11. gaia · Identitate pertsonala
Ez zara zu hilkorra, gorputz hau baizik; eta ez zara zu zure itxura horrek erakusten duen hura: bakoitzaren gogamena da bakoitza, eta ez hatzez seinala daitekeen irudi hori.
—Zizeron, De re publica (Errepublikaz), VI, 26 («Eszipionen ametsa») · Clauderen itzulpena, latinetik
Dena betatxuka gara eta hain egitura moldagabe eta ezberdinekoa, non puska bakoitzak, aldi bakoitzak, bere jokoa egiten baitu. Eta gugandik guhaurengana hainbeste ezberdintasun aurkitzen da nola gugandik beste batengana.
—Michel de Montaigne, Entseiuak, II, 1 (1580) · Gil Beraren itzulpena (Klasikoak, 1993)
Eztabaidatuak ditugu dagoeneko gizaki egiten gaituzten faktoreetako asko: eboluzioa eta biologia, sozializazioa eta ikaskuntza, eta gizaki izatearen esperientziaren ezaugarri subjektibo batzuk. Baina Filosofiak planteamendu erradikalak egiten ditu, eta beste zergatik bat galdetzen du beti, galdera gehiagorentzat lekurik ez dagoela dirudienean ere. Goazen hara.
Zaren bezalakoa izanda ere, eta zure ezaugarriak nonahitik datozela ere, «zer naiz?», «noiz hasi nintzen izaten?», «zer gertatuko zait hiltzean?» galderak pertsona izate hutsagatik sortzen zaizkigu. Hemen ohi bezainbat galdera egingo dizkiot neure buruari, baina erantzun are gutxiago emango dizkizut: zuri uzten dizut hausnartzeko lana. Ez baztertu zure erantzunek galdera berriak zabaltzea. Identitate pertsonalaren arazoa da, eta hainbat dimentsio ditu.
§44 · Nor naiz: karakterizazioa eta pertsona izatea
Karakterizazioa. Adin bat, sexu bat eta genero bat izateagatik definitzen dut neure burua, eta definitzen naute; etnia batekoa, nazio batekoa, herri batekoa izateagatik; altua edo baxua izateagatik; lanbide batean aritzeagatik edo ikasten egoteagatik. Horrek guztiak ni izatea egiten nau, konbinazio bakar batean, gogoeta filosofikoak gorabehera. Ezaugarri biologiko, sozial eta psikologikoak dira, beste pertsona askorekin partekatzen ditugunak —haiek ere ikasle, emakume edo 1,62 m-ko—, baina horrek ez du esan nahi berdin bizi ditugunik: gauza bera al da emakume izatea zuretzat eta beste batentzat? Egoera berberen bizipen subjektiboa oso bestelakoa izan daiteke.
Ezaugarri horiek, gainera, kontingenteak eta aldi baterakoak dira: gizonezko jaio nintzen bezala emakumezko jaio nintekeen, eta 1979an jaio nintzen bezala 1517an jaio nintekeen, edo ez jaio; eta egunen batean, gaur naizen gauza guztiak eta bakoitza izateari utziko diot. Are gehiago: ez ditugun ezaugarriak ere bizi ditzakegu. Napoleon naizela sinets dezaket izan gabe, eta horrek eragina izango du nire autohautematean eta nire jokabidean —baina, enperadore gisa aginduka bazabiltza, ez harritu barreak zein haserre ederrak biltzeaz—. Horren guztiaren argitan, «nor naiz?» galdera filosofikoki bizirik dago oraindik: zer ezaugarrik dute pisu handiagoa?, nola interpretatzen eta txertatzen ditut?
Pertsona izan ala ez izan. Ezaugarri batzuekin zein besteekin, argi duguna da pertsonak garela. Baina noiztik? Enbrioiaren edo fetuaren garapenaren zein unetan hartzen dugu norbait pertsonatzat? Eta noiz uzten diogu pertsona izateari: ahalmen kognitiboak galtzen baditugu edo koman sartzen bagara, pertsona izaten jarraitzen al dugu? Zer beharko luke txinpantze batek guk pertsonatzat hartzeko? Eta robot batek? Adimen artifiziala giza adimena gainditzera —edo kontzientzia izatera— iritsiko ote den eztabaidak historian lehen aldiz galdetzera garamatza ea makina adimendunik sor dezakegun. Eta, bide batez: zure gorputzak hamarnaka bilioi mikroorganismo ditu, eta osatzen zaituzten giza zelulak gutxiago dira kopuruz ez-gizazkoak baino. Ez al dizu horrek berriz pentsarazten nor —eta nola— zaren?
§45 · Niaren batasuna eta iraunkortasuna
Iraupena. Duela hamar urteko nire nia gaurko nia bera al da? Erraza da egun batetik bestera irauten dugula baieztatzea; baina gogoan al duzu urtebeterekin zinena izatearen kontzientzia?, baiezta al dezakezu haurtxo hura eta zu pertsona bera zaretela? Zure bizitza mentala erabat bestelakoa izateaz gain —hizkuntzak ikasi dituzu, esperientziak bizi izan dituzu, heldu egin zara—, zure gorputzeko zelula ia guztiak aldatu egin dira. Zu izaten jarraitzen al duzu? Eta gutako zerbaitek biziraungo al dio heriotzari? Eragin handiko filosofoek —Platonek (427-347 o.a.a.) edo Descartesek (1596-1650), esaterako— eta erlijio askok baietz zioten: printzipio immaterial batek ere osatzen gaituela, arimak, hiltzen ez denak (§31). Ez-izateari diogun beldurra ote da hori sinestera bultzatzen gaituena, ala bada hala adierazten duen zerbait gehiago?
Ebidentzia. Nola dakigu hori guztia? Nola jakin dezaket ziurtasunez atzokoaren bera naizela? Oroimenaren jarraitasunera jotzen dugu —gogoan dut atzo oheratu nintzela eta gaur esnatu naizela— eta ispilura, han oraindik atzoko nire niaren antza baitut. Baina identitatearen hari gidaria oroimena da: istripu batek amnesia larri bat eragingo balizu, zutaz eta zure historiaz oroitzapenik gabe utziko zintuzkeena, zu izaten jarraituko al zenuke? Eta ikusia dugu oroimena ez dela gure bizipenen erregistro objektibo bat (§41): fida al gaitezke hartaz, gure identitatea eta haren iraupena baieztatzeko?
Arazo sinkronikoa. Banan-banako harremana al dago gorputzen eta pertsonen artean? Hau idazten ari naizela, zortzi mila milioi pertsona bizidun baino gehiago daude, eta kopurua segundoro aldatzen da —4,3 inguru jaiotzen dira eta 1,8 hiltzen segundoko—. Baina, aldi berean, ebakuntzaz edo istripuz garuneko hemisferioak bereizten zaizkien pertsonek bi nortasun gara ditzakete, eta badira identitate anizkoitzaren nahasmendu-kasuak. Bakartzat kontatzen al ditugu?1
Ontologia pertsonala. Gogo-propietate multzo batekin identifikatu ohi dugu geure burua —autokontzientzia, oroitzapenak, nortasuna—, baina ba al gara zerbait gehiago, materia eta propietate horiek sortzen dituen materia horren jarduera baino? Zein dira gure gorputzaren mugak? Inguratzen gaituen azalean amaitzen al gara?
Oroimenaren irizpidea. Honaino, galderak. Eta erantzunak? Hiru mende daramatzate eztabaidan, eta lehena John Lockerena da (1632-1704), kapitulu oso bat eskaini baitzion bere Giza adimenari buruzko entseiuan. Haren jokaldiak nahastu ohi ditugun hiru gauza bereizten ditu: egiten zaituen substantzia, gizakia —organismo bizia, animalia— eta pertsona, berak honela definitua: «izaki pentsatzaile eta adimenduna, arrazoitzeko eta hausnartzeko gai dena eta bere burua berberatzat har dezakeena». Eta pertsona bat eta bera egiten duena ez da materia, ez arima, kontzientzia baizik: haur haren bera zara, zehazki, zure kontzientzia atzerantz iristen den lekuraino. Bihar printze baten kontzientzia zapatari baten gorputzean esnatuko balitz, esnatzen dena printzea da, amak ezagutzen ez badu ere. Eta Locke ez zebilen igarkizun bila: «pertsona», harentzat, termino forentsea da, auzitegikoa, egindakoa nori egotzi behar zaion erabakitzen duena2.
Reiden ofiziala. Aski al da, orduan, gogoratzea? Thomas Reidek (1710-1796) eztabaida honetako kontraadibiderik onena idatzi zuen Lockeren aurka. Imajinatu haur bat, baratze batean fruta lapurtzeagatik zigorkatzen dutena. Urte batzuk geroago, mutil hura ofizial gazte bat da, bere lehen batailan etsaiari bandera bat kentzen diona, eta ederki gogoratzen ditu zigorkadak. Eta askoz geroago, general zahar bat da, harrotasunez oroitzen duena bandera, baina erabat ahaztu duena baratzea. Lockeren irizpidearekin, ofiziala haurra da, eta generala ofiziala da; baina generala ez da haurra. Eta hori ezin da izan: identitatea erlazio iragankorra da —A B bada eta B C bada, orduan A C da—, eta hemen ez da hala. Reidek kontrako ondorioa ateratzen du: oroimenak ez du zure identitatea eratzen; erakutsi besterik ez dizu egiten3.
Jarraitasun psikologikoa. Lockeren oinordekoek ez zuten irizpidea zakarretara bota: konpondu egin zuten. Ez da beharrezkoa generalak baratzea gogoratzea; aski da kate bat egotea, kate-begi gainjarriz osatua —generalak ofiziala gogoratzen du, ofizialak haurra—, hirurak bizitza bakar batean harilkatuta egon daitezen. Eta oroitzapenei zure iraganera lotzen zaituzten gainerako loturak gehitzen zaizkie: gordetzen dituzun sinesmenak, betetzen dituzun asmoak, arrastaka daramatzazun izaera-ezaugarriak. Horri jarraitasun psikologikoa esaten zaio, eta gaur egun jarrera nagusia da: zuk irauten duzu, zure bizitza mentala oinordetzan hartuko duen norbait dagoen bitartean4.
Teseoren ontzia. Konponketak badu prezio bat, eta hobeto ikusten da ontzi batean pertsona batean baino. Plutarkok (o.a. 46 inguru - o.a. 120 inguru) kontatzen du atenastarrek mendeetan gorde zutela Teseo Kretatik itzuli zeneko ontzia, eta usteltzen ziren oholak berriekin ordezkatuz joan zirela, jatorrizkoetatik bat ere geratu ez zen arte; ontzia ospetsu bihurtu zen filosofoen artean, «batzuek bera izaten jarraitzen zuela esanez, eta besteek ezetz». Erantsi orain gaur egun eztabaidatzen den bira berria: norbait ohol zaharrak gordez joan bada eta haiekin bigarren ontzi bat muntatzen badu, bietako zein da Teseorena? Bi hautagai dituzu eta identitate bakarra, eta ez dago hura banatzeko modurik5. Eta gogoratu zure zelula ia guztiak aldatu direla.
Fisioa. Ontzia itzultzen da, pertsona eginda, unitatea ireki zuen kasuan: bereizitako bi hemisferioak, zu zarela zin eginez esnatzen diren bi gorputzak. Begiratu orain jarraitasun psikologikoa eskuan duzula, horrexek eztandarazten baitu kasua: zu izateko zure bizitza mentala oinordetzan hartzea aski bada, biak zara; eta bi pertsona ez dira bat. Han ikusi zenuen zenbat kostatzen den «biak» esatea eta zenbat «bat ere ez» esatea. Geratzen da irtenbide bat gehiago, eta arraroena da: lehiarik ez izatea exijitzea; hala, bizirik atera dena zu izango da soilik bestea esnatzera iristen ez bada, eta orduan zure erdiaren heriotzak salbatzen zaitu. Derek Parfitek (1942-2017) nahiago izan zuen galdera bera susmopean jarri: agian, benetan axola dizuna —norbaitek zure bizitza gogoratzea, zure proiektuak betetzea, zuk maite duzuna maitatzea— bietan gordetzen da, nahiz eta identitatea batean ere ez gorde6.
Eta bada joko-taula osoa arbuiatzen duen erantzun bat: zu ez zarela kontzientzia bat, animalia bat baizik, diona, eta organismoak dirauen bitartean zuk dirauzula —izan zinen haurtxoak ez zuen ezer gogoratzen, eta zu zen—7. Zein da zuzena? Ez dizut esango: eztabaidak zabalik dirau, eta irtenbide bakoitza, ebidentea iruditzen zitzaigun zerbaitekin ordaintzen da.
Nor zaren erantzuten jakinda iritsi zinen: izen bat, familia bat, izaera bat. Orain eboluzioa, kultura eta oroimena dituzu pieza bakoitza nondik datorren azaltzen, eta hiruretako batek ere ez dizu itzultzen hasi zinen ziurtasuna. Eta ni horrek gauza bat izendatuko ez balu, eroso zaigun hizketa-ohitura bat baizik? Ez bota zalantza hori: horixe jarriko duzu jokoan, zer ezagut dezakezun eta zer eskubiderekin galdetzen duzunean.
Itzuli orain unitatea irekitzean esnatu ziren biengana, eta erantzun berriro bietako zein zaren. Gauza bera erantzungo al zenuke, ala, batez ere, zergatik ez dakizun hobeto esaten ikasi duzu?
Hasi zalantza hori erabiltzen unitatea ixten duen irakurgaian: Picok han dio ez dugula izaera finkorik, eta Darwinek, geurea gorputzean idatzita daramagula.
Sinkronikoak zera esan nahi du: zerbait «une berean gertatzen da»; diakronikoa, berriz, une ezberdinetan gertatzen dena da: telefono-dei bat sinkronikoa da; mezu elektroniko bat, asinkronoa.↩︎
Locke, J. (1694). Ensayo sobre el entendimiento humano, II, xxvii, «De la identidad y la diversidad», capítulo añadido en la segunda edición. Pertsonaren definizioa Gabikagojeaskoaren itzulpenetik dator (Klasikoak, 1999). Hemen jarraitzen den irakurketa: Gordon-Roth, J. (2025). Locke on Personal Identity. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2025 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2025/entries/locke-personal-identity/↩︎
Kasua hemen dago: Reid, T. (1785). Ensayos sobre las facultades intelectuales del hombre, III, 6. Lehenago, Joseph Butlerrek zerbait are deserosoagoa objektatu zuen: zerbait egin izana benetan gogoratzeak aurresuposatzen du zuk egin zenuela; beraz, kontzientziak ezin du identitatea oinarritu, aldez aurretik emantzat jo gabe. Nichols, R. eta Yaffe, G. (2023). Thomas Reid. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2023 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/reid/↩︎
Olson, E. T. (2024). Personal Identity. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2024/entries/identity-personal/↩︎
Plutarco, Vida de Teseo, 23, 1. Gordetako oholen eta bigarren ontziaren bertsioa da arazoaren ohiko planteamendua: Gallois, A. eta Kurtsal, I. (2026). Identity Over Time. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/spr2026/entries/identity-time/↩︎
Hiru irtenbideak: Olson (2023), lehen aipatua. Bizirautean axola duena identitatea ez delako tesia honena da: Parfit, D. (1984). Reasons and Persons, tercera parte.↩︎
Jarrera horri animalismoa esaten zaio —hemen ez du zerikusirik animalien eskubideen aldeko animalismoarekin—; haren defendatzaile nagusia aipatutako sarreraren egilea da: Olson, E. T. (1997). The Human Animal: Personal Identity Without Psychology. Oxford University Press.↩︎