Irakurgaia · Pico eta Darwin

Fitxa. Giovanni Pico della Mirandolak (1463-1494) hogeita hiru urte zituela idatzi zuen Erroman bere bederatziehun tesiren gaineko eztabaida publiko bat irekitzeko asmoz prestatutako hitzaldia; tesiok irakurtzera iritsi zen autoritate guztietatik bildu zituen. Eztabaida ez zen egin, eta hitzaldia ez zen inoiz ahoskatu1. Han jokoan dagoena gizakiak gauzen ordenan duen lekua da, eta Picok erantzuten du ez duela batere: leku propiorik ez izatea da haren duintasuna. Ia lau mende geroago, Charles Darwinek (1809-1882) galdera berari natura-historiaren tresnekin erantzunez ixten zuen The Descent of Man —Gizakiaren jatorria, 1871—: gizakiak badu leku bat, animalia batena besteen artean, eta gorputzean idatzita darama. Ondoren datozen bi testuak pultsu beraren bi amaierak dira, eta pultsu hori da unitatea hasi zenetik irakurtzen ari zarena (§25).

Itzulpena. Biak Clauderenak dira, jatorrizkotik zuzenean eginak: Picorena, latinetik; Darwinena, ingelesetik. Ez batak ez besteak ez du euskarazko bertsio argitaraturik. Bata ere ez da beste itzulpen baten gainean egin, eta biak liburuko gainerakoaren lizentzia berarekin argitaratzen dira. Darwinentzat bazen erreferentziazko bertsio moderno bat gaztelaniaz —Joandomènec Rosek Críticarentzat egina, 2009—, baina babestuta jarraitzen du; eta jabari publikoko gaztelaniazko tradizioak ez zuen balio, obraren itzulpen espainiarrei buruzko azterketak erakusten baitu jabari publikoko gisa dabiltzan ia guztiak 1876ko bertsio laburtu baten kopiak direla2. Ingelesetik itzultzea zen bide garbia, duela mende bat baino gehiagotik baitago jabari publikoan. Darwinenean, gainera, jatorrizkoaren periodo luzeak zatitu egin dira, errematatu aurretik sei osagarri ere kateatzen baitituzte: liburua ixten duen esaldiak hirurogeita hamar hitz ditu, eta arnasa bakarra. Ez da ideiarik kendu, ez erantsi; XIX. mendeko arnasa kendu da, huraxe baita hemen traba egiten duen bakarra. Picoren latinean, Jainkoa batzuetan maiestatezko pluralean mintzo da bere buruaz, eta besteetan singularrean; hemen beti singularrean mintzo da, bi ahots daudela eman ez dezan. Kortxeteek […] kendutakoa markatzen dute, bere leku zehatzean.

Jainkoak Adami egindako hitzaldia. Ondoren datorren pasartearen aurretik doanak haraino nola iritsi zen kontatzen du, eta bi datutan laburbiltzen da. Lehena: gizakiari txanda iritsi zitzaionean, mundua bukatuta zegoen jada, eta beteta zegoen, kreatura bakoitza bere lekuan zela eta bere izaera erabakita zuela. Bigarrena: horrexegatik beragatik, Jainkoak ez zeukan hari emateko ezer berezkorik —ez hura fabrikatzeko molderik, ez dohain librerik, ez hura non jarri eserleku hutsik—. Dena zegoen jada banatuta. Eta orduan erabakitzen duena testuaren tesi osoa da: ezer berea izan ez zezakeenak bakoitzarena zen guztitik apur bat izan zezala. Hartu zuen, bada, gizakia, irudi zehaztugabeko obra, munduaren erdian jarri zuen eta honela hitz egin zion.

«Ez nizun eman ez leku jakinik, ez aurpegi propiorik, ez zurea bakarrik zen dohainik, Adam, zuk zeuk desiratzen dituzun lekua, aurpegia eta dohainak zeure nahiaren eta zeure iritziaren arabera izan eta eduki ditzazun. Gainerakoak beren izaerak, jada zehaztuak, lotuta dauzka nik ezarri dizkiedan legeen barruan. Zu ez zaitu inolako mugak hesitzen: zeure izaera zeuk finkatuko duzu, zeure aukeramenez, haren eskuetan jarri baitzaitut. Munduaren erdian kokatu zintudan, handik erosoago begiratu ahal izan diezaiozun han den guztiari. Ez zintudan egin ez zerutar ez lurtar, ez hilkor ez hilezkor, ia zeure buruaren eskultore eta moldatzaile eginda, aske eta askatasun horrekin ohoratua, nahiago duzun forman zizelka dezazun zeure burua. Beheko gauzetara endekatu ahal izango duzu, piztiak baitira; zeure gogoaren erabakiz, gorakoetara birsortu ahal izango zara, jainkozkoak baitira».

—Pico della Mirandola, Oratio de hominis dignitate (1486) · Clauderen itzulpena, latinetik

Darwinen liburuaren amaiera. Hauek dira Gizakiaren jatorriaren azken orrialdeak; haietan Darwinek laburbiltzen du zer frogatu duen eta hortik zer ondorioztatzen den.

Gizakia animalia beheragokoen antz-antzekoa da. Haien antza du enbrioiaren garapenean, eta haien antza du bere egituraren eta osaeraren kontaezin ahala puntutan, bai garrantzirik handiena dutenetan, bai batere ez dutenetan. Organo errudimentarioak gordetzen ditu, eta noizean behin errebertsio anomaloen mende dago. Eztabaidarik onartzen ez duten egitateak dira. […]

Eboluzioaren printzipio handia argi eta sendo zutitzen da egitate horiek beste batzuekin batera aztertzen direnean: talde bereko kideen elkarrekiko kidetasunak, non bizi izan ziren eta non bizi diren, eta zer ordenatan agertzen diren lurraren geruzetan. Basati batek naturaren fenomenoak gauza solte gisa begiratzen ditu, elkarren arteko loturarik gabe. Horrela begiratzearekin konformatzen ez denak ezin du jada sinetsi gizakia aparteko sorkuntza-egintza baten obra denik. Orduan ikasten dugu gizakia lauoineko iletsu eta buztandun batengandik datorrela; hura, seguru asko, zuhaitzetan bizi zen, eta Mundu Zaharrean. […]

Obra honen ondorio nagusia da gizakia beheragoko antolaera-forma batetik datorrela. Askorentzat, hala pentsatzea deitoratzen dut, oso desatsegina gertatuko da. Baina nekez jar daiteke zalantzan barbaroengandik gatozela. […]

Barka dakioke gizakiari harrotasun apur bat sentitzea eskala organikoaren gailurreraino bertaraino igo izanagatik, nahiz eta ez den bere ahaleginez igo. Eta igo izanak, hasieratik hara jarria izan beharrean, etorkizun urrun batean are patu garaiago baten itxaropena eman diezaioke. Baina hemen ez gara itxaropenez eta beldurrez arduratzen, egiaz bakarrik baizik, gure arrazoimenak hura aurkitzen uzten digun tokiraino. Frogak aurkeztu ditut ahal izan dudan ondoen. Eta gauza bat aitortu behar dugu, nire ustez. Gizakiak nolakotasun nobleak ditu. Errukia sentitzen du endekatuenarekiko. Bere onginahia ez die gainerako gizakiei bakarrik hedatzen, baita kreatura bizidun apalenari ere. Haren ia jainkozko adimena eguzki-sistemaren higidurak eta osaera ulertzera iritsi da. Ahalmen goren horiek guztiekin ere, gizakiak oraindik bere gorputz-egituran darama bere jatorri apalaren zigilu ezabaezina.

—Charles Darwin, The Descent of Man (1871), II. liburukia, XXI. kapitulua · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Irakurketarako laguntza. Bi testuetako zazpi esamolde, eztabaidatzen hasi aurretik argi izatea komeni direnak.

Picok esaten ez duena. Ez du esaten gizakiak izaerarik ez duenik, besterik gabe: Jainkoak izaera finkorik eman ez ziola esaten du. Zehaztugabetasuna opari bat da, eta bada nork oparitua. Horrek axola du, tesia gero oparia egiten duenik gabe errepikatu delako —Ortegarengandik XX. mendeko existentzialismora—, eta orduan pisuz aldatzen delako: Picok askatasun bat dauka, emana eta beraz bermatua; irakurle moderno batek, inoren aurrean erantzuten ez duen askatasun bat. Testua eztabaidatzean, erabaki tesi hutsak balio dizun ala markoa behar zuen.

Darwin, bere mendearen seme. «Basatia» eta «barbaroak» hitzekin egingo zenuen estropezu. Ez daude hor gure arduragabekeriaz: Darwinen hitzak dira, eta ez zaio bat ere kentzen deserosotasunagatik. «Barbaroengandik gatoz» horren atzetik zetorren hura irudikatzeko zerabilen adibidea, eta huraxe bai utzi da kanpoan; ez isilean, zer zen esanda baizik3. Haren teoriak gizakiaren eta gainerako animalien arteko muga desegiten du, eta horixe da haren meritu izugarria; baina berak giza herrien artean hierarkia bat mantendu zuen, bere teoriak berak eusten ez diona: denok lauoineko iletsu berarengandik bagatoz, inor ez dago harengandik hurbilago. Hitzok isilean mozteak berari ez dagokion mesede bat egingo lioke. Argudio bikain bat aurreiritzi txar baten ondoan irakurtzea, eta biak bereizten jakitea, egiten ikasten ari zarenaren parte da.

Etorkia, ez erorketa. Darwinenean, descent genealogia da: norengandik zatozen. Ez da erorketa bat, ezta degradazio bat ere, nahiz eta haren garaikideek hala irakurri zuten eta nahiz eta gaztelaniazko descender aditzak bi gauzak batera arrastaka ekarri. Konpara ezazu Picorekin: harengan goia eta behea benetan bertikalak dira, eta benetan moralak. Ardatz bertikalaren irudi berak lan desberdina egiten du testu banatan, eta horixe da konparatu ahal izateko askatu beharreko lehen korapiloa.

Lana. Bi irakurgaiek bloke bakarra partekatzen dute, hemen ariketa konparazioa delako. Lehen bi galderak ulermenezkoak dira; hurrengo biek argudio bakoitza nola eraikita dagoen aztertzea eskatzen dizute; azken biek, beste toki batera eramatea eta busti zaitezen.

  1. Zer da, zehazki, Jainkoak Adami ematen ez diona, eta zer helbururekin ukatzen dio? Erantzun testuarekin, eta «askatasuna» hitza erabili gabe.
  2. Zerrendatu, Darwinen arabera, eztabaidarik onartzen ez duten egitate motak. Zergatik gaineratzen du eboluzioaren printzipioa «argi eta sendo» zutitzen dela egitate horiek beste batzuekin batera aztertzen direnean bakarrik? Errepara iezaiozu zer faltako litzaiokeen banaka hartuko balitu.
  3. Bi testuek ardatz bertikal bat erabiltzen dute, goi bat eta behe bat dituena. Azaldu Picoren «endekatu eta birsortu» horrek zer mugitzen duen haren luzeran, eta Darwinen «eskala organikoaren gailurreraino igo izanak» zer. Bi egileetatik zeinek du bere teoriak berak izaten uzten ez dion goi bat eta behe bat?
  4. Picok Jainkoaren ahotan jartzen du bere tesia; Darwinek adierazten du «itxaropenez eta beldurrez» ez dela arduratzen, egiaz bakarrik baizik, eta frogak aurkeztu dituela. Zer irabazten eta zer galtzen du bakoitzak estrategia horrekin? Banatu kasu banatan frogaren zama: nori dagokio zerbait frogatzea?
  5. Bereizi zenituen jada dualismoa eta monismoa (§31), eta determinismoa eta indeterminismoa (§80). Behar al du Picok arima immaterial bat, dioenari eusteko? Sina al lezake fisikalista batek haren tesia, haren metafisika sinatu gabe? Argudiatu bi erantzunak.
  6. Darwinek arrazoi badu nondik gatozen kontuan, zutik geratzen al da ezer Picok garela dioenetik? Hartu alde bat eta defendatu. Eskaini gutxienez esaldi bat zeure jarreraren kontrako objekziorik onenari, eta ez baztertu arin-arin: erantzun iezaiozu, edo aitortu ezin duzula.

  1. Picok 1486 amaieran inprimatu zituen bederatziehun tesiak Erroman, eta 1487rako deitu zuen eztabaida. Inozentzio VIII.ak bertan behera utzi zuen: batzorde batek sei susmagarritzat jo zituen, eta beste zazpi kondenatu. Hitzaldia ez zen ahoskatu, eta izenburua ere ez da berea: haren ilobak izenbururik gabe argitaratu zuen 1496an. Copenhaver, B. (2025). Giovanni Pico della Mirandola. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2025 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2025/entries/pico-della-mirandola/↩︎

  2. Acuña-Partal, C. (2022). Autoría y plagio en las traducciones al español de The Descent of Man, de Charles Darwin (1872-1998). 1611. Revista de Historia de la Traducción, 16. https://traduccionliteraria.org/1611/art/acuna2.htm↩︎

  3. «Barbaroengandik gatoz» horren ondoren, Darwinek kontatzen zuen Suaren Lurraldeko biztanle talde bat lehen aldiz ikustean pentsatu zuela halakoxeak izan zirela gure arbasoak, eta xehetasunez deskribatzen zituen: biluzik, pinturaz igurtzita, ilea korapilatuta, ahoa aparretan. Aipatutako testutik kanpo utzi da. Ez dio haren argudioari eusten, eta hura erreproduzitzeak ez du erakusten idatzi zuela jakiteak erakusten ez duen ezer. Hori bai jakin behar da, eta hura eztabaidatzea hura irakurtzearen parte da.↩︎