batek bakarrik deitzen baitio horri zoriontasun. Bere arrazoia ematen duen agindua jada ez da agindu bat: inperatibo-formako argudio bat da, eta argudio bat eztabaidatu egiten da. Arrazoirik ematen ez duen bakarra lehena da, hain zuzen ere besteak gobernatzen dituena.

Non ukitzen duen ikasi berri duzunak. Agindu hauetako lau, ia hitzez hitz, disertazioaren arauak dira. Bigarrenak traba egiten dizun froga ezkutatzea debekatzen dizu. Laugarrenak argudioz irabaztea eskatzen du, ez autoritatez; haren ifrentzuak izen teknikoa du, eta aurrerago ikusiko duzu (§59). Zortzigarrena, desadostasun adimentsuarena, kontrako argudioak zeureak bezainbesteko ahaleginaz idaztean egiten duzuna da, eta ez erraz eraisteko moduko bertsio barregarri bat. Eta bederatzigarrena zintzotasunaren printzipioa da, beste aho batek esana eta hitz estuago batekin: Russellek ez dizu zintzo izateko eskatzen, egiazale izateko eskatzen dizu, eta hori beste eskakizun bat da, deserosoagoa.

Eta non egiten duen kirrinka. Bosgarrenak besteren autoritatearekiko errespeturik ez izateko eskatzen dizu. Ez al dago hori disertazioaren kontra, non argudio bakoitzak datuetan, estatistiketan edo iturrietan bermatuta joan behar duen? Ez du esaten dirudiena: Russellek ez du defendatzen autoritateek balio ez dutenik, erabakitzen ez dutela baizik. Adibidezko disertazioak bere oin-oharrean aitortzen du: Aldarrikapen Unibertsalaren 3. artikulua aipatzea autoritate-argudio bat da. Autoritateak froga ematen dizu; froga hori argudio bihurtzen duen arrazoia zuk jartzen duzu.

Lana. Bi galdera ulermenekoak, bi analisikoak eta bi dekalogoa beste toki batera eraman eta bustitzeko.

  1. Lehen agindua da arrazoirik ematen ez duen bakarra. Idatzi zuk: zergatik ez zenuke erabat ziur egon behar ezertaz? Bi esaldi, eta bigarrenak ez dezala lehena errepikatu.
  2. Seigarrenak eta zazpigarrenak, biek iritzi deserosoez hitz egiten dute, baina ez zaizkio pertsona berari zuzentzen. Zeini hitz egiten dio bakoitzak, boterea duenari ala iritzi arraroa duenari? Azaldu zer aldatzen den.
  3. Bigarrenak frogak ezkutatzea debekatzen dizu, baina haren arrazoia argitara aterako direla da, ez gaizki dagoela. Formulatu zuk arrazoi moral bat, eta erabaki bietatik zeinek irauten duen inor inoiz enteratuko ez bada.
  4. Laugarrenak etxeko adibide bat aukeratzen du —senarra, seme-alabak—, epaitegi bat edo parlamentu bat aukera zezakeenean. Zer irabazten du eszenatoki-aldaketa horrekin? Pentsatu zein autoritate kostatzen den gehien autoritate gisa aitortzea.
  5. Printzipio hauek egia-ostearen garaian berreskuratu beharreko irizpide gisa aurkezten dira hemen (§51). Aukeratu gaur egun sare sozial batean betetzea gehien kostatzen dena, eta defendatu zure aukera zuk zeuk ikusitako adibide batekin.
  6. Idatzi hamaikagarren agindua. Bi baldintza: ikasturte honetako lanerako balio diezazula, eta bere «bait-» edo «-lako» eraman dezala. Gero eman soberan dagoela defendatzen duen norbaiti, eta erantzun hark erantzuten dizunari.

Espero dezagun, ikasturteak aurrera egin ahala, argitzen joatea zertan datzan Filosofia. Baina, bizitzako gauza guztiak bezala, haren azterketari denbora eta ahalegina eskaini arte ilunpetan egongo gara12. || Egiletza: Mafalda, Quinorena (Joaquín Salvador Lavado Tejón, 1932-2020). Ediciones de la Flor; eskubideak gaur egun Penguin Random Houserenak. Irakaskuntza-helburuetarako aipu-eskubidearen babesean erreproduzitua, TRLPIren 32.1 art.

Ikasi duzu galdera filosofiko bat ezagutzen, argudio bat okurrentzia batetik bereizten eta zutik irauten duen disertazio bat idazten. Errepara iezaiozu orain ikasi ez duzunari: hiru gauza horietako batek ere ez dizu esaten zer erantzun. Zertarako balio du inolako erantzunik bermatzen ez duen metodo batek? Pentsatu ondo «ezertarako ez» erantzun aurretik, horixe beharko baituzu, hain zuzen, galdera zer zaren zu denean eta erantzun nabaria urak hartzen hasten denean.

Itzuli orain unitatea ireki zuen tranbiaren palankara, eta erantzun berriro. Eskatzen dizudana ez da erantzuna aldatzea, baizik eta azpian arrazoia idaztea —zure amaren kasurako ere balio duen bat—, eta begiratzea ea esku berera eramaten zaituen oraindik.

Honekin badituzu jada tresnak, eta badakizu zertarako balio duten. Hasi erabiltzen unitatea ixten duen irakurgaian; han, ikasgai hau sortu zuten bi filosofoek zuk hura ireki zenuen galderari erantzuten diote: Sokratesek han dio filosofatzea zenbat ez dakizun argitzea dela, eta bizia kostatu zitzaion; Aristotelesek, harritzetik hasten dela, eta plazer bat deskribatzen duenak bezala kontatzen du.

  1. Zintzoak izanik, gaia, arazoa edo egoera zeure irakasleok planteatuko dizugu.↩︎

  2. «Halako gauzaren alde nago zirkunstantzia hauetan eta haietan, baina kontra egongo nintzateke beste zirkunstantzia hauetan» aukera guztiz zentzuzkoa da. Jarrera binarioa hartzeko moduko gaiak proposatzen saiatuko gara. Ikasturte honetako disertazioen laburtasunak jarrera argiagoa hartzen lagunduko du.↩︎

  3. Adibidez: «heriotza-zigorraren alde/kontra nago».↩︎

  4. Horrek bi paragrafora garamatza argudioa eta bere frogak paragrafo berean mantenduz gero, edo lau paragrafora bereizten baditugu, kontuan izanda bi argudio eskatuko dizkizugula.↩︎

  5. Autoritate-argudiotzat har dezakegu hau, horrela adierazita halakoa baita. Hala ere, disertazio filosofikoa batxilergoko ariketa gisa hartuta, ez dagokio giza eskubideen justifikazioa hemen eta orain egitea.↩︎

  6. Hau bigarren argudio bat izan liteke.↩︎

  7. Kontuz proportzio honek dioenarekin eta ez dioenarekin: ez da epaitegien errore-tasa, exoneratuak eta exekutatuak ez baitira pertsona berak. Kontsumatutako exekuzio bakoitzeko zenbat heriotza-kondena deuseztatu ziren esaten du, eta hori ez da gutxi. Equal Justice Initiativek Death Penalty Information Centeretik hartzen ditu bi kontaketak.↩︎

  8. Death Penalty Information Center, «Murder Rate of Death Penalty States Compared to Non-Death Penalty States», FBIren datuen gainean; seriea 1990etik 2019ra doa. Eta ñabardurak garrantzia du: AEBetako Ikerketa Kontseilu Nazionalak disuasioari buruzko hogeita hamar urteko azterlanak berrikusi zituen 2012an, eta ondorioztatu zuen batek ere ez duela auzia erabakitzeko biderik ematen, ez alde eta ez kontra, batek ere ez baitu heriotza-zigorra benetako alternatibarekin alderatzen, hau da, biziarteko kartzela-zigorrarekin.↩︎

  9. Ez dugu argudio, froga edo informazio berririk gehitu behar ondorioan, baina gehienezko zigor alternatiboari egindako aipamen hau ez da halakoa; hain zuzen ere, alternatiba bat da, heriotza-zigorra ukatu baitut.↩︎

  10. Newton, E. L. (1990). The Rocky Road from Actions to Intentions. Doktore-tesia, Stanfordeko Unibertsitatea; lehen azterlana. Camerer, C., Loewenstein, G. eta Weber, M. (1989). «The Curse of Knowledge in Economic Settings: An Experimental Analysis». Journal of Political Economy, 97(5), 1232-1254; izena Robin Hogarthek iradoki zien. Esperimentu hartan alborapena erdira murriztu zuen gauza bakarra merkatu batean lehiatzea izan zen.↩︎

  11. Lehen aldiz «The Best Answer to Fanaticism: Liberalism» artikuluan agertu zen, The New York Times Magazine, 1951ko abenduaren 16a, 42. or.; han, Russellek dio dekalogo hau ez datorrela zaharra ordezkatzera, osatzera baizik; gero bere autobiografiaren hirugarren liburukian jaso zen, 1969an argitaratua. Irakurtzen ari zaren euskarazko bertsioa Clauderen itzulpena da, ingelesezko jatorrizko horretatik.↩︎

  12. Eta orain aztertu bineta. Mafaldak oinarrizkoa dirudien galdera bat egiten du —«zer da filosofia, aita?»—, eta aitak liburuetan hondoratuta amaitzen du eguna, erantzuten jakin gabe. Hor dago txistea eta hor dago ikasgaia: badira formulatzen errazak eta erantzuten zailak diren galderak, eta desproportzio hori da galdera filosofiko baten marka. Tirak ez du gaia irudiztatzen, argudiatu egiten du.↩︎